Khi mua xe máy cũ, người bán biết rõ chiếc xe hơn bạn rất nhiều, nên giá bạn trả phải trừ đi cả lỗi thấy được lẫn rủi ro chưa thấy. Cách mặc cả tốt nhất không phải ép giá thật mạnh mà là thu hẹp phần chưa biết, vì phần đó bạn đang phải trả bằng tiền.
Thế này gọi là thông tin lệch: một bên nắm thông tin quan trọng mà bên kia không có. Nó làm cả hai cùng khó: người mua sợ bị hớ nên trả thấp, còn người có xe tốt thật lại không bán được đúng giá. Phần dưới đi qua phép tính trừ rủi ro, vì sao việc cho mang xe đi kiểm là một tín hiệu đáng tin hơn mọi lời cam đoan, cách mặc cả bằng danh sách lỗi có giá, và lời khuyên cho người đang muốn bán một chiếc xe tốt.
Thông tin lệch là gì khi mua bán xe cũ
Người bán đã đi chiếc xe ba, bốn năm. Họ biết máy có hay chết máy lúc trời lạnh không, xe có từng ngập nước không, đồng hồ có bị chỉnh không. Người mua có nửa tiếng xem xe và vài vòng chạy thử. Khoảng cách hiểu biết giữa hai bên rất lớn, và nó không biến mất chỉ vì người bán nói “xe zin, đi giữ gìn”.
Trong cuộc mặc cả như vậy, câu hỏi thật của người mua không phải “chiếc xe này đáng bao nhiêu” mà là “một chiếc xe trông như thế này, do một người mình không biết bán, trung bình đáng bao nhiêu”. Hai câu hỏi cho hai con số khác nhau. Con số thứ hai thấp hơn, vì phải trừ đi khả năng chiếc xe có lỗi mà mình chưa thấy.
Điều này không có nghĩa người bán nào cũng gian. Phần lớn người bán xe cũ là người đổi xe bình thường. Nhưng người mua không phân biệt được ai với ai, nên buộc phải tính rủi ro như nhau cho mọi người. Và chính chỗ đó làm nảy sinh vấn đề ở mục tiếp theo.
Vì sao người có xe tốt cũng chịu thiệt
Giả sử ai mua xe cũ cũng trừ đi khoảng một triệu đồng cho rủi ro chưa thấy. Với người bán chiếc xe kém, khoản trừ đó còn nhẹ so với lỗi thật họ đang giấu, nên họ vẫn vui vẻ bán. Với người bán chiếc xe tốt, khoản trừ đó là oan: xe họ không có lỗi gì mà vẫn bị trả thấp như xe có lỗi.
Người có xe tốt phản ứng thế nào? Nhiều người không bán ra ngoài nữa mà bán cho người quen, hoặc giữ lại dùng tiếp, hoặc đổi lại cho cửa hàng nơi họ mua xe mới. Kết quả là trong số xe được rao bán công khai, tỉ lệ xe có vấn đề cao hơn mức bình thường. Người mua thấy vậy càng trừ rủi ro nhiều hơn, và vòng lặp tiếp diễn. Hàng tốt bị hàng kém đẩy ra khỏi chợ không phải vì ai muốn thế, mà vì thông tin lệch.
Hiểu vòng lặp này cho cả hai bên một bài học. Người mua biết rằng một chiếc xe rẻ bất thường so với mặt bằng thường rẻ có lý do. Người bán xe tốt biết rằng muốn được giá, việc của mình là giúp người mua bớt mù, chứ không phải nói to hơn rằng xe mình tốt. Lời nói thì ai cũng nói được; thứ phân biệt được xe tốt với xe kém phải là thứ người có xe kém không dám làm.
Tính giá trả: trừ lỗi thấy được và rủi ro chưa thấy
Giả sử một chiếc xe ga cùng đời, tình trạng tốt, đang được rao quanh 18 triệu. Sau khi xem và chạy thử chiếc xe đang mặc cả, bạn ghi nhận như sau:
| Khoản | Cách tính | Trừ vào giá |
|---|---|---|
| Hai lốp đã mòn | Thay hai lốp | 0,8 triệu |
| Dây curoa và bi nồi đã tới kỳ thay | Thay theo giá thợ quen báo | 0,7 triệu |
| Bình ắc quy yếu, đề khó | Thay bình mới | 0,4 triệu |
| Cộng lỗi thấy được | 0,8 + 0,7 + 0,4 | 1,9 triệu |
| Rủi ro máy yếu chưa thấy | Nếu phải làm lại máy tốn khoảng 5 triệu, ước khả năng 1 trên 5 | 5 x 1/5 = 1,0 triệu |
| Giá hợp lý để trả | 18 − 1,9 − 1,0 | 15,1 triệu |
Khoản rủi ro 1 triệu là ước đoán của bạn, không phải con số chuẩn. Nó chỉ nói rằng khi chưa biết máy tốt hay xấu, bạn trả như thể có một phần khả năng phải bỏ ra tiền làm máy.
Bây giờ giả sử bạn bỏ ra 200 nghìn đưa xe tới thợ quen kiểm máy. Nếu máy tốt, khoản rủi ro mất đi, giá hợp lý thành 18 − 1,9 = 16,1 triệu, bạn có thể trả cao hơn mà vẫn yên tâm. Nếu máy yếu thật, giá hợp lý thành 18 − 1,9 − 5 = 11,1 triệu, và bạn nhiều khả năng sẽ không mua. Trong cả hai trường hợp, 200 nghìn đồng đã đổi được sự rõ ràng đáng giá hơn nhiều.
Cho mang xe đi kiểm là một tín hiệu đáng tin
Lời cam đoan là tín hiệu rẻ. “Xe chính chủ, đi giữ, không lỗi gì” là câu người có xe tốt và người có xe kém đều nói được, vì nói không tốn gì. Nó gần như không cho bạn thông tin.
Đồng ý cho kiểm là tín hiệu tốn. Người có xe kém sợ bị lộ, nên hay tìm cớ từ chối: “thợ nào cũng chê”, “đang vội”, “xem tại đây thôi”. Người có xe tốt không mất gì khi cho kiểm, thậm chí có lợi. Vì vậy việc người bán sẵn lòng cho mang xe tới thợ do bạn chọn nói nhiều hơn mọi lời họ hứa.
Sổ bảo dưỡng và hoá đơn thay thế cũng là tín hiệu tốn. Giữ giấy tờ bảo dưỡng qua nhiều năm là việc người cẩu thả ít làm. Một xấp hoá đơn thay dầu, thay lốp có ngày tháng là bằng chứng khó làm giả hơn một câu nói.
Người bán từ chối kiểm thì sao. Không có nghĩa chắc chắn là xe kém, nhưng bạn nên tính rủi ro cao hơn, tức trả thấp hơn hẳn, hoặc đi xem chiếc khác. Bạn không cần tranh cãi; chỉ cần đưa con số đã trừ rủi ro và giải thích ngắn gọn vì sao.
Mặc cả bằng danh sách lỗi có giá
Khi đã xem kỹ, mặc cả xe cũ nên đi theo lỗi chứ không theo cảm giác. Trình tự gợi ý:
- Kiểm giấy tờ trước khi bàn giá: số khung, số máy trên xe phải khớp với giấy đăng ký xe, tên trên giấy khớp với người bán hoặc có giấy tờ mua bán rõ ràng. Giấy tờ không ổn thì dừng, không bàn giá.
- Xem và chạy thử, ghi từng lỗi thấy được kèm chi phí sửa ước tính, tốt nhất hỏi giá thợ quen qua điện thoại ngay tại chỗ.
- Đề nghị mang xe tới thợ do bạn chọn kiểm máy, bạn chịu phí kiểm. Ghi nhận thái độ của người bán với đề nghị này.
- Đưa con số kèm danh sách: “xe rao 18 triệu, lốp, curoa, ắc quy hết khoảng 1,9 triệu, em trả 16 triệu”. Danh sách lỗi là lý do người bán khó gạt đi.
- Nếu người bán phản bác từng lỗi, nghe và điều chỉnh khi họ có bằng chứng, như hoá đơn mới thay curoa tháng trước. Mặc cả theo lỗi cũng có nghĩa là trả thêm khi lỗi không có thật.
Cách này giữ cuộc nói chuyện ở mức sự việc, không thành cuộc thi ai lì hơn. Người bán dễ chấp nhận mất 1,9 triệu cho ba món hỏng cụ thể hơn là mất 2 triệu vì “em thấy đắt”.
Nếu bạn là người bán một chiếc xe tốt
Bài toán thông tin lệch đè lên cả người bán trung thực. Muốn được giá, hãy làm những việc mà người có xe kém không dám làm:
- Chủ động mời mang xe đi kiểm ở thợ do người mua chọn, ngay trong lần gặp đầu.
- Đưa sổ bảo dưỡng, hoá đơn thay thế có ngày tháng, kể cả những lần sửa nhỏ.
- Tự khai lỗi nhỏ trước. Nói trước “ắc quy hơi yếu, em đã trừ vào giá” làm người mua tin những gì còn lại bạn nói.
- Rao giá có căn cứ, kèm lý do vì sao cao hơn mặt bằng nếu xe thật sự giữ tốt.
- Cho chạy thử đủ lâu và để người mua tự đề máy lúc máy nguội.
- Chọn đúng nơi rao. Rao trong nhóm người quen, đồng nghiệp, hàng xóm, nơi người mua biết bạn là ai, giúp giảm phần nghi ngờ hơn rao cho người lạ hoàn toàn.
Mỗi việc trên tốn của bạn một ít thời gian, nhưng đó chính là thứ biến lời cam đoan rẻ thành bằng chứng đắt. Người mua đã bớt được phần rủi ro thì không có lý do trừ nó vào giá của bạn.
Một điều nên tránh: đừng giấu lỗi rồi hy vọng người mua không phát hiện. Người mua mang xe đi thợ, thợ chỉ ra lỗi bạn đã biết mà không nói, thì mọi điều tốt bạn kể trước đó đều mất giá trị, và người mua sẽ trừ rủi ro gấp đôi.
Nhầm lẫn hay gặp khi mặc cả xe cũ
Mấy lỗi sau làm người mua hoặc trả quá cao, hoặc bỏ lỡ một chiếc xe tốt:
- Tin lời cam đoan thay vì kiểm. Câu “xe zin” không tốn gì để nói.
- Ham chiếc xe rẻ bất thường. Giá thấp hơn hẳn mặt bằng thường có lý do mà người bán không kể.
- Ép giá đều tay với mọi chiếc xe. Trả thấp như nhau cho xe có sổ bảo dưỡng và xe không có gì là bỏ qua tín hiệu, và có khi mất đúng chiếc tốt nhất.
- Bàn giá trước khi kiểm giấy tờ. Một chiếc xe giấy tờ không rõ ràng không có giá nào là hợp lý.
- Tiếc 200 nghìn tiền kiểm. So với khoản rủi ro hàng triệu đồng, đây là khoản đáng bỏ nhất trong cả cuộc mua.
Nguyên tắc gọn: điều gì bạn chưa biết thì hoặc đi tìm hiểu cho biết, hoặc trừ vào giá. Đừng trả tiền cho phần mình chưa biết như thể nó chắc chắn tốt.
Và nhớ rằng mua xe cũ hiếm khi lặp lại với cùng một người bán, nên người bán ít có động cơ giữ uy tín với bạn. Đó là lý do việc kiểm tra quan trọng hơn ở đây so với khi mua của sạp quen ngoài chợ.
Câu hỏi thường gặp
Mua xe máy cũ nên trả giá thấp hơn giá rao bao nhiêu?
Không nên trả theo phần trăm cố định. Hãy lấy giá xe tốt cùng đời, trừ chi phí sửa những lỗi bạn thấy, rồi trừ thêm một khoản cho rủi ro chưa kiểm được. Con số ra được cùng danh sách lỗi là lý do mạnh nhất khi mặc cả.
Người bán không cho mang xe đi thợ kiểm thì có nên mua không?
Nên cẩn trọng hơn. Không phải ai từ chối cũng giấu lỗi, nhưng bạn cần tính rủi ro cao hơn và trả thấp hơn hẳn, hoặc đi xem chiếc khác. Người có xe tốt thường không ngại cho kiểm vì điều đó giúp họ được giá.
Thông tin bất cân xứng là gì?
Đó là tình huống một bên trong cuộc mua bán biết nhiều hơn bên kia về điều quan trọng, như người bán xe biết lỗi máy còn người mua thì không. Nó làm người mua trả thấp cho mọi món hàng và khiến người có hàng tốt khó bán được đúng giá.
Bán xe cũ thế nào để không bị ép giá?
Hãy làm những việc người có xe kém không dám làm: mời người mua mang xe đi kiểm, đưa sổ bảo dưỡng và hoá đơn thay thế, tự khai lỗi nhỏ. Khi người mua bớt được phần chưa biết, họ không còn lý do trừ rủi ro vào giá của bạn.
Có nên mua xe cũ giá rẻ hơn hẳn mặt bằng không?
Chỉ nên mua khi bạn hiểu rõ vì sao nó rẻ, ví dụ người bán cần tiền gấp và cho kiểm thoải mái. Nếu giá rẻ mà người bán lại né kiểm xe hoặc giấy tờ không rõ ràng, đó là dấu hiệu nên dừng lại.