Luật chấp là phần bù cho người yếu hơn, như thêm thời gian, cho đi trước, bớt quân của người mạnh hay đổi điều kiện thắng, để hai người chênh nhau nhiều vẫn có một ván cân và ai cũng phải nghĩ thật. Trong họp mặt gia đình, chấp đúng mức là cách để ông bà, cha mẹ và con cháu cùng ngồi một bàn mà không ai thấy chán hay bị coi thường.
Người lớn đấu với trẻ thường rơi vào một trong hai cực: thắng dễ khiến trẻ nản, hoặc cố tình thua khiến trẻ biết và mất hứng. Luật chấp giải quyết chuyện đó một cách đàng hoàng: người lớn đấu hết sức, trẻ đấu hết sức, phần chênh đã được bù sẵn bằng luật. Phần dưới đưa ra năm kiểu chấp, cách tự điều chỉnh mức chấp sau mỗi ván, một ví dụ bốc sỏi tính từng bước và cách tổ chức ván đôi nhiều thế hệ.
Vì sao chấp tốt hơn cố tình thua
Khi người lớn cố tình thua, trẻ từ khoảng bảy tuổi trở lên thường nhận ra. Có em vui một lúc rồi chán, có em thấy bị coi là còn nhỏ, có em lại học được rằng thắng là do người khác cho. Cả ba đều không phải điều người lớn muốn.
Khi người lớn thắng dễ ván này qua ván khác, trẻ học được rằng đấu với người lớn là vô ích. Lần sau em sẽ kiếm cớ không ngồi vào bàn.
Luật chấp tạo ra một cuộc đấu thật. Người lớn không phải giả vờ, vì phần chênh đã nằm sẵn trong luật. Trẻ biết rõ mình được bù gì, và khi thắng thì đó là chiến thắng thật trong luật đã công khai. Khi thua, em biết mình thua trong một ván cân, nên có lý do để thử lại.
Còn một lợi ích nữa ít ai để ý: chấp làm người lớn phải nghĩ nhiều hơn. Một người quen thắng dễ sẽ phải tìm cách đi trong thế bất lợi, và đó cũng là một bài tập tốt. Trong buổi họp mặt, người lớn đấu chấp với nhau, như anh lớn chấp em út, cũng làm không khí vui hơn hẳn so với đấu ngang.
Năm kiểu chấp thường dùng
Mỗi kiểu hợp với một loại nội dung. Có thể kết hợp hai kiểu khi chênh lệch lớn.
| Kiểu chấp | Cách làm | Hợp với | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Chấp thời gian | Người lớn có 2 phút cho cả ván, trẻ có 8 phút | Ca-rô, các ván có nhiều nước | Cần đồng hồ hoặc điện thoại bấm giờ |
| Chấp lượt đi | Trẻ được chọn đi trước hay đi sau, hoặc người lớn phải nhận thế đầu bất lợi | Bốc sỏi, đếm tới 21 | Hiệu quả rất mạnh khi trẻ đã biết quy luật |
| Chấp quân | Người lớn bớt một quân, một viên sỏi hay một ô được đánh | Ca-rô bàn lớn, bốc nhiều đống | Bớt ít một, thử rồi thêm |
| Chấp điều kiện thắng | Trẻ cần ba ô liền để thắng, người lớn cần bốn | Ca-rô bàn 5x5 trở lên | Mạnh, chỉ dùng khi chênh lệch lớn |
| Chấp gợi ý | Trẻ được hỏi một người lớn khác một lần trong ván | Mọi nội dung | Người được hỏi chỉ được hỏi lại, không chỉ nước |
Với trẻ nhỏ, chấp thời gian và chấp gợi ý là nhẹ nhàng nhất vì không đổi luật chơi chính. Với trẻ lớn đã nắm quy luật, chấp lượt đi có thể làm đảo ngược hẳn ai thắng, như ví dụ dưới đây.
Ví dụ bốc sỏi: chấp lượt đi tính từng bước
Luật: một đống sỏi, mỗi lượt lấy 1, 2 hoặc 3 viên, ai lấy viên cuối cùng thắng. Quy luật: ai để lại cho đối phương một số chia hết cho 4 thì thắng, vì đối phương lấy k viên thì mình lấy 4 − k viên, đống luôn giảm đúng 4 sau mỗi cặp lượt. Ông nội đấu với cháu mười tuổi đã biết quy luật này:
- Đặt 16 viên sỏi và cho ông đi trước. 16 chia hết cho 4, nên ông đang ở thế phải đi khi số sỏi là bội của 4, tức thế thua nếu cháu đi đúng.
- Ông lấy 1, còn 15; cháu lấy 3, còn 12. Ông lấy 2, còn 10; cháu lấy 2, còn 8. Ông lấy 3, còn 5; cháu lấy 1, còn 4.
- Ông lấy bao nhiêu thì cháu lấy phần còn lại: ông lấy 2, còn 2; cháu lấy 2, hết sỏi. Cháu lấy viên cuối, cháu thắng.
- Kiểm: sau mỗi lượt của cháu, số sỏi là 12, 8, 4, 0, đều là bội của 4. Mỗi cặp lượt bớt đúng 4: 1 + 3, 2 + 2, 3 + 1, 2 + 2.
- Nếu cháu đi sai một nước, ví dụ để lại 9 thay vì 8, ông lấy 1 đưa về 8 và từ đó ông giữ thế thắng. Như vậy cháu được chấp thế đầu nhưng vẫn phải đi đúng mọi nước.
- Ván sau, đổi lại: đặt 15 viên, ông đi trước. Ông lấy 3 để lại 12, giành thế thắng. Lần này cháu phải chờ ông đi sai.
Đây là kiểu chấp rất hợp khi trẻ vừa học được quy luật: chấp cho em thế thắng, em phải giữ nó đến cuối. Khi em giữ được chắc chắn, người lớn có thể đổi sang nội dung khó hơn như bốc hai đống.
Tự điều chỉnh mức chấp sau mỗi ván
Bắt đầu chấp ít hơn bạn nghĩ. Người lớn thường đánh giá thấp trẻ. Chấp quá nhiều thì ván đầu trẻ thắng quá dễ, sau đó phải rút lại chấp, trẻ thấy như bị lấy mất thứ của mình. Bắt đầu nhẹ rồi tăng dần dễ chịu hơn.
Quy tắc một nấc. Sau mỗi ván, ai thắng thì mức chấp dịch một nấc về phía có lợi cho người kia. Ví dụ chấp thời gian: ván đầu ông 3 phút, cháu 6 phút; cháu thắng thì ván sau ông 3 phút, cháu 5 phút; ông thắng thì ván sau ông 3 phút, cháu 7 phút.
Mức chấp tự tìm điểm cân. Sau năm sáu ván, mức chấp thường dừng ở chỗ mỗi bên thắng khoảng một nửa. Đó là mức cân thật của hai người lúc đó, không ai phải đoán.
Ghi lại mức chấp, không ghi kết quả. Viết lên tờ giấy "ông chấp cháu 4 phút" thay vì "ông thắng 3, cháu thắng 2". Lần họp mặt sau, mức chấp giảm đi chính là dấu hiệu cháu đã lên tay, mà không cần bảng thắng thua.
Ván đôi nhiều thế hệ
Khi họp mặt đông, ván đôi là cách gom nhiều người vào một bàn. Mỗi phe có một người lớn và một trẻ nhỏ, hai phe đấu với nhau. Để ván đôi không thành người lớn đấu với người lớn còn trẻ ngồi xem:
- Trẻ là người đi nước. Chỉ trẻ được chạm vào sỏi hay đánh dấu ô. Người lớn chỉ được nói khi trẻ hỏi.
- Người lớn chỉ được hỏi, không được chỉ. "Con nghĩ bên kia sẽ lấy mấy viên?" là được. "Lấy ba viên đi" là không.
- Mỗi phe có một lần hội ý dài trong ván. Một phút để hai người bàn với nhau, dùng khi thế khó.
- Đổi cặp sau mỗi ván. Ông đi với cháu nội ván này, ván sau đi với cháu ngoại, để mọi người được ngồi cùng nhau.
- Không ai bỏ tiền hay đồ vật vào ván. Ngày Tết, phần thưởng tốt nhất là được chọn người đấu cặp ở ván sau.
Ván đôi có một tác dụng phụ quý: trẻ được nghe người lớn nghĩ thành lời, như "nếu mình để lại năm viên thì bên kia sẽ làm gì". Cách nghĩ đó truyền sang trẻ nhanh hơn mọi lời giảng.
Kịch bản một buổi chiều họp mặt
Một buổi đấu trí trong gia đình không cần cầu kỳ, nhưng có khung thời gian thì mọi người biết lúc nào vào bàn, lúc nào nghỉ. Kịch bản dưới dành cho khoảng mười hai người, từ ông bà tới cháu năm tuổi.
| Phần | Thời lượng | Việc cần làm |
|---|---|---|
| Dọn bàn, chia dụng cụ | 10 phút | Ba bàn, mỗi bàn một bát sỏi hoặc hạt, giấy trắng và bút cho ca-rô |
| Ván mẫu | 10 phút | Ông bà đấu với một cháu lớn, cả nhà đứng xem, người dẫn giải thích luật và luật chấp |
| Vòng ván đôi | 30 phút | Ba ván, mỗi ván mười phút, đổi cặp người lớn trẻ nhỏ sau mỗi ván |
| Nghỉ | 15 phút | Ăn bánh, uống trà, các cháu nhỏ chạy chơi |
| Vòng đấu đơn có chấp | 30 phút | Ai muốn đấu với ai thì mời, mức chấp theo quy tắc một nấc, mỗi người hai ván liền rồi nhường ghế |
| Kể lại ván đáng nhớ | 15 phút | Mỗi phe ván đôi kể một nước đi, ghi mức chấp mới của từng cặp vào giấy |
Cộng lại: 10 + 10 + 30 + 15 + 30 + 15 = 110 phút, gần hai tiếng. Với các cháu dưới sáu tuổi, cho tham gia vòng ván đôi rồi được tự do, không bắt ngồi hết buổi. Tờ giấy ghi mức chấp cất lại, lần họp mặt sau lấy ra dùng tiếp, và việc mức chấp thay đổi qua từng năm trở thành một câu chuyện riêng của gia đình.
Những nhầm lẫn hay gặp
Đổi mức chấp giữa ván. Thấy trẻ sắp thua rồi cho thêm thời gian là phá luật và trẻ biết. Mức chấp chỉ đổi giữa các ván, theo quy tắc đã nói từ đầu.
Chấp mà không nói. Người lớn lặng lẽ đi chậm, đi kém hơn sức để trẻ thắng. Đó là cố tình thua, không phải chấp. Chấp phải công khai để trẻ biết chiến thắng của mình là thật.
Dùng nội dung mà trẻ chưa hiểu luật. Chấp không bù được việc không hiểu luật. Nếu trẻ còn lúng túng với luật, đấu một hai ván thử không tính trước đã.
Để một người chiếm bàn cả buổi. Người lớn hào hứng ngồi đấu mãi với một cháu, các cháu khác đứng chờ rồi bỏ đi chỗ khác. Giới hạn mỗi người hai ván liền rồi nhường ghế, kể cả khi đang thắng hay đang muốn gỡ.
So sánh giữa các cháu. "Anh Hai bằng tuổi con đã thắng ông rồi" là câu phá hỏng buổi họp mặt nhanh nhất. Mỗi em có mức chấp riêng, không đem ra so.
Câu hỏi thường gặp
Chấp bao nhiêu là vừa khi người lớn đấu với trẻ?
Bắt đầu nhẹ hơn bạn nghĩ, sau đó áp dụng quy tắc một nấc: ai thắng thì mức chấp dịch một nấc về phía người kia. Sau vài ván, mức chấp tự dừng ở chỗ mỗi bên thắng khoảng một nửa, đó là mức vừa.
Có nên cố tình thua cho trẻ vui không?
Không nên. Trẻ từ bảy tuổi thường nhận ra và mất hứng, hoặc học rằng thắng là do người khác cho. Chấp công khai tốt hơn: người lớn đấu hết sức, phần chênh đã được bù sẵn trong luật.
Vì sao chấp lượt đi lại mạnh như vậy trong bốc sỏi?
Vì trong bốc sỏi, thế đầu đã quyết định ai thắng nếu cả hai đi đúng. Cho trẻ nhận thế thắng thì em chỉ cần giữ đúng quy luật đến cuối. Kiểu chấp này chỉ hợp khi trẻ đã biết quy luật bội số.
Ván đôi người lớn trẻ nhỏ nên chia vai thế nào?
Trẻ là người đi nước, người lớn chỉ được hỏi chứ không chỉ nước. Mỗi phe có một lần hội ý dài trong ván. Đổi cặp sau mỗi ván để mọi người được ngồi với nhau.
Ngày Tết đấu trí có nên có phần thưởng không?
Có thể có phần thưởng vui như được chọn người đấu cặp ván sau, được ngồi ghế đẹp nhất, nhưng không ai bỏ tiền hay đồ vật vào ván. Giữ ván đấu là chuyện nghĩ, không phải chuyện được mất.
Người lớn với nhau có nên đấu chấp không?
Nên, khi chênh lệch rõ như anh lớn hay chơi với em út mới học. Chấp làm người mạnh phải nghĩ trong thế bất lợi và người yếu có cơ hội thắng thật, nên ván nào cũng có căng thẳng vừa đủ.