Một cách chia việc nhà công bằng cho ba, bốn người ở chung là để mỗi người chấm điểm kín cho từng việc theo mức mình ngại làm, giao việc cho người chấm thấp nhất, rồi bù phần chênh lệch để tổng điểm mỗi người ngang nhau. Cách này dựa vào một sự thật đơn giản: cùng một việc, mỗi người ngại một khác. Người ghét rửa bát có khi chẳng ngại đi chợ, và ngược lại.
Chia đều theo số việc bỏ qua sự khác biệt đó, nên ai cũng thấy mình thiệt. Chia theo mức ngại thì việc nào cũng về tay người ít ngại nhất, tổng công sức cả nhà bỏ ra giảm xuống. Phần dưới hướng dẫn cách chấm, ví dụ ba người ở chung với phép tính từng bước, cách bù chênh lệch mà không cần tiền, và vì sao phải chấm kín cùng một lúc.
Vì sao chia việc nhà cũng là một cuộc mặc cả
Ở chung với nhau, việc nhà luôn là một cuộc thương lượng ngầm. Không ai nói ra, nhưng ai cũng tính: tuần này mình đã đổ rác ba lần, người kia chưa rửa bát lần nào. Khi việc chia không rõ ràng, mỗi người có lợi khi làm ít đi một chút và chờ người khác làm. Kết quả quen thuộc là bồn rửa đầy bát, rồi một người chịu không nổi làm hết, rồi bực bội.
Đây là thế lưỡng nan quen thuộc trong lý thuyết đối sách: từng người tính riêng thì lười đi là có lợi, nhưng ai cũng làm thế thì cả nhà cùng sống trong căn phòng bừa bộn. Lối ra không phải là khuyên nhau tự giác hơn, mà là đổi cách chia để làm phần việc của mình trở thành lựa chọn tốt nhất cho chính mình.
Chia việc bằng cách ra giá từng việc là một luật như vậy. Nó biến cuộc mặc cả ngầm thành một cuộc mặc cả công khai, có số, có quy tắc. Mỗi người nói thật mình ngại việc gì bao nhiêu, và hệ thống tự giao việc sao cho tổng mức ngại của cả nhà thấp nhất, sau đó bù cho ai nhận phần nặng hơn. Nghe như rườm rà, nhưng làm một lần mất chừng nửa tiếng, và dùng được cả tháng.
Cách ra giá từng việc
Cả nhà ngồi lại một buổi, chuẩn bị giấy bút. Trình tự như sau:
- Liệt kê việc nhà theo tuần, mỗi việc ghi rõ phạm vi: “rửa bát bữa tối, cả tuần”, “đổ rác hai lần mỗi tuần”. Việc mơ hồ như “dọn dẹp” phải tách nhỏ, nếu không mỗi người hiểu một kiểu.
- Thống nhất một thang điểm chung, ví dụ từ 1 đến 10, trong đó 1 là gần như không ngại và 10 là rất ngại. Điểm đo mức ngại của chính người chấm, gồm cả thời gian, công sức và độ khó chịu.
- Mỗi người chấm điểm cho từng việc trên tờ giấy riêng, không cho ai xem.
- Lật giấy cùng một lúc. Việc nào về tay người chấm điểm thấp nhất cho việc đó. Nếu hai người bằng điểm, bốc thăm.
- Cộng điểm các việc mỗi người nhận được, theo đúng con số người đó đã chấm. Cộng tất cả lại rồi chia cho số người để ra phần đều của mỗi người.
- Ai cao hơn phần đều được bù, ai thấp hơn phần đều phải bù, theo cách cả nhà thống nhất ở mục bù chênh lệch.
Bước hai quan trọng hơn vẻ ngoài: nếu thang điểm không chung, người chấm toàn 9, 10 sẽ luôn được bù nhiều. Cả nhà nên thử chấm một việc mẫu cùng nhau để hiểu điểm 5 nghĩa là ngại cỡ nào.
Ví dụ: ba người ở chung, năm việc mỗi tuần
An, Bình và Chi thuê chung một căn hộ nhỏ. Mỗi người chấm kín năm việc, kết quả như sau. Ô in đậm là điểm thấp nhất, tức người nhận việc đó.
| Việc trong tuần | An | Bình | Chi | Ai nhận |
|---|---|---|---|---|
| Rửa bát bữa tối | 8 | 5 | 7 | Bình, 5 điểm |
| Đổ rác | 2 | 3 | 4 | An, 2 điểm |
| Lau nhà | 6 | 7 | 4 | Chi, 4 điểm |
| Giặt đồ dùng chung | 4 | 6 | 5 | An, 4 điểm |
| Đi chợ | 5 | 3 | 6 | Bình, 3 điểm |
Cộng điểm việc mỗi người nhận: An được 2 + 4 = 6 điểm; Bình được 5 + 3 = 8 điểm; Chi được 4 điểm. Tổng cả nhà là 6 + 8 + 4 = 18 điểm, chia ba người là 6 điểm mỗi người.
An đúng bằng phần đều. Bình nhận nặng hơn 8 − 6 = 2 điểm. Chi nhận nhẹ hơn 6 − 4 = 2 điểm. Vậy Chi bù cho Bình 2 điểm. Để thấy cách này đỡ tốn công cho cả nhà, so với một cách chia khác như An rửa bát, Bình lau nhà, Chi đi chợ và giặt, An đổ rác: tổng mức ngại sẽ là 8 + 7 + 6 + 5 + 2 = 28 điểm, cao hơn hẳn 18 điểm của cách giao theo người ít ngại nhất.
Bù chênh lệch mà không cần tiền
Đổi bằng một việc phụ có điểm. Chi nhận thêm một việc nhỏ mà cả nhà cùng chấm khoảng 2 điểm, như lau tủ lạnh mỗi tuần hoặc tưới cây. Việc phụ nên là thứ Chi không ngại lắm, nếu không phần bù trở thành gánh nặng mới.
Ghi sổ, cấn trừ sang tuần sau. Mỗi tuần ghi phần chênh vào một tờ giấy dán tủ lạnh. Sau bốn tuần, Chi nợ Bình 8 điểm, và Chi trả bằng cách nhận nguyên việc rửa bát một tuần của Bình. Cách này hợp với nhà ít muốn thay đổi việc thường xuyên.
Đổi bằng ưu tiên. Người được bù được chọn trước giờ dùng phòng tắm buổi sáng, hay được chọn trước kỳ nghỉ không phải trực việc. Những ưu tiên nhỏ này có giá trị thật với người ở chung.
Một số nhà quy ra tiền góp quỹ chung. Mỗi điểm chênh tương ứng một khoản nhỏ góp vào quỹ chợ chung. Cách này rõ ràng nhưng dễ làm việc nhà thành chuyện mua bán; chỉ hợp với nhóm ở ghép quen sòng phẳng, ít hợp với gia đình.
Chọn cách bù trước khi lật giấy. Quy tắc bù phải được thống nhất trước khi ai biết mình được bù hay phải bù. Bàn cách bù sau khi đã thấy kết quả, người phải bù luôn muốn cách nhẹ nhất, người được bù muốn cách nặng nhất, và cuộc mặc cả ngầm quay trở lại.
Vì sao phải chấm kín và cùng một lúc
Nếu Bình nhìn thấy Chi chấm rửa bát 7 điểm trước khi mình chấm, Bình có động cơ chấm 6 thay vì 5 thật lòng. Bình vẫn nhận việc vì 6 vẫn thấp hơn 7, nhưng điểm được tính cao hơn. Khi đó tổng cả nhà là 6 + 2 + 4 + 4 + 3 = 19, phần đều thành 19 : 3, khoảng 6,33 điểm. Bình có 6 + 3 = 9 điểm, cao hơn phần đều khoảng 2,67 điểm thay vì 2 điểm như khi chấm thật. Bình được bù nhiều hơn chỉ nhờ nhìn trộm.
Khi chấm kín, Bình không biết điểm của Chi. Chấm cao lên để được bù nhiều hơn là một ván mạo hiểm: chấm 8 thì Chi với 7 điểm sẽ nhận việc rửa bát, và Bình mất phần việc mình ít ngại, có khi phải nhận việc khác mình ngại hơn. Rủi ro đó kéo mọi người về gần con số thật.
Ngoài ra, việc chia này lặp lại mỗi tháng. Ai chấm lệch quá xa so với cách mình làm thật sẽ bị cả nhà nhận ra qua vài lượt, và các thành viên khác có thể đề nghị đổi việc với chính người đó theo đúng điểm họ đã chấm. Lặp lại nhiều lượt là cách tự nhiên để giữ mọi người trung thực mà không cần ai làm trọng tài.
Áp dụng trong gia đình có trẻ nhỏ và người lớn tuổi
Cách ra giá hợp nhất với người lớn ở ngang hàng. Trong gia đình nhiều thế hệ, nên điều chỉnh:
- Trẻ nhỏ không tham gia chấm điểm hơn thua. Bố mẹ chọn cho con một, hai việc vừa sức, như dọn bàn ăn, xếp dép, và coi đó là phần đóng góp của con, không so điểm với người lớn.
- Cho con chọn giữa hai việc. Thay vì giao thẳng, hỏi con muốn dọn bàn hay tưới cây. Được chọn giúp con thấy việc là của mình.
- Người lớn tuổi chấm theo sức khoẻ. Việc nặng như lau nhà, khiêng đồ nên được loại khỏi danh sách của ông bà trước khi chấm.
- Việc chăm sóc người ốm không đưa vào bảng. Đó là phần cả nhà cùng gánh khi cần, không phải món để ra giá.
- Xem lại sau hai tuần. Gia đình thay đổi nhịp theo mùa học, mùa bận; bảng chia cũng nên thay theo.
Với trẻ em, mục tiêu là tập cho con quen việc nhà và thấy mình có phần trong nhà, không phải tính sòng phẳng từng điểm. Không lập bảng con nào làm nhiều hơn con nào.
Nhầm lẫn hay gặp khi chia việc nhà
Những lỗi làm cách chia công bằng nhất cũng đổ vỡ sau vài tuần:
- Chia đều số việc thay vì chia theo mức ngại. Năm việc chia ba người không bao giờ đều, và việc ít chưa chắc là việc nhẹ.
- Không ghi rõ phạm vi việc. “Rửa bát” có gồm lau bếp không? Không ghi thì sớm muộn cũng cãi nhau.
- Không có ngày xem lại. Lịch làm của mỗi người đổi, mức ngại cũng đổi. Bảng cố định mãi sẽ thành bất công.
- Phạt nặng khi ai quên một lần. Quên thì bù vào tuần sau là đủ; phạt nặng làm mọi người tránh nói thật mức ngại của mình.
- Tính điểm nhưng không ai kiểm việc đã làm. Bảng chấm đẹp đến mấy cũng vô nghĩa nếu việc không được làm. Một tờ giấy đánh dấu đơn giản trên tủ lạnh, ai làm xong thì gạch, đủ để cả nhà thấy mà không ai phải nhắc ai.
- Để một người tự chia cho cả nhà. Dù người đó công tâm, những người còn lại vẫn thấy bị áp đặt. Quy tắc chung để mọi người cùng chấm mới làm kết quả được chấp nhận.
Nửa tiếng ngồi chấm điểm đầu tháng rẻ hơn nhiều so với những cuộc cãi nhau nhỏ lặp lại mỗi tối. Lần đầu có thể lúng túng với thang điểm, nhưng sang tháng thứ hai mọi người thường chấm nhanh và sát hơn, vì đã biết mình thật sự ngại việc gì.
Câu hỏi thường gặp
Chia việc nhà theo mức ngại có công bằng hơn chia đều không?
Thường là có, vì mỗi người ngại mỗi việc một khác. Giao việc cho người ít ngại nhất giúp tổng công sức cả nhà thấp hơn, còn phần chênh lệch được bù lại để không ai phải gánh nhiều hơn phần đều của mình.
Nếu ai đó cố tình chấm điểm cao để được bù nhiều thì sao?
Chấm kín và lật cùng lúc khiến việc chấm cao trở nên mạo hiểm, vì có thể mất phần việc mình ít ngại vào tay người khác. Việc chia lặp lại hằng tháng cũng giúp cả nhà nhận ra ai chấm lệch xa cách mình thật sự làm.
Có cần dùng tiền để bù chênh lệch không?
Không cần. Có thể bù bằng một việc phụ, ghi sổ cấn trừ sang tuần sau, hoặc đổi bằng một ưu tiên nhỏ trong nhà. Dùng tiền rõ ràng nhưng dễ làm việc nhà thành chuyện mua bán, nên hợp với nhóm ở ghép hơn gia đình.
Bao lâu nên chia lại việc nhà một lần?
Nên xem lại sau hai tuần đầu để chỉnh những chỗ chưa hợp, rồi chia lại mỗi tháng hoặc khi lịch sinh hoạt của ai đó thay đổi rõ, như đổi ca làm hay bắt đầu kỳ thi.
Trẻ con có nên tham gia chấm điểm việc nhà không?
Trẻ nhỏ không nên tham gia chấm điểm hơn thua. Bố mẹ nên giao một, hai việc vừa sức, cho con chọn giữa hai việc và coi đó là phần đóng góp của con, không so sánh với người lớn hay giữa các con với nhau.
Hai người chấm cùng điểm thấp nhất cho một việc thì xử lý thế nào?
Cách gọn nhất là bốc thăm. Cũng có thể cho người đang có tổng điểm thấp hơn nhận việc đó để phần chênh lệch cuối cùng nhỏ lại, miễn cả nhà thống nhất quy tắc trước khi lật giấy.