Thương lượng đôi bên cùng có lợi là khi bàn cùng lúc nhiều mục, mỗi bên nhường những mục mình coi nhẹ để lấy những mục mình coi trọng, nên cả hai cùng được nhiều hơn so với cách chia đôi từng mục. Điều này chỉ xảy ra khi hai bên coi trọng các mục khác nhau, mà ngoài đời chuyện đó rất thường gặp.
Khi chỉ bàn một con số, như giá, thương lượng là chia một khoản cố định: bên này thêm thì bên kia bớt. Khi bàn nhiều mục cùng lúc, tổng phần lợi không còn cố định nữa, và hai bên có thể cùng làm nó lớn lên trước khi chia. Phần dưới dùng ví dụ một phụ huynh và một cô giáo dạy kèm, có bảng điểm, để tính xem đổi chéo hơn chia đôi bao nhiêu, rồi bàn cách tìm thứ người kia coi trọng và cách giữ phần của mình khi đến chuyện giành nhau.
Từ chia một chiếc bánh cố định đến làm chiếc bánh lớn lên
Lý thuyết đối sách phân biệt hai kiểu thế. Thế tổng bằng không là khi phần một bên được đúng bằng phần bên kia mất, như mặc cả chỉ riêng giá của một món hàng. Thế không tổng bằng không là khi hai bên có thể cùng được hoặc cùng mất, tuỳ cách họ xử lý. Phần lớn cuộc thương lượng ngoài đời thuộc kiểu thứ hai, chỉ là người ta hay nhìn nó như kiểu thứ nhất.
Lý do là người ta có xu hướng bàn từng mục một và coi mỗi mục là một cuộc giành giật. Giá thì giành, giờ giấc thì giành, địa điểm thì giành, rồi cuối cùng mỗi mục chia đôi hoặc mỗi bên thắng vài mục. Cách đó nghe công bằng, nhưng bỏ qua sự thật rằng mỗi bên coi trọng các mục khác nhau.
Nếu bạn rất cần mục A mà chẳng quan tâm mục B, còn người kia ngược lại, thì để bạn lấy trọn A và người kia lấy trọn B làm cả hai hơn hẳn so với mỗi người nửa A nửa B. Việc của người thương lượng giỏi là tìm ra những cặp như vậy trước khi bắt đầu giành nhau phần còn lại.
Ví dụ: phụ huynh và cô giáo dạy kèm, bảng điểm từng mục
Một phụ huynh tìm cô giáo dạy kèm cho con hai buổi mỗi tuần. Có ba mục cần thống nhất: giá mỗi buổi, nơi học và giờ học. Mỗi bên tự chấm điểm mức hài lòng cho từng lựa chọn, điểm càng cao càng thích. Hai bên không thấy điểm của nhau.
| Mục | Lựa chọn | Điểm của phụ huynh | Điểm của cô giáo |
|---|---|---|---|
| Giá mỗi buổi | 200 nghìn | 4 | 0 |
| 225 nghìn | 2 | 2 | |
| 250 nghìn | 0 | 4 | |
| Nơi học | Tại nhà học sinh | 2 | 0 |
| Tại nhà cô giáo | 0 | 5 | |
| Giờ học | 17 giờ | 0 | 2 |
| 19 giờ 30 | 5 | 0 |
Đọc bảng sẽ thấy hai bên coi trọng những mục khác nhau. Phụ huynh coi trọng giờ học nhất (5 điểm), vì bố mẹ đi làm về mới đưa đón được; nơi học với họ không quan trọng lắm (2 điểm). Cô giáo thì ngược lại: học tại nhà cô đáng 5 điểm vì cô dạy nhiều học sinh trong buổi tối, đi lại tốn thời gian; giờ 17 giờ với cô chỉ đáng 2 điểm.
Giá thì khác: hai bên coi trọng như nhau (4 điểm) và đối nghịch nhau. Đó là mục giành nhau thật sự. Hai mục còn lại là nơi có thể đổi chéo.
So ba cách chốt thoả thuận
Thử tính tổng điểm của mỗi bên với ba cách chốt khác nhau. Cộng điểm theo bảng ở mục trên.
| Cách chốt | Phụ huynh | Cô giáo | Tổng hai bên |
|---|---|---|---|
| Chia đôi từng mục: giá 225 nghìn, học tại nhà học sinh, 17 giờ | 2 + 2 + 0 = 4 | 2 + 0 + 2 = 4 | 8 |
| Đổi chéo: giá 225 nghìn, học tại nhà cô, 19 giờ 30 | 2 + 0 + 5 = 7 | 2 + 5 + 0 = 7 | 14 |
| Đổi chéo, cô giữ giá 250 nghìn | 0 + 0 + 5 = 5 | 4 + 5 + 0 = 9 | 14 |
Cách chia đôi từng mục cho mỗi bên 4 điểm. Cách đổi chéo, phụ huynh nhường nơi học để lấy giờ học, cô giáo nhường giờ học để lấy nơi học, cho mỗi bên 7 điểm. Cả hai cùng hơn gần gấp đôi, chỉ bằng cách sắp lại những gì đã có trên bàn.
Dòng thứ ba cho thấy điều quan trọng: sau khi đổi chéo, tổng hai bên cố định ở 14 điểm. Lúc đó chuyện giá lại thành chuyện giành nhau: giá 250 nghìn thì cô được 9, phụ huynh còn 5; giá 225 nghìn thì mỗi bên 7. Làm chiếc bánh lớn lên rồi vẫn phải chia nó.
Tìm ra thứ người kia coi trọng
Hỏi “vì sao” sau mỗi yêu cầu. Phụ huynh nói “em muốn học buổi tối”, cô giáo hỏi “buổi tối thì tiện cho anh chị điều gì”. Câu trả lời “vì bố mẹ đi làm về mới đưa đón được” cho biết giờ học là mục rất quan trọng với họ, còn nơi học thì có thể không.
Nói ra thứ mình coi trọng, giữ lại mức độ. Cô giáo nói được “cô dạy nhiều em buổi tối nên đi lại khó” mà không cần nói mục đó với cô đáng bao nhiêu. Nói ra giúp bên kia thấy chỗ có thể đổi; giữ mức độ giúp cô không mất thế khi bàn giá.
Đưa hai gói cùng lúc để xem bên kia chọn gì. “Cô có hai cách: dạy tại nhà anh chị lúc 17 giờ, hoặc tại nhà cô lúc 19 giờ 30, giá như nhau.” Lựa chọn của phụ huynh cho biết họ coi trọng giờ hay nơi hơn, không cần hỏi thẳng.
Để ý những điều bên kia nhắc lại nhiều lần. Một điều được nhắc tới hai, ba lần trong cuộc nói chuyện thường là điều người đó quan tâm thật. Điều chỉ nhắc một lần rồi thôi thường có thể đổi.
Bàn cả gói, đừng chốt từng mục
Nếu phụ huynh và cô giáo chốt giá trước, rồi mới bàn nơi học, rồi mới bàn giờ học, họ gần như chắc chắn rơi vào cách chia đôi từng mục. Lý do là khi chỉ còn một mục trên bàn, nó trở thành một cuộc giành giật riêng, không còn gì để đổi. Ai nhường ở mục đó là thua hẳn mục đó.
Bàn cả gói nghĩa là để mọi mục cùng nằm trên bàn và chỉ chốt khi cả gói đã ổn: “chưa có gì chốt cho đến khi mọi thứ cùng chốt”. Cách này cho phép câu kiểu “nếu chị đồng ý học tại nhà cô thì cô nhận giờ 19 giờ 30 cho con”, một lời đổi chéo mà bàn từng mục không bao giờ nói ra được.
Một mẹo thực hành là đưa ra hai, ba gói hoàn chỉnh có tổng giá trị với mình như nhau, rồi để bên kia chọn. Ví dụ cô giáo đưa gói một: 225 nghìn, nhà cô, 19 giờ 30; gói hai: 200 nghìn, nhà cô, 17 giờ. Theo bảng điểm, với cô hai gói đều đáng 7 điểm, nhưng bên kia chọn gói nào sẽ cho cô biết họ coi trọng giờ học hay giá hơn. Đưa nhiều gói cùng lúc vừa giữ thế, vừa cho bên kia cảm giác được chọn.
Đổi chéo trong những cuộc thương lượng quen thuộc
Đặt tiệc ở nhà hàng. Người đặt tiệc thường coi trọng ngày và chất lượng món, ít bận tâm việc ăn trưa hay ăn tối. Nhà hàng lại rất muốn lấp những ngày giữa tuần vắng khách. Đổi ngày sang giữa tuần lấy thêm một món hoặc giá mỗi mâm tốt hơn là một cặp đổi chéo điển hình.
Nhận một việc làm thêm theo đơn. Người giao việc có khi coi trọng hạn giao hơn giá, vì họ cần kết quả cho một buổi họp. Người nhận việc có khi coi trọng việc được trả trước một phần hơn là vài trăm nghìn tiền công. Hạn gấp đổi lấy trả trước một nửa cho cả hai cùng yên tâm.
Hai nhà hàng xóm sửa bức tường chung. Một nhà bận đi làm cả ngày, không có thời gian tìm thợ, trông thợ. Nhà kia có người ở nhà nhưng eo hẹp tiền hơn. Nhà bận góp phần tiền nhiều hơn, nhà kia lo tìm thợ và trông công trình. Chia đôi tiền và chia đôi việc trông thợ sẽ làm cả hai cùng khó.
Họp lớp cũ. Người ở xa coi trọng ngày họp rơi vào dịp về quê, ít quan tâm quán nào. Người ở gần lại muốn chọn quán quen, ngày nào cũng được. Người ở xa chọn ngày, người ở gần chọn chỗ, ai cũng được điều mình cần nhất.
Khi nào không có chỗ cho đôi bên cùng có lợi, và những nhầm lẫn hay gặp
Đổi chéo chỉ tạo ra giá trị khi hai bên coi trọng các mục khác nhau. Nếu cả hai đều chỉ quan tâm giá, hoặc chỉ có một mục để bàn, thì thương lượng quay về chia một khoản cố định. Ngoài ra còn mấy nhầm lẫn quen thuộc:
- Nghĩ rằng cùng có lợi nghĩa là mềm mỏng. Cùng có lợi là làm phần chung lớn lên; phần chia vẫn phải giữ cho mình, như dòng giá 250 nghìn ở bảng trên cho thấy.
- Đoán bên kia coi trọng điều giống mình. Phụ huynh tưởng cô giáo cũng muốn giờ sớm để nghỉ ngơi, hoá ra cô quan tâm chuyện đi lại hơn.
- Nhường mục mình coi trọng để tỏ thiện chí. Thiện chí đúng là nhường mục mình coi nhẹ, vì cái đó rẻ với mình mà quý với người kia.
- Khai hết điểm của mình. Nói rõ mình coi trọng gì thì tốt, nhưng khai cả mức độ là bỏ hết thế trong phần giành nhau.
- Gọi chia đôi từng mục là công bằng. Chia đôi trông cân đối nhưng có thể làm cả hai cùng nhận ít hơn hẳn so với đổi chéo.
Câu hỏi nên tự đặt trước mỗi cuộc thương lượng nhiều mục: có mục nào mình gần như không quan tâm mà bên kia có vẻ rất cần không. Nếu có, đó là đồng tiền để đổi lấy mục mình cần, và cả hai cùng hơn.
Câu hỏi thường gặp
Đôi bên cùng có lợi có nghĩa là không ai thiệt không?
Có nghĩa là cả hai cùng hơn so với khi không thoả thuận và so với cách chia đôi máy móc. Nhưng sau khi làm phần chung lớn lên, vẫn còn những mục giành nhau như giá, và ở đó bên này được thêm thì bên kia bớt đi.
Tổng bằng không và không bằng không khác nhau thế nào?
Tổng bằng không là khi phần một bên được đúng bằng phần bên kia mất, như mặc cả chỉ một con số là giá. Không bằng không là khi hai bên có thể cùng được hoặc cùng mất. Phần lớn thương lượng ngoài đời có nhiều mục nên thuộc kiểu thứ hai.
Làm sao biết bên kia coi trọng mục nào?
Hãy hỏi lý do sau mỗi yêu cầu của họ, để ý những điều họ nhắc lại nhiều lần, và đưa hai gói khác nhau để xem họ chọn gói nào. Lựa chọn của họ thường nói thật hơn lời họ nói.
Có nên bàn và chốt từng mục cho gọn không?
Không nên nếu có nhiều mục. Chốt từng mục làm mỗi mục thành một cuộc giành giật riêng và mất cơ hội đổi chéo. Nên để mọi mục cùng nằm trên bàn và chỉ chốt khi cả gói đã ổn với cả hai bên.
Nếu chỉ có một mục là giá thì có làm được đôi bên cùng có lợi không?
Khó, vì khi chỉ bàn giá thì phần lợi cố định. Có thể thử thêm mục mới như thời hạn, cách trả tiền, số lượng hay dịch vụ kèm theo. Mỗi mục thêm vào có thể mở ra một chỗ đổi chéo mà trước đó không có.
Chia đôi từng mục có phải cách công bằng nhất không?
Chia đôi trông cân đối nhưng chưa chắc là tốt nhất cho cả hai. Trong ví dụ phụ huynh và cô giáo, chia đôi cho mỗi bên 4 điểm, còn đổi chéo cho mỗi bên 7 điểm. Công bằng nên được xét trên kết quả cả gói chứ không phải từng mục.