Tổng bằng không là tình huống mà phần một bên được luôn đúng bằng phần bên kia mất, nên cộng lợi ích của mọi bên ở bất kỳ kết cục nào cũng ra cùng một con số. Một trận cờ tướng giao hữu chỉ có một người thắng, hai đội tranh một suất duy nhất, hai anh em chia một chiếc bánh có sẵn — đó là những ví dụ gần với tổng bằng không nhất.
Ngược lại, phần lớn chuyện ngoài đời là thế tổng không bằng không: hai bên có thể cùng được, cùng mất, hoặc chênh nhau tùy cách làm. Nhầm hai loại này với nhau là nguồn gốc của rất nhiều cuộc cãi vã vô ích. Bài này chỉ cách kiểm tra một tình huống thuộc loại nào, ví dụ tính bằng số, và cách biến một cuộc giành giật thành một cuộc trao đổi.
Định nghĩa gọn và vì sao tên gọi dễ gây hiểu sai
Gọi là tổng bằng không vì nếu chấm điểm thắng là cộng một, thua là trừ một, thì cộng hai bên lại luôn được không. Về mặt phân tích, mọi tình huống mà tổng lợi ích không đổi dù hai bên làm gì cũng thuộc cùng một họ, ví dụ chia mười cái bánh: dù chia thế nào thì tổng vẫn là mười. Người ta gọi chung là thế tổng cố định, và cách tư duy giống hệt tổng bằng không.
Đặc điểm quyết định của họ này là không có chỗ cho hợp tác thật sự. Bất kỳ điều gì giúp bạn đều làm hại đối phương đúng bằng chừng ấy. Vì vậy trong thế tổng bằng không, giữ kín ý định là khôn ngoan, đối phương đoán được bạn là bạn thiệt, và chẳng có lời hứa nào đáng tin vì không ai được lợi khi giữ lời.
Thế tổng không bằng không thì khác: có những kết cục cả hai cùng khá hơn, có những kết cục cả hai cùng tệ hơn. Ở đây trao đổi thông tin, hứa hẹn, thỏa thuận đều có giá trị. Sai lầm phổ biến nhất là mang thói quen giấu bài, nghi kỵ của thế tổng bằng không sang những tình huống vốn có thể cùng thắng.
Cách kiểm tra một tình huống thuộc loại nào
Không cần cảm giác, chỉ cần một phép cộng. Làm theo thứ tự sau với bất kỳ chuyện gì bạn đang đối đầu:
- Liệt kê các kết cục có thể xảy ra, ít nhất ba kết cục: bạn được nhiều, chia đều, đối phương được nhiều. Thêm cả kết cục hai bên bỏ cuộc không thỏa thuận được.
- Với mỗi kết cục, ước lượng mỗi bên được bao nhiêu, bằng tiền, thời gian hay điểm dễ chịu. Ghi cả phần mất do kéo dài, cãi nhau, mất lòng.
- Cộng phần của các bên ở từng kết cục.
- Nếu tổng ở mọi kết cục bằng nhau, bạn đang ở thế tổng cố định: tập trung vào phần chia. Nếu tổng thay đổi, bạn đang ở thế tổng không bằng không: trước khi tranh phần, hãy tìm kết cục có tổng lớn nhất.
- Kiểm tra lại kết cục bỏ cuộc. Rất nhiều tình huống tưởng là tổng cố định nhưng kết cục không thỏa thuận được lại có tổng thấp hơn hẳn — dấu hiệu chắc chắn rằng hai bên có chung lợi ích là tránh đổ vỡ.
Ví dụ bán chiếc xe máy cũ: người bán muốn tối thiểu 12 triệu đồng, người mua sẵn sàng trả tới 15 triệu. Giá chốt 13 triệu thì người bán lời 1 triệu so với mức tối thiểu, người mua lời 2 triệu so với mức tối đa, tổng 3 triệu. Chốt 14 triệu, tổng vẫn là 3 triệu. Nhưng nếu không chốt được, tổng là 0. Phần chia là giành giật, nhưng việc có chốt được hay không là chuyện chung.
Ví dụ tính bằng số: hai chị em chia hai việc nhà
Chị Hà và em Long phải chia nhau hai việc cuối tuần: rửa bát cả ngày và lau nhà. Mỗi người thấy mức khó chịu khác nhau với từng việc, chấm từ 1 tới 3 (càng cao càng ghét):
| Cách chia | Khó chịu của chị Hà | Khó chịu của em Long | Tổng khó chịu |
|---|---|---|---|
| Chị rửa bát, em lau nhà | 3 | 3 | 6 |
| Chị lau nhà, em rửa bát | 1 | 1 | 2 |
| Mỗi người làm nửa mỗi việc | 2 | 2 | 4 |
| Không ai làm, mẹ về mắng cả hai | 4 | 4 | 8 |
Bảng cho thấy chị Hà ghét rửa bát (3) hơn lau nhà (1), còn em Long ngược lại. Tổng khó chịu đổi từ 2 tới 8 tùy cách chia, nên đây rõ ràng là thế tổng không bằng không. Cách chia thứ hai làm cả hai cùng nhẹ nhõm nhất, không ai phải nhường ai.
Điều đáng nói là nếu hai chị em chỉ cãi nhau xem ai phải làm nhiều hơn, cuộc nói chuyện sẽ trôi về kiểu tổng cố định, mỗi người cố đẩy việc sang người kia, và rất dễ rơi xuống dòng cuối. Chỉ một câu hỏi "em ghét việc nào hơn" đã đủ để tìm ra cách chia tốt cho cả hai.
Biến thế được – mất thành thế cùng có lợi
Thêm vấn đề vào bàn. Khi chỉ bàn một thứ như giá tiền, mọi đồng một bên nhường là đồng bên kia được. Thêm thời hạn trả, chuyện giao hàng, bảo hành, mỗi bên coi trọng các thứ khác nhau, và có chỗ trao đổi: nhường điều mình ít quan tâm để lấy điều mình quan tâm nhiều.
Hỏi về mức độ coi trọng, không chỉ về đòi hỏi. Câu "anh cần gì" thường nhận về một con số. Câu "điều gì với anh quan trọng nhất" mở ra chỗ khác biệt, mà khác biệt chính là nguyên liệu để cùng có lợi như ví dụ chia việc nhà ở trên.
Tính đến lần gặp sau. Một cuộc chia phần xảy ra một lần thì gần tổng cố định. Nếu hai bên còn làm việc với nhau nhiều năm, phần được hôm nay phải trừ đi phần mất lòng tin ngày mai. Khi cộng cả tương lai vào, tổng không còn cố định nữa.
Chia phần sau, làm lớn trước. Thứ tự đúng là tìm kết cục có tổng lớn nhất trước rồi mới chia. Chia trước thì hai bên đã thủ thế, khó mà quay lại cùng tìm cách làm lớn.
Áp dụng vào công việc và đời sống
Ở chỗ làm, hai phòng ban tranh nhau ngân sách cuối năm trông như tổng cố định, vì quỹ có hạn. Nhưng hai trưởng phòng có thể nhận ra một bên cần tiền vào quý một, bên kia vào quý ba; dồn cho nhau theo thời điểm thì cả hai đều làm được việc mà tổng tiền không đổi. Phần tăng thêm nằm ở thời điểm sử dụng, không nằm ở con số.
Trong hàng xóm, chuyện ai trả tiền sửa đoạn ống nước chung trông như chia một khoản chi phí cố định. Nhưng nếu một nhà có người quen làm nghề, nhà kia lo được buổi chiều trông thợ, hai bên đóng góp bằng thứ mình rẻ nhất và tổng chi phí giảm hẳn. Chia đôi số tiền cho sòng phẳng nghe công bằng, nhưng lại bỏ qua đúng chỗ hai nhà có thể giúp nhau rẻ hơn.
Trong một cuộc thi có một giải duy nhất thì đúng là tổng bằng không, và ở đó không có gì sai khi giấu chiến thuật. Kỹ năng cần có là phân biệt được: chỗ nào thật sự chỉ có một người thắng, chỗ nào chỉ trông như vậy vì hai bên chưa nói chuyện với nhau đủ lâu.
Khi thật sự chỉ có một người thắng: cách xử lý thế tổng bằng không
Có những tình huống không thể biến thành cùng có lợi: một suất học bổng duy nhất, một vị trí đội trưởng, một trận chung kết. Ở đây phép xử lý khác hẳn. Thứ nhất, đừng để đối phương đoán được nước đi của bạn. Nếu một đội lúc nào cũng mở đầu bằng cùng một cách, đội kia chuẩn bị đúng cách đó. Thay đổi có chủ ý giữa vài phương án đều tốt là cách giữ cho đối phương không đọc được mình.
Thứ hai, tính theo kịch bản xấu nhất. Trong thế tổng bằng không, đối phương được lợi ở đâu thì bạn thiệt ở đó, nên giả định họ sẽ chọn nước tệ nhất cho bạn là giả định hợp lý. Chọn phương án mà ngay cả khi đối phương đáp trả tốt nhất, bạn vẫn giữ được phần khá nhất. Người ta gọi lối nghĩ này là giảm thiểu thiệt hại tối đa.
Thứ ba, tách bạch cuộc đấu với quan hệ. Hai người tranh một suất học bổng vẫn có thể là bạn tốt; cái tổng bằng không chỉ nằm trong phạm vi suất học bổng đó. Người khôn là người đấu hết sức trong phạm vi cuộc thi, rồi bắt tay ngoài phạm vi ấy, vì ngoài đó mọi thứ lại là tổng không bằng không, và người hôm nay là đối thủ có thể là người cùng nhóm vào năm sau.
Nhầm lẫn hay gặp
Coi mọi cạnh tranh là tổng bằng không. Hai người bán hàng cạnh nhau tranh khách, nhưng cùng nhau lại làm khu phố đông người hơn. Cạnh tranh ở một phần không có nghĩa là toàn bộ quan hệ là được – mất.
Coi mọi hợp tác là cùng có lợi tuyệt đối. Trong một thỏa thuận tốt cho cả hai, phần chia vẫn là giành giật. Biết cả hai mặt giúp bạn vừa thân thiện ở chỗ cần cùng làm lớn, vừa vững ở chỗ cần giữ phần.
Quên tính kết cục đổ vỡ. Nhiều người chỉ so "mình được nhiều hay ít" mà quên rằng không thỏa thuận được thì cả hai mất. Kết cục ấy thường là lý do lớn nhất để cả hai cùng mềm mỏng.
Tưởng tổng cố định chỉ vì có một con số cố định. Quỹ thưởng của nhóm là cố định, nhưng cách chia ảnh hưởng tới việc mọi người có làm hết sức năm sau hay không. Một cách chia bị coi là bất công có thể làm tổng thành quả năm sau co lại, tức là cái tổng thật sự không hề cố định.
Lấy cảm giác thay cho phép cộng. Cảm giác thua thiệt rất mạnh khi đối phương được lợi, dù chính mình cũng được. Cộng bằng số từng kết cục giúp tách cảm xúc khỏi thực tế.
Câu hỏi thường gặp
Cờ tướng có phải là thế tổng bằng không không?
Một ván cờ giao hữu có thắng, thua hoặc hòa, phần một người được là phần người kia mất, nên gần với tổng bằng không. Nhưng nếu tính cả niềm vui đánh cờ, sự tiến bộ của hai người, thì cả hai đều được, và đó là lý do người ta vẫn ngồi lại ván sau.
Mua bán ở chợ là tổng bằng không hay không?
Không. Nếu giá chốt nằm giữa mức tối thiểu người bán chấp nhận và mức tối đa người mua sẵn lòng trả, cả hai cùng được. Chỉ phần giá cụ thể trong khoảng ấy mới là giành giật, còn việc mua bán thành công là lợi ích chung.
Làm sao biết một cuộc thương lượng có thể cùng có lợi?
Hỏi xem hai bên có coi trọng các thứ khác nhau không: một bên cần nhanh, bên kia cần giá; một bên cần tiền mặt, bên kia cần bảo hành. Có khác biệt là có chỗ trao đổi để cả hai cùng khá hơn.
Thế tổng cố định khác gì tổng bằng không?
Về cách tư duy thì giống nhau, vì tổng lợi ích không đổi dù hai bên làm gì. Tổng cố định chỉ là cách gọi rộng hơn, ví dụ chia mười cái bánh luôn ra tổng mười chứ không phải tổng không.
Trong thế tổng bằng không có nên nói thật ý định không?
Thường là không, vì đối phương biết bạn định làm gì thì sẽ chặn đúng chỗ đó. Nhưng hãy chắc chắn tình huống thật sự là tổng bằng không, vì trong thế cùng có lợi, giữ kín quá mức lại khiến hai bên bỏ lỡ thỏa thuận tốt.