DauTranh.comĐấu Tranh
Nguyên lý đối sách

Cân bằng Nash là gì: điểm mà không ai muốn tự mình đổi nước đi

Cân bằng Nash là kết cục mà không bên nào muốn tự đổi nước đi khi bên kia giữ nguyên. Cách tìm bằng phép đánh dấu, ví dụ cầu hẹp và ba điều cân bằng không hứa.

Two Vietnamese farmers on motorbikes stop facing each other on a narrow dirt embankment between flooded rice fields, wide shot from a low angle, golden late afternoon haze

Cân bằng Nash là một kết cục trong đó mỗi bên đã chọn nước tốt nhất cho mình khi biết các bên kia giữ nguyên lựa chọn, nên không bên nào muốn đơn phương đổi ý. Nói gọn: đứng ở đó, ai tự đổi một mình cũng chỉ thiệt hoặc không được thêm gì. Tên gọi lấy theo nhà toán học đã chứng minh rằng khái niệm này luôn tồn tại trong một lớp tình huống rất rộng.

Cân bằng không có nghĩa là tốt nhất, cũng không có nghĩa là công bằng; nó chỉ là chỗ đứng yên. Bài này giải thích khái niệm bằng ví dụ hai xe máy gặp nhau trên bờ ruộng hẹp, hướng dẫn cách tìm cân bằng trong một bảng bằng phép đánh dấu, rồi đi vào những tình huống có nhiều cân bằng hoặc không có cân bằng nào theo nghĩa chọn hẳn một nước.

Định nghĩa bằng lời thường

Hãy tưởng tượng mọi bên đã chọn xong và kết quả hiện ra. Lần lượt hỏi từng người: "Nếu những người khác giữ nguyên, bạn có muốn đổi sang lựa chọn khác không?" Nếu tất cả đều trả lời không, đó là một cân bằng. Chỉ cần một người trả lời có, kết cục ấy không đứng vững, vì người đó sẽ đổi, và mọi thứ dịch chuyển.

Chữ quan trọng trong định nghĩa là "một mình". Cân bằng không xét chuyện hai người cùng bàn với nhau rồi cùng đổi; nó chỉ xét động cơ đổi đơn phương. Vì vậy có những cân bằng mà cả hai cùng đổi thì cả hai đều được lợi, nhưng không ai dám đổi trước. Thế lưỡng nan người tù là ví dụ kinh điển: cả hai cùng khai là cân bằng, dù cùng im lặng tốt hơn cho cả hai.

Một cách hiểu khác: cân bằng là kết cục mà mỗi người đều đoán đúng nước đi của người kia, và với dự đoán đúng đó, nước của mình là tốt nhất. Không ai bị bất ngờ, không ai hối tiếc khi nhìn lại. Đó là lý do khái niệm này được coi là điểm xuất phát để dự đoán điều sẽ xảy ra khi những người tỉnh táo gặp nhau nhiều lần.

Ví dụ: hai xe máy trên bờ ruộng hẹp

Anh Sơn và anh Thắng đi xe máy ngược chiều trên một đoạn bờ ruộng chỉ vừa một xe. Mỗi người chọn nhường (dừng lại tạt vào chỗ rộng phía sau) hoặc đi tiếp. Điểm dễ chịu, số đầu của Sơn, số sau của Thắng:

Sơn \ ThắngThắng nhườngThắng đi tiếp
Sơn nhường2 ; 2 (cả hai mất chút thời gian)1 ; 3 (Thắng qua trước)
Sơn đi tiếp3 ; 1 (Sơn qua trước)âm 5 ; âm 5 (hai xe kẹt, có thể ngã xuống ruộng)

Đây là thế giằng co ai nhường: ai lì thì được, cả hai cùng lì thì hỏng nặng. Nó khác thế lưỡng nan ở chỗ không có nước nào luôn tốt hơn. Nếu Thắng đi tiếp, Sơn nhường được 1 còn đi tiếp được âm 5, nên Sơn nhường. Nếu Thắng nhường, Sơn đi tiếp được 3 hơn 2 khi nhường, nên Sơn đi tiếp. Nước tốt nhất của Sơn thay đổi theo Thắng.

Ngoài đời, thế này thường được giải bằng quy ước tại chỗ: ai gần chỗ tránh hơn thì lùi, xe chở hàng nặng được đi trước, người đến sau nhường người đã vào đoạn hẹp. Quy ước chính là cách chọn một trong các cân bằng mà không phải đấu lì.

Cách tìm cân bằng bằng phép đánh dấu

Áp dụng cho mọi bảng hai bên. Lấy luôn bảng bờ ruộng làm ví dụ:

  1. Cột "Thắng nhường": so số đầu của Sơn, 2 và 3. Lớn hơn là 3 ở hàng "Sơn đi tiếp". Đánh dấu số 3 đó.
  2. Cột "Thắng đi tiếp": so 1 và âm 5. Lớn hơn là 1 ở hàng "Sơn nhường". Đánh dấu số 1 đó.
  3. Hàng "Sơn nhường": so số sau của Thắng, 2 và 3. Lớn hơn là 3 ở cột "Thắng đi tiếp". Đánh dấu.
  4. Hàng "Sơn đi tiếp": so 1 và âm 5. Lớn hơn là 1 ở cột "Thắng nhường". Đánh dấu.
  5. Tìm ô có cả hai số được đánh dấu. Ô Sơn nhường – Thắng đi tiếp có 1 và 3, đều được đánh dấu. Ô Sơn đi tiếp – Thắng nhường có 3 và 1, đều được đánh dấu. Hai ô còn lại mỗi ô chỉ có một hoặc không số nào.
  6. Kết luận: có hai cân bằng, mỗi cái là một người nhường. Kiểm lại ô cả hai cùng nhường: Sơn đổi sang đi tiếp thì từ 2 lên 3, nên ô này không đứng vững dù trông lịch sự nhất.

Phép đánh dấu tránh được lỗi thường gặp là nhìn bảng bằng cảm tính. Với bảng lớn hơn, chỉ việc làm cùng thao tác cho từng hàng và từng cột; số lần so sánh tăng lên nhưng không khó hơn.

Ba điều cân bằng Nash không hứa hẹn

Không hứa kết cục tốt nhất. Thế lưỡng nan người tù có một cân bằng duy nhất, và nó là ô tệ hơn ô cùng hợp tác. Cân bằng chỉ cho biết chỗ đứng yên, không cho biết chỗ đáng ở. Muốn tới ô tốt hơn mà không đứng vững, cần thêm thỏa thuận ràng buộc hoặc gặp lại nhiều lần.

Không hứa chỉ có một đáp án. Như ví dụ bờ ruộng, một bảng có thể có hai hay nhiều cân bằng. Khi đó lý thuyết không nói được cái nào sẽ xảy ra; thứ quyết định là quy ước, ai lên tiếng trước, hay điều gì nổi bật trong mắt cả hai.

Không hứa mọi người sẽ tới đó ngay. Người thật cần thời gian thử, sai, rút kinh nghiệm. Ván đầu tiên giữa hai người lạ thường lệch xa cân bằng; sau nhiều ván, hành vi mới dần hội tụ. Dự đoán theo cân bằng hợp nhất khi các bên đã quen tình huống.

Khi không có ô nào đứng yên

Có những bảng mà phép đánh dấu không cho ô nào có hai dấu. Ví dụ quen thuộc là búa – kéo – bao: ứng với mỗi nước của bạn, đối phương luôn có một nước thắng, và ngược lại. Bất kỳ kết cục nào cũng có ít nhất một người muốn đổi. Nếu ai đó cố định một nước, người kia khai thác ngay.

Trong những tình huống như vậy, cân bằng vẫn tồn tại, nhưng ở dạng mỗi bên chọn ngẫu nhiên giữa các nước theo một tỷ lệ nhất định, gọi là chiến lược hỗn hợp. Với búa – kéo – bao, tỷ lệ đó là một phần ba cho mỗi nước. Điều nhà toán học chứng minh chính là: khi cho phép chọn ngẫu nhiên theo tỷ lệ, mọi tình huống có hữu hạn bên và hữu hạn lựa chọn đều có ít nhất một cân bằng.

Ở ví dụ bờ ruộng cũng có một cân bằng hỗn hợp ngoài hai cân bằng thuần. Gọi p là khả năng Thắng nhường. Sơn đi tiếp được 3 nhân p cộng âm 5 nhân phần còn lại, tức 8p trừ 5. Sơn nhường được 2p cộng 1 nhân phần còn lại, tức p cộng 1. Hai bên bằng nhau khi 8p trừ 5 bằng p cộng 1, nghĩa là 7p bằng 6, p bằng sáu phần bảy. Ở cân bằng này mỗi người được trung bình p cộng 1, tức mười ba phần bảy, khoảng 1,86 điểm; tổng hai người khoảng 3,7, thấp hơn tổng 4 ở mỗi cân bằng thuần, và vẫn còn khả năng một phần bốn mươi chín (một phần bảy nhân một phần bảy) hai xe cùng lao vào nhau. Đó là lý do quy ước tại chỗ quý giá đến vậy.

Cân bằng quanh ta: vì sao các hàng chờ tự dàn đều

Một siêu thị nhỏ mở ba quầy thanh toán. Không ai điều phối, vậy mà sau vài phút độ dài ba hàng thường xấp xỉ nhau. Lý do là mỗi người đẩy xe tới đều nhìn và chọn hàng ngắn nhất. Nếu một hàng dài hơn hẳn, người mới tới tránh nó, hàng đó vơi dần; hàng nào ngắn thì người đổ về, nó dài ra. Trạng thái cuối cùng là khi không ai còn lợi gì nếu tự mình chuyển sang hàng khác, tức một cân bằng.

Hiện tượng này thấy ở nhiều nơi: các làn xe trên đường đông, các cửa vào sân vận động, các phòng chờ khám ở trạm y tế có nhiều bàn. Nó cho thấy cân bằng không phải khái niệm chỉ tồn tại trên giấy; nó là chỗ mà vô số quyết định riêng lẻ tự đẩy nhau tới.

Từ đó có một hệ quả thực dụng: mẹo chọn hàng hiếm khi giúp bạn nhanh hơn đáng kể, vì người khác cũng đang dùng mẹo ấy. Khi ai cũng tối ưu, lợi thế riêng biến mất. Muốn hơn người, bạn phải có thông tin họ không có, ví dụ biết quầy thứ ba có thu ngân thao tác nhanh, hoặc biết hàng thứ hai đang có khách mang nhiều món lẻ. Đó cũng là lý do lời khuyên lấy từ số đông thường cho kết quả bình thường: nó đưa bạn về đúng chỗ cân bằng mà mọi người đang đứng.

Áp dụng và nhầm lẫn hay gặp

Dùng cân bằng để dự đoán, không để phán xét. Khi thấy một tình huống tệ cứ lặp lại, như cả xóm cùng để xe lấn lối đi, hãy hỏi: đây có phải là cân bằng không? Nếu phải, khuyên nhủ từng người khó có tác dụng, vì ai đổi một mình cũng thiệt. Cần đổi cấu trúc, như kẻ vạch, chia chỗ, quy ước chung.

Nhầm cân bằng với thỏa thuận. Thỏa thuận là thứ hai bên bàn rồi cùng làm; cân bằng là thứ đứng vững kể cả khi không ai bàn gì. Một thỏa thuận tốt nhất là thỏa thuận nằm đúng ở một cân bằng, vì khi ấy không ai có lý do lén phá.

Nhầm cân bằng với hòa. Cân bằng có thể rất lệch: ở ví dụ bờ ruộng, người qua trước được 3, người nhường được 1. Cân bằng nói về sự ổn định, không nói về chia đều.

Quên kiểm tra đủ mọi ô. Tìm thấy một cân bằng rồi dừng là bỏ sót. Luôn đánh dấu hết các hàng và các cột rồi mới kết luận có bao nhiêu điểm cân bằng.

Câu hỏi thường gặp

Cân bằng Nash có phải là kết quả tốt nhất cho tất cả không?

Không. Cân bằng chỉ là kết cục mà không ai muốn đổi một mình. Nhiều khi tồn tại một kết cục tốt hơn cho tất cả nhưng không đứng vững, như cùng im lặng trong thế lưỡng nan người tù.

Một tình huống có thể có bao nhiêu điểm cân bằng?

Có thể một, nhiều hoặc không có điểm nào nếu chỉ xét chọn hẳn một nước. Khi cho phép chọn ngẫu nhiên theo tỷ lệ, mọi tình huống có hữu hạn bên và hữu hạn lựa chọn đều có ít nhất một cân bằng.

Có nhiều cân bằng thì cái nào xảy ra?

Lý thuyết không chọn giúp được. Thứ quyết định thường là quy ước sẵn có, điều nổi bật trong mắt hai bên, ai lên tiếng hay cam kết trước, hoặc thói quen từ những lần gặp trước.

Tìm cân bằng trong bảng nhanh nhất bằng cách nào?

Với mỗi cột, đánh dấu số lớn nhất của bên hàng; với mỗi hàng, đánh dấu số lớn nhất của bên cột. Ô nào có cả hai số được đánh dấu là cân bằng. Cách này làm được bằng bút chì trong vài phút.

Biết cân bằng Nash thì có lợi gì trong đời sống?

Bạn hiểu vì sao một tình huống tệ cứ lặp lại dù ai cũng than phiền, và biết rằng khuyên từng người ít tác dụng hơn đổi luật hay đặt quy ước chung. Bạn cũng dự đoán được người khác sẽ làm gì khi họ đã quen tình huống.

Cân bằng Nash khác chiến lược trội thế nào?

Chiến lược trội là nước tốt nhất bất kể đối phương làm gì. Cân bằng chỉ yêu cầu mỗi nước tốt nhất trước nước thực tế của bên kia. Mọi tổ hợp chiến lược trội đều là cân bằng, nhưng nhiều cân bằng không có ai dùng chiến lược trội.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138