Chiến lược trội là một lựa chọn mang lại kết quả tốt hơn mọi lựa chọn khác của bạn, bất kể đối phương chọn gì. Khi có chiến lược trội, bạn không cần đoán ý ai: cứ chọn nó. Ngược lại, chiến lược bị trội là lựa chọn luôn thua một lựa chọn khác của chính bạn, và người tỉnh táo sẽ không bao giờ dùng nó.
Khái niệm này nghe đơn giản nhưng là công cụ dọn dẹp mạnh nhất của lý thuyết đối sách. Gạch bỏ những nước bị trội của mình, rồi của đối phương, rồi lại của mình, nhiều bảng rắc rối thu gọn còn một ô duy nhất. Bài này phân biệt trội chặt và trội yếu, giải một bài ba phương án từng bước, và chỉ ra những chỗ người mới hay tưởng là trội mà thật ra không phải.
Định nghĩa: trội chặt, trội yếu và bị trội
Trội chặt. Phương án X trội chặt phương án Y nếu với mọi lựa chọn của đối phương, X cho bạn kết quả tốt hơn hẳn Y. Không có trường hợp nào X hòa hay thua Y. Khai trong thế lưỡng nan người tù là trội chặt so với im lặng: 0 năm tốt hơn 1 năm, 3 năm tốt hơn 5 năm.
Trội yếu. X trội yếu Y nếu X không bao giờ tệ hơn Y, và ít nhất ở một lựa chọn của đối phương thì X tốt hơn. Có những trường hợp hai phương án cho kết quả bằng nhau. Trội yếu vẫn là lý do tốt để chọn X, nhưng loại bỏ theo trội yếu đôi khi làm mất những kết cục đáng xét, nên cần cẩn thận hơn.
Chiến lược trội. Một phương án trội tất cả các phương án còn lại của bạn. Có thì quyết định trở nên dễ; không có thì phải tính đến đối phương. Phần lớn tình huống thực tế không có chiến lược trội, nên khái niệm hữu dụng hơn ở chiều ngược lại: tìm cái bị trội để bỏ.
Chiến lược bị trội. Phương án luôn kém một phương án khác của chính bạn. Bạn có thể chưa biết nên chọn gì, nhưng biết chắc không nên chọn nó. Và quan trọng hơn: đối phương cũng biết bạn sẽ không chọn nó, nên họ có thể gạch nó khỏi tính toán của họ.
Ví dụ đời thường không có đối phương phức tạp
Một kỳ kiểm tra trắc nghiệm không trừ điểm câu sai. Với câu bạn chưa chắc, có hai lựa chọn: bỏ trống hoặc khoanh một đáp án. Bỏ trống luôn được 0 điểm cho câu đó. Khoanh thì hoặc được điểm, hoặc được 0. Khoanh không bao giờ tệ hơn bỏ trống và đôi khi tốt hơn, nên khoanh trội yếu so với bỏ trống. Không cần biết đề khó hay dễ, cứ khoanh.
Nếu kỳ kiểm tra đổi luật, trừ một phần điểm khi sai, thế trội biến mất. Khi ấy phải tính: có chắc loại được vài đáp án không, xác suất đúng là bao nhiêu. Ví dụ câu có bốn đáp án, sai bị trừ một phần ba điểm. Khoanh bừa thì kỳ vọng là một phần tư nhân một trừ đi ba phần tư nhân một phần ba, tức là 0,25 trừ 0,25 bằng 0, ngang với bỏ trống. Loại được một đáp án chắc chắn sai thì còn ba lựa chọn: kỳ vọng là một phần ba trừ hai phần ba nhân một phần ba, bằng một phần chín, dương, nên khoanh có lợi hơn.
Ví dụ này cho thấy một điều quan trọng: trội hay không phụ thuộc vào luật. Cùng một người, cùng một câu hỏi, đổi cách chấm điểm là đổi cả lựa chọn đúng. Khi phân tích đối sách, luôn đọc kỹ luật trước khi tìm nước trội.
Bài ba phương án: đề bài
Hai câu lạc bộ sinh viên, gọi là Đỏ và Xanh, cùng chuẩn bị một buổi giao lưu cuối tuần ở sân trường và chọn cách sắp xếp mà không bàn trước. Đỏ chọn một trong ba khung giờ: Sáng, Chiều, Tối. Xanh chọn một trong ba chủ đề: X, Y, Z. Mỗi ô là điểm hài lòng, số đầu của Đỏ, số sau của Xanh, càng cao càng tốt:
| Đỏ \ Xanh | X | Y | Z |
|---|---|---|---|
| Sáng | 4 ; 3 | 5 ; 1 | 6 ; 2 |
| Chiều | 2 ; 1 | 8 ; 4 | 3 ; 6 |
| Tối | 3 ; 0 | 9 ; 6 | 2 ; 8 |
Nhìn qua, ô Tối – Y với điểm 9 và 6 hấp dẫn nhất cho cả hai. Câu hỏi là: nếu mỗi bên tự chọn cho mình, họ có tới được ô đó không? Đừng đoán; hãy loại dần những nước bị trội, như phần tiếp theo.
Bảng số được dựng làm bài tập, không mô tả một câu lạc bộ cụ thể nào. Cái cần học là thao tác: so từng cặp phương án theo đúng hàng hoặc đúng cột của người đang chọn.
Lời giải từng bước bằng cách loại dần
Quy tắc: khi xét nước đi của Xanh, chỉ so số thứ hai trong các ô, theo cột; khi xét Đỏ, chỉ so số thứ nhất, theo hàng.
- Xét Xanh. So cột Y với cột Z theo từng hàng: hàng Sáng 1 so với 2, hàng Chiều 4 so với 6, hàng Tối 6 so với 8. Ở cả ba hàng Z đều cao hơn Y. Vậy Y bị Z trội chặt, Xanh không bao giờ chọn Y. Gạch cột Y.
- Bảng còn hai cột X và Z. Xét Đỏ. Hàng Sáng cho 4 và 6. Hàng Chiều cho 2 và 3. Hàng Tối cho 3 và 2.
- So Sáng với Chiều: 4 lớn hơn 2, 6 lớn hơn 3. Sáng trội chặt Chiều. Gạch hàng Chiều.
- So Sáng với Tối: 4 lớn hơn 3, 6 lớn hơn 2. Sáng trội chặt Tối. Gạch hàng Tối. Đỏ chỉ còn Sáng.
- Biết Đỏ chọn Sáng, Xanh so X với Z ở hàng Sáng: X được 3, Z được 2. Xanh chọn X.
- Kết cục: Sáng – X, điểm 4 cho Đỏ và 3 cho Xanh.
- Kiểm lại: đứng ở Sáng – X, Đỏ đổi sang Chiều được 2, sang Tối được 3, đều kém 4; Xanh đổi sang Y được 1, sang Z được 2, đều kém 3. Không ai muốn tự đổi, nên kết cục đứng vững.
Còn ô Tối – Y vì sao không xảy ra? Vì ngay khi Đỏ chọn Tối, Xanh sẽ thấy Z cho mình 8, cao hơn 6 ở Y, nên chuyển sang Z, và Đỏ bị kéo xuống 2. Ô đẹp nhất không đứng được nếu không có thỏa thuận ràng buộc giữa hai câu lạc bộ.
Khi đối phương có nước trội: biến bài hai người thành bài một người
Chiến lược trội có giá trị kép. Nếu bạn có, bạn khỏi phải đoán. Nếu đối phương có, bạn biết chắc họ sẽ làm gì, miễn là họ tỉnh táo, và bài toán của bạn trở thành bài toán một người: chỉ cần chọn nước tốt nhất trước nước đã biết đó.
Ví dụ trong một cuộc họp phân bổ phòng họp lớn cho cả tuần, trưởng nhóm bên kia luôn có lợi khi đặt lịch vào sáng thứ Hai vì cả nhóm họ có mặt đông nhất vào hôm ấy, dù bạn chọn ngày nào. Đó là nước trội của họ. Thay vì tranh sáng thứ Hai và hy vọng họ nhường, bạn nên đặt ngay buổi chiều thứ Ba, khung giờ còn tốt nhất với nhóm mình khi đã biết chắc sáng thứ Hai không còn.
Ngược lại, nếu chính bạn có nước trội, đừng giấu. Nói rõ ra giúp đối phương tính nhanh hơn và hai bên đỡ va chạm vô ích, vì đằng nào họ cũng sẽ đoán ra. Giữ kín chỉ có ý nghĩa khi bạn chưa có nước trội và còn đang phụ thuộc vào việc họ đoán sai.
Cần cẩn thận một điều: "nước trội của họ" phải xét theo thang điểm của họ, không phải của bạn. Nhiều người áp điều mình coi trọng lên đối phương, rồi đoán sai hoàn toàn nước đi của họ. Hỏi lại xem họ được gì, mất gì ở mỗi lựa chọn trước khi kết luận họ có nước trội.
Áp dụng: dùng phép loại dần trong việc thật
Bỏ những phương án mà mình chắc chắn không chọn. Khi lên kế hoạch, viết ra mọi lựa chọn rồi gạch những cái luôn thua một cái khác. Ví dụ hai tuyến đường đi làm cùng độ dài, một tuyến luôn kẹt hơn vào mọi khung giờ: đó là phương án bị trội, khỏi cân nhắc.
Đoán đối phương bằng cách gạch giúp họ. Bạn không đọc được ý người khác, nhưng có thể chắc rằng họ không chọn những nước bị trội của họ. Gạch đi những nước đó, phạm vi phải đoán thu hẹp đáng kể.
Đừng tự để mình có nước bị trội rõ ràng. Nếu bạn công bố một phương án mà ai cũng thấy là bị trội, đối phương sẽ hiểu bạn đang dọa suông. Lời đề nghị nên là thứ mà bạn thật sự có lý do để thực hiện.
Để ý khi luật thay đổi. Một nước từng trội có thể mất vị trí khi luật đổi, như ví dụ trừ điểm câu sai. Mỗi lần điều kiện thay đổi, làm lại phép so từ đầu.
Nhầm lẫn hay gặp
So nhầm số của người kia. Khi xét nước của Đỏ mà nhìn vào số của Xanh là sai cả bài. Viết rõ ở đầu bảng số nào thuộc về ai, và mỗi bước ghi đang xét bên nào.
Tưởng tốt hơn ở đa số trường hợp là trội. Trội phải đúng ở mọi lựa chọn của đối phương. Nếu X hơn Y ở hai cột nhưng kém ở một cột, X không trội Y, và gạch Y là phạm lỗi.
Nghĩ rằng chiến lược trội cho kết cục tốt nhất. Thế lưỡng nan người tù cho thấy hai bên cùng theo chiến lược trội vẫn rơi vào ô tệ cho cả hai. Trội chỉ nói nước đó tốt nhất cho riêng bạn trong mọi tình huống, không nói kết cục chung tốt.
Loại theo trội yếu mà không kiểm lại. Gạch theo trội yếu có thể làm mất một kết cục đứng vững khác. Khi bài toán có những ô bằng điểm, ghi lại thứ tự gạch và thử gạch theo thứ tự khác để so sánh.
Câu hỏi thường gặp
Có phải tình huống nào cũng có chiến lược trội?
Không. Phần lớn tình huống không có, vì nước tốt nhất của bạn thay đổi theo nước của đối phương. Khi đó phép hữu ích hơn là tìm và gạch các nước bị trội để thu gọn bài toán.
Trội chặt và trội yếu khác nhau thế nào trong thực tế?
Trội chặt nghĩa là luôn tốt hơn hẳn, nên gạch nước bị trội là an toàn. Trội yếu cho phép có trường hợp bằng nhau, nên gạch theo trội yếu đôi khi bỏ mất một kết cục đáng xét. Với trội yếu, nên kiểm lại sau khi gạch.
Thứ tự gạch có làm đổi kết quả không?
Với trội chặt thì không: gạch theo thứ tự nào cũng ra cùng kết cục. Với trội yếu thì có thể khác, nên khi bảng có nhiều ô bằng điểm, hãy thử vài thứ tự và ghi rõ đã gạch theo kiểu nào.
Vì sao biết đối phương không chọn nước bị trội?
Vì nước đó luôn kém một nước khác của chính họ, chọn nó là tự thiệt bất kể bạn làm gì. Giả định đối phương không tự thiệt vô cớ là giả định tối thiểu, an toàn hơn mọi phỏng đoán về tính cách.
Chiến lược trội có giúp thắng trong mọi cuộc đấu không?
Không. Nó chỉ đảm bảo bạn không chọn sai so với các lựa chọn khác của chính mình. Kết cục còn phụ thuộc vào đối phương và vào luật, và đôi khi hai bên cùng chọn nước trội vẫn ra kết quả kém cho cả hai.