Lý thuyết đối sách là cách phân tích những tình huống mà kết quả của bạn không chỉ do bạn quyết định, mà còn tùy vào lựa chọn của một hay nhiều người khác cũng đang tính toán như bạn. Trong sách giáo khoa nước ngoài, lĩnh vực này mang một cái tên dễ gây hiểu nhầm là chuyện giải trí; thực chất nó là môn học về quyết định có đối phương, dùng được từ chuyện chia việc nhà tới chuyện thương lượng tiền thuê phòng.
Điểm cốt lõi rất ngắn: trước khi chọn, hãy hỏi người kia sẽ làm gì nếu họ cũng thông minh như bạn và cũng biết bạn đang nghĩ về họ. Phần dưới đây giải thích bốn thành phần của một thế đối sách, cách đọc bảng lựa chọn – kết quả, một ví dụ hai bạn cùng phòng trọ được phân tích từng bước, và những nhầm lẫn khiến người mới học hay kết luận sai.
Bốn thành phần của một thế đối sách
Các bên tham gia. Là những người hoặc nhóm có quyền chọn và có quyền lợi bị ảnh hưởng. Một bà bán rau và người mua là hai bên; một lớp học bốn mươi em cùng quyết định có giữ trật tự hay không là bốn mươi bên. Câu hỏi đầu tiên luôn là: ai đang thật sự quyết định ở đây, và ai chỉ đứng xem.
Các lựa chọn của từng bên. Mỗi bên có một danh sách việc có thể làm: ra giá cao hay thấp, nhường hay không nhường, nói thật hay giữ kín. Nhiều người thua vì quên mất rằng mình còn những lựa chọn khác ngoài hai phương án hiển nhiên, ví dụ hoãn lại, rủ thêm người thứ ba, hay đổi luật.
Kết quả cho mỗi tổ hợp lựa chọn. Ứng với mỗi cặp lựa chọn của hai bên là một kết cục, và mỗi bên đánh giá kết cục ấy theo cách riêng. Kết quả không nhất thiết là tiền; có thể là thời gian, sự yên ổn, thể diện hay mức mệt mỏi. Chỉ cần mỗi bên xếp được kết cục nào hơn kết cục nào là đủ để phân tích.
Thông tin và thứ tự lượt. Hai bên chọn cùng lúc mà không biết nhau, hay một bên đi trước và bên kia nhìn thấy rồi mới đi? Mỗi bên biết gì về sở thích của bên kia? Cùng một cặp người, cùng một quyền lợi, chỉ cần đổi thứ tự lượt là cách tính và kết cục có thể khác hẳn.
Ví dụ hai bạn cùng phòng trọ và chuyện rửa bát
Minh và Tuấn thuê chung một phòng có bếp. Tối nào cũng có bát đĩa bẩn. Mỗi người chọn một trong hai việc: tự rửa phần của mình ngay hoặc để đó chờ người kia. Chấm điểm dễ chịu từ 0 tới 4 cho mỗi người, số đầu là của Minh, số sau là của Tuấn:
| Minh \ Tuấn | Tuấn rửa ngay | Tuấn để đó |
|---|---|---|
| Minh rửa ngay | 3 ; 3 (bếp sạch, mỗi người mất chút công) | 1 ; 4 (Minh làm cả phần Tuấn, Tuấn nhàn) |
| Minh để đó | 4 ; 1 (Tuấn làm cả phần Minh) | 0 ; 0 (bếp bốc mùi, cãi nhau) |
Đọc bảng theo hàng của Minh: nếu Tuấn rửa, Minh để đó được 4 điểm, hơn 3 điểm khi tự rửa. Nếu Tuấn để đó, Minh tự rửa được 1, hơn 0 khi cũng để đó. Vậy câu trả lời tốt nhất của Minh đổi theo việc Tuấn làm: Tuấn chăm thì Minh muốn lười, Tuấn lười thì Minh đành làm. Tuấn nhìn bảng theo cột cũng thấy y hệt.
Kết luận rút ra không phải ai đúng ai sai, mà là cấu trúc của thế này đẩy hai người vào vòng giằng co ai chịu thua trước. Biết được cấu trúc đó, hai người có lý do để đổi luật của căn phòng, chẳng hạn chia ngày lẻ chẵn, thay vì tranh nhau ai lì hơn mỗi tối.
Cách đọc một bảng lựa chọn – kết quả
Bảng hai chiều là công cụ cơ bản nhất của môn này. Người mới thường nhìn vào ô có tổng điểm cao nhất rồi kết luận hai bên sẽ chọn ô đó, và đó là lỗi đầu tiên. Đọc đúng theo các bước sau:
- Ghi rõ hàng thuộc về ai, cột thuộc về ai, và trong mỗi ô số nào của bên nào. Nhầm thứ tự số là sai cả bài.
- Với từng cột, tức là giả sử bên cột đã chọn xong, tìm hàng cho bên hàng điểm cao nhất. Đánh dấu số đó. Đây là câu trả lời tốt nhất của bên hàng trước lựa chọn ấy.
- Làm ngược lại với từng hàng: giả sử bên hàng đã chọn, tìm cột cho bên cột điểm cao nhất và đánh dấu.
- Ô nào có cả hai số đều được đánh dấu là ô mà không bên nào muốn tự mình đổi ý. Có thể có một ô, nhiều ô, hoặc không ô nào.
- So những ô đó với ô có lợi nhất cho cả hai. Nếu khác nhau, đó chính là khoảng cách giữa điều hai bên làm và điều hai bên muốn, và là chỗ cần thêm luật, thêm cam kết hay thêm lòng tin.
Trong ví dụ rửa bát, bước bốn cho ra hai ô: Minh rửa – Tuấn để đó và Minh để đó – Tuấn rửa. Ô hai người cùng rửa tuy tổng điểm cao nhất nhưng không đứng vững, vì ai cũng có lý do lén bỏ.
Năm kiểu thế hay gặp và tên gọi của chúng
Phần lớn tình huống đời thường rơi vào một vài khuôn quen. Nhận ra khuôn là đã giải được nửa bài, vì mỗi khuôn có cách xử lý riêng:
| Kiểu thế | Dấu hiệu nhận ra | Ví dụ đời thường |
|---|---|---|
| Tổng bằng không | Một bên được bao nhiêu thì bên kia mất bấy nhiêu | Hai đội tranh một suất duy nhất vào chung kết hội thi của phường |
| Thế lưỡng nan người tù | Mỗi người có lợi khi phá, nhưng cả hai cùng phá thì đều thiệt | Ai cũng lấn làn khi kẹt xe nên cả đoàn tắc cứng |
| Thế phối hợp | Hai bên cùng muốn khớp nhau, chỉ sợ lệch nhau | Hai người lạc nhau trong chợ, cùng đoán điểm hẹn |
| Thế giằng co ai nhường | Ai lì hơn thì được, cả hai cùng lì thì hỏng | Hai xe máy gặp nhau trên đoạn đường đất chỉ đủ một xe |
| Thế đi trước đi sau | Một bên thấy nước đi của bên kia rồi mới chọn | Người bán nói giá trước, người mua trả giá sau |
Các bài khác trong danh mục Nguyên lý đối sách đi sâu vào từng kiểu. Ở mức nhập môn, chỉ cần tập thói quen gọi tên được kiểu thế trước khi tìm cách xử lý.
Năm câu hỏi tự đặt trước khi quyết định có đối phương
Không cần vẽ bảng cho mọi việc. Khi sắp quyết định một chuyện có người khác cùng tính toán, chỉ cần dừng lại hỏi năm câu:
- Người kia muốn gì nhất? Không phải điều họ nói, mà điều làm họ thấy được. Một chủ nhà nói muốn tăng giá có thể thật ra muốn giữ người thuê lâu dài.
- Nếu mình làm thế này, họ đáp lại thế nào cho có lợi với họ? Tính phản ứng của người khôn chứ không phải phản ứng mình mong.
- Chuyện này xảy ra một lần hay lặp lại? Gặp lần cuối và gặp mỗi tuần là hai cách tính khác nhau.
- Ai đi trước, và đi trước có lợi hay thiệt? Có khi nói trước là chiếm thế, có khi nói trước là lộ bài.
- Có thể đổi luật không? Thêm người làm chứng, ký giấy, chia lượt, hay rủ bên kia cùng bàn. Nhiều thế khó không giải được bằng tính toán mà bằng đổi cấu trúc.
Năm câu này áp được cho việc chọn ngày nghỉ phép trùng đồng nghiệp, chia tiền góp chung một chuyến đi, hay phân công trong nhóm làm bài tập lớn.
Áp dụng ở chỗ làm: hai đồng nghiệp chọn tuần nghỉ phép
Chị Lan và anh Phúc cùng một tổ, công ty chỉ cho một người nghỉ trong mỗi tuần cao điểm cuối năm. Cả hai đều muốn nghỉ tuần trước Tết. Nếu cùng nộp đơn tuần đó, trưởng phòng sẽ bốc thăm, người trượt phải nghỉ vào tuần lẻ tẻ còn sót lại mà không chọn được. Nếu một người chủ động nhận tuần sau Tết, người đó được chọn tuần sau Tết chắc chắn, còn người kia được tuần trước Tết.
Viết ra bằng điểm: nghỉ tuần trước Tết là 4, nghỉ tuần sau Tết là 3, nghỉ tuần lẻ tẻ là 1. Cùng nộp tuần trước Tết thì mỗi người có nửa phần được 4 và nửa phần bị 1, trung bình (4 + 1) : 2 = 2,5. Nếu một người nhận tuần sau Tết thì người đó được 3, người kia được 4. Cả hai cùng nhận tuần sau Tết thì lại phải bốc thăm, người trúng được 3, người trượt về tuần lẻ tẻ được 1, trung bình (3 + 1) : 2 = 2.
Phép tính cho thấy người chịu nhận tuần sau Tết được 3, cao hơn mức trung bình 2,5 khi cùng tranh. Nhận ra điều đó, một trong hai người nên chủ động nói trước, và người kia nên đáp lại bằng một nhượng bộ khác, ví dụ trực thay ngày rằm tháng sau. Tính toán không làm ai mất lòng; nó cho hai người một lý do rõ ràng để thôi tranh nhau một ô mà cả hai cùng có thể trượt.
Những nhầm lẫn hay gặp khi mới học
Nghĩ rằng đối sách là lừa người khác. Phần lớn nội dung môn này nói về hợp tác: vì sao người ta khó hợp tác dù cả hai cùng muốn, và làm sao để hợp tác bền. Lừa gạt chỉ là một nước đi, thường là nước tồi khi hai bên còn gặp lại.
Cho rằng ai cũng chỉ nghĩ cho mình. Kết quả trong bảng có thể chứa cả sự công bằng, tình thân, thể diện. Một người mẹ nhường phần ngon cho con vẫn đang tối ưu theo thang giá trị của chị ấy. Bảng chỉ yêu cầu ghi đúng điều mỗi người coi trọng.
Tin rằng tính kỹ thì chắc thắng. Đối phương cũng tính. Cái được của phương pháp này là tránh nước ngớ ngẩn và thấy trước chỗ kẹt, không phải bảo đảm thắng.
Áp bảng hai người cho tình huống nhiều người. Khi có cả chục bên, mỗi người tác động rất nhỏ tới kết cục chung, nên động cơ ỷ lại mạnh hơn nhiều. Cần những công cụ riêng như luật chung, người giám sát, phần thưởng theo nhóm.
Câu hỏi thường gặp
Lý thuyết đối sách có phải là môn toán khó không?
Ở mức dùng trong đời sống thì không. Bạn chỉ cần biết liệt kê lựa chọn của mỗi bên, chấm điểm kết cục và đọc bảng theo từng hàng, từng cột. Phần toán sâu chỉ cần khi nghiên cứu các bài có rất nhiều bên hoặc thông tin phức tạp.
Vì sao gọi là đối sách mà không gọi là chiến lược?
Chiến lược có thể là kế hoạch khi không có ai chống lại, như lập kế hoạch học tập. Đối sách nhấn vào chỗ có người khác cùng tính toán, và lựa chọn tốt nhất của bạn phụ thuộc vào lựa chọn của họ.
Muốn áp dụng thì bắt đầu từ đâu?
Lấy một chuyện đang vướng trong nhà hoặc ở chỗ làm, viết ra hai lựa chọn của mình và hai lựa chọn của người kia, chấm điểm bốn ô theo cảm nhận thật. Chỉ việc viết ra đã giúp bạn thấy người kia không vô lý như bạn tưởng.
Kết quả trong bảng phải là tiền mới tính được đúng không?
Không cần. Chỉ cần mỗi bên xếp được thứ tự kết cục nào thích hơn kết cục nào. Điểm từ 0 tới 4 theo cảm nhận là đủ để tìm ra các ô không ai muốn đổi, miễn là bạn chấm trung thực.
Có nên dùng lý thuyết đối sách với người trong gia đình không?
Nên dùng để hiểu, không nên dùng để thắng. Thấy được cấu trúc khiến hai người giằng co, bạn có cớ đề xuất đổi cách chia việc mà không ai mất mặt. Dùng để ép người thân thì được ván này nhưng mất những ván sau.
Đối sách khác gì so với tranh luận để thắng lý lẽ?
Tranh luận xét ai có lý; đối sách xét mỗi bên sẽ làm gì khi quyền lợi đan nhau. Bạn có thể đúng hoàn toàn mà vẫn rơi vào thế kẹt, vì người kia không cần đồng ý với bạn mới chọn được nước đi của họ.