Thế phối hợp là tình huống mà các bên đều có lợi nếu chọn khớp nhau và đều thiệt nếu chọn lệch nhau; cái khó không nằm ở lợi ích đối nghịch mà ở chỗ không biết người kia sẽ chọn gì. Hai người lạc nhau ở chợ đều muốn gặp lại, hai bên đường đều muốn cùng đi một phía, hai nông dân đều muốn thuê chung máy gặt nếu chắc người kia cũng thuê.
Khác với thế lưỡng nan người tù, ở đây không ai muốn phá. Chỉ cần thông tin, lòng tin hoặc một quy ước là giải được. Bài này phân ba kiểu thế phối hợp hay gặp, tính bằng số ví dụ máy gặt chung để thấy khi nào lòng tin đủ lớn, giải thích vì sao con người thường gặp được nhau dù không bàn trước, và cách làm cho phối hợp dễ hơn trong gia đình, chỗ làm.
Ba kiểu thế phối hợp hay gặp
Thế phối hợp có nhiều điểm cân bằng, tức nhiều cách khớp nhau đều đứng vững. Các kiểu khác nhau ở chỗ các cách khớp đó có ngang nhau hay không:
| Kiểu | Đặc điểm | Ví dụ | Cái khó chính |
|---|---|---|---|
| Phối hợp thuần | Các cách khớp đều tốt như nhau với mọi người | Đi bên phải hay bên trái đường; hẹn ở cổng nào | Chọn được cùng một phương án |
| Phối hợp có tranh chấp | Ai cũng muốn khớp, nhưng mỗi người thích một cách khớp | Tết về quê nội hay quê ngoại | Ai nhường ai |
| Phối hợp có rủi ro | Có cách khớp tốt hơn nhưng rủi ro nếu người kia không theo | Thuê chung máy gặt hay gặt tay riêng | Lòng tin vào người kia |
Kiểu thứ ba thường được gọi là thế săn hươu, theo một câu chuyện ví von về hai thợ săn: cùng đi săn hươu thì được nhiều, nhưng nếu một người bỏ đi bắt thỏ, người kia về tay không. Cấu trúc của nó gặp ở mọi việc góp sức chung cần đủ người mới thành.
Phân biệt đúng kiểu giúp chọn đúng cách giải: kiểu thuần cần một quy ước, kiểu tranh chấp cần một luật chia lượt hay một bên nhường, kiểu có rủi ro cần lòng tin hoặc bảo đảm.
Ví dụ: Tết về quê nội hay quê ngoại
Hai vợ chồng trẻ ở thành phố, nhà nội ở một tỉnh, nhà ngoại ở tỉnh khác, mỗi năm chỉ đủ ngày về một nơi dịp Tết. Chồng thích về nội, vợ thích về ngoại, nhưng cả hai đều muốn đi cùng nhau. Điểm dễ chịu, số đầu của chồng, số sau của vợ:
| Chồng \ Vợ | Vợ chọn về nội | Vợ chọn về ngoại |
|---|---|---|
| Chồng chọn về nội | 3 ; 2 | 0 ; 0 (mỗi người một ngả, Tết buồn) |
| Chồng chọn về ngoại | 0 ; 0 (cùng nhường nhau, lại lệch) | 2 ; 3 |
Đánh dấu như cách tìm cân bằng: cột "về nội", chồng được 3 nếu chọn nội, 0 nếu chọn ngoại, nên chọn nội; hàng "về nội", vợ được 2 nếu chọn nội, 0 nếu chọn ngoại, nên chọn nội. Ô cả hai về nội đứng vững. Tương tự ô cả hai về ngoại cũng đứng vững. Có hai cân bằng, mỗi cái nghiêng về một người.
Ô lệch nhau không chỉ xảy ra khi hai người cùng cứng đầu, mà cả khi hai người cùng nhường nhau mà không nói rõ. Cách giải mà nhiều gia đình dùng: luân phiên theo năm chẵn lẻ, hoặc chia đôi dịp, ba ngày Tết về nội, rằm tháng Giêng về ngoại. Đó là cách biến tranh chấp thành một quy ước, để năm nào cũng khỏi phải bàn lại từ đầu.
Tính lòng tin cần có: ví dụ thuê chung máy gặt
Ông Tâm và ông Lực có hai thửa ruộng liền nhau. Thuê máy gặt đập liên hợp cho cả hai thửa thì rẻ và nhanh, mỗi nhà được 4 điểm. Nếu chỉ một nhà thuê, diện tích nhỏ nên giá thuê tính theo chuyến rất đắt, nhà đó được 0. Gặt tay thì chậm nhưng chắc, được 2 điểm bất kể nhà kia làm gì. Tính xem ông Tâm cần tin ông Lực tới mức nào:
- Gọi p là khả năng ông Tâm tin rằng ông Lực sẽ thuê máy.
- Nếu ông Tâm thuê máy: được 4 khi ông Lực cũng thuê (khả năng p), được 0 khi ông Lực không thuê. Trung bình là 4 nhân p.
- Nếu ông Tâm gặt tay: được 2, chắc chắn.
- Thuê máy có lợi hơn khi 4p lớn hơn 2, tức p lớn hơn một nửa.
- Kết luận: ông Tâm chỉ nên thuê máy khi tin hơn năm phần mười rằng ông Lực cũng thuê. Dưới mức đó, gặt tay là lựa chọn an toàn, dù cả hai cùng thuê máy tốt hơn cho cả hai.
Hai ô đều là cân bằng: cùng thuê máy (4 và 4) và cùng gặt tay (2 và 2). Không ai muốn phá ô cùng thuê máy, nên lời hứa ở đây có giá trị, khác hẳn thế lưỡng nan. Nhưng nếu mỗi nhà đều nghi ngờ, cả hai rơi vào ô gặt tay, kém hơn mà chẳng ai có lỗi.
Cách đẩy cả hai về ô tốt: nói chuyện trước, cùng đặt cọc cho chủ máy, hoặc một nhà chủ động gọi chủ máy và báo cho nhà kia. Chỉ cần nâng mức tin lên quá một nửa là đủ.
Điểm hội tụ: vì sao người ta gặp nhau dù không bàn trước
Hai người đi chợ đêm, điện thoại một người hết pin, lạc nhau. Không ai nói trước sẽ gặp ở đâu. Phần lớn sẽ quay về chỗ nổi bật nhất mà cả hai cùng biết: cổng chính, chỗ gửi xe, quán nước vừa ngồi. Nếu được hỏi giờ, nhiều người chọn giờ chẵn. Cái chỗ mà ai cũng đoán người kia sẽ nghĩ tới được gọi là điểm hội tụ.
Điểm hội tụ không phải là lựa chọn tốt nhất về mặt khách quan; nó là lựa chọn nổi bật nhất trong mắt cả hai. Nó dựa vào văn hóa, thói quen, kỷ niệm chung. Hai người bạn lâu năm có rất nhiều điểm hội tụ riêng, nên phối hợp với nhau dễ hơn hẳn hai người mới quen. Một nhóm có truyền thống, như họp lớp đúng ngày cố định mỗi năm, đã biến nhiều thế phối hợp thành chuyện không cần bàn.
Ứng dụng thực tế là chủ động tạo điểm hội tụ trước khi cần: dặn con "lạc thì đứng yên ở quầy thu ngân gần nhất", dặn cả đoàn "ai lạc thì quay về xe lúc đúng giờ chẵn". Một câu dặn mất mười giây, nhưng biến một tình huống lo lắng thành một tình huống có lời giải.
Phối hợp nhiều người: quy ước hình thành thế nào
Khi nhiều người cùng phải khớp nhau, như cả xóm mang rác ra đầu ngõ, cả lớp chọn một kênh nhắn tin chung, hay các hộ trong khu tập thể chọn ngày tổng vệ sinh, việc bàn với từng người là không thể. Thay vào đó, quy ước hình thành dần: vài người đi đầu chọn một cách, người đến sau thấy số đông đã chọn như vậy thì làm theo, vì lệch với số đông là tự thiệt. Càng nhiều người theo, quy ước càng vững.
Hệ quả là quy ước thường bám theo lịch sử hơn là theo lý lẽ. Cả xóm đổ rác lúc bảy giờ tối không phải vì bảy giờ là giờ hợp lý nhất, mà vì xe thu gom từng qua lúc đó và mọi người đã quen. Đổi một quy ước cũ rất khó, kể cả khi ai cũng thấy cách mới tốt hơn, vì không ai muốn là người đầu tiên lệch.
Muốn đổi quy ước, cần làm cho nhiều người cùng đổi một lúc: thông báo chung với ngày bắt đầu cụ thể, có người đứng ra dẫn, có vài hộ cam kết đổi trước. Chuyển một nhóm sang giờ họp mới, sang chỗ để xe mới cũng vậy. Đổi lẻ tẻ từng người thì thất bại, đổi đồng loạt theo một mốc thì thành công, vì mỗi người biết người khác cũng đang đổi.
Áp dụng: làm phối hợp dễ hơn ở nhà và chỗ làm
Nói trước, vì ở đây lời nói có giá trị. Trong thế phối hợp, không ai có lý do nói dối về điều mình sẽ làm, nên một tin nhắn "anh sẽ thuê máy" hay "em định về ngoại năm nay" đủ để kéo bên kia về cùng một ô. Im lặng chờ người kia đoán là tự làm khó.
Biến lựa chọn lặp lại thành quy ước. Việc gì phải phối hợp nhiều lần, như ai đón con chiều nào, phòng họp nào dùng ngày nào, hãy chốt một quy ước. Quy ước rẻ hơn nhiều so với bàn lại mỗi lần.
Đi trước khi có thể. Trong thế phối hợp có tranh chấp, người cam kết trước thường kéo bên kia về phía mình, vì bên kia thà khớp còn hơn lệch. Dùng điều này một cách công bằng, như luân phiên người được nói trước.
Giảm rủi ro cho người đi đầu. Trong việc góp sức chung, người đi đầu chịu rủi ro lớn nhất. Đặt cọc chung, ký cam kết cùng lúc, hoặc chỉ bắt đầu khi đủ số người đăng ký giúp không ai phải liều một mình.
Nhầm lẫn hay gặp
Đánh đồng thế phối hợp với thế lưỡng nan. Trong thế lưỡng nan, mỗi người có lợi khi phá dù người kia làm gì; trong thế phối hợp, không ai muốn phá nếu tin người kia giữ. Dùng phạt và giám sát cho thế phối hợp là lãng phí; thứ cần là thông tin và lòng tin.
Nghĩ rằng phương án tốt nhất sẽ tự được chọn. Ví dụ máy gặt cho thấy ô tốt nhất có thể bị bỏ qua chỉ vì thiếu lòng tin. Phương án tốt cần được nói ra và bảo đảm, không tự xảy ra.
Cố thắng trong thế phối hợp có tranh chấp. Hai bên cùng giành phần mình là cách chắc nhất để rơi vào ô lệch, nơi cả hai được 0. Một luật chia lượt công bằng có lợi cho cả hai hơn mọi cuộc giằng co.
Tưởng quy ước cũ là lựa chọn tốt nhất. Một quy ước đứng vững chỉ cho biết mọi người đã quen nó, không cho biết nó hợp lý. Đôi khi đáng bỏ công đổi đồng loạt sang một cách khớp tốt hơn.
Câu hỏi thường gặp
Thế phối hợp khác gì thế lưỡng nan người tù?
Trong thế phối hợp, không ai có lợi khi phá nếu tin người kia giữ, nên lời hứa và thông tin là đủ. Trong thế lưỡng nan, mỗi người luôn có lợi khi phá, nên cần thêm phạt, giám sát hoặc gặp lại nhiều lần.
Điểm hội tụ là gì?
Là lựa chọn nổi bật nhất trong mắt các bên, khiến ai cũng đoán người kia sẽ chọn nó khi không bàn được với nhau. Nó dựa vào thói quen, văn hóa và kỷ niệm chung, như cổng chính của chợ hay một giờ chẵn.
Vợ chồng tranh cãi Tết về nội hay ngoại thì giải thế nào?
Đây là thế phối hợp có tranh chấp: cả hai muốn đi cùng nhau, chỉ khác nơi muốn về. Cách bền nhất là chốt một quy ước như luân phiên năm chẵn lẻ hoặc chia dịp Tết và rằm, để khỏi phải giằng co lại mỗi năm.
Khi nào nên góp sức chung thay vì làm riêng?
Khi bạn tin đủ mạnh rằng người kia cũng góp. Ở ví dụ máy gặt, ngưỡng là hơn một nửa. Nếu chưa đủ tin, hãy tìm cách tăng lòng tin như nói chuyện trước hay cùng đặt cọc, thay vì liều một mình.
Có nên đi trước để kéo người kia về phía mình không?
Trong thế phối hợp có tranh chấp, đi trước thường có lợi vì bên kia thà khớp còn hơn lệch. Nhưng dùng lợi thế này mãi sẽ làm bên kia thấy bất công, nên trong quan hệ lâu dài, luân phiên người được đi trước là cách giữ hòa khí.