Tư duy nhiều tầng là cách suy nghĩ không chỉ đoán đối phương sẽ làm gì, mà còn đoán đối phương đang đoán gì về bạn, rồi chọn nước đi dựa trên chuỗi đoán đó. Tầng một là "họ sẽ làm gì", tầng hai là "họ nghĩ mình sẽ làm gì nên họ làm gì", và cứ thế tiếp tục.
Điều quan trọng không phải nghĩ được càng nhiều tầng càng tốt, mà là đi trước đối phương đúng một tầng. Nghĩ quá sâu so với người kia cũng sai như nghĩ quá nông. Bài này giải thích từng tầng bằng ví dụ đi chợ hoa ngày Tết, tính từng bước câu đố "hai phần ba trung bình", và đưa ra cách ước lượng đối phương đang nghĩ ở tầng nào.
Các tầng suy nghĩ là gì
Có thể hình dung các tầng như những bậc thang. Mỗi bậc thêm một lần "đặt mình vào đầu người kia".
| Tầng | Câu hỏi đặt ra | Ví dụ khi đi mua sắm cuối tuần |
|---|---|---|
| Tầng không | Mình muốn gì? | Đi lúc tiện cho mình nhất: sáng Chủ nhật |
| Tầng một | Người khác sẽ làm gì? | Ai cũng rảnh sáng Chủ nhật nên sẽ đông, vậy đi tối thứ Bảy |
| Tầng hai | Người khác nghĩ người khác sẽ làm gì? | Nhiều người cũng tránh sáng Chủ nhật nên tối thứ Bảy mới đông, vậy đi chiều Chủ nhật |
| Tầng ba | Người khác nghĩ tới tầng hai thì sao? | Bắt đầu khó đoán; mỗi lựa chọn đều có lý do để đông |
Ở tầng không, bạn không nghĩ tới ai cả. Ở tầng một, bạn coi người khác là tầng không. Ở tầng hai, bạn coi người khác là tầng một. Mỗi tầng giả định đối phương đứng thấp hơn mình đúng một bậc. Đó cũng là chỗ dễ sai: nếu đối phương đứng cùng tầng hoặc cao hơn, lựa chọn của bạn sẽ trùng với lựa chọn của họ thay vì tránh được họ.
Bảng cũng cho thấy càng lên cao, lời đáp càng mất chắc chắn. Đến tầng ba, gần như mọi phương án đều có lý do để đông. Đó là lúc suy luận theo tầng nhường chỗ cho những cách khác như chọn phương án ít hại nhất hay đơn giản là đi sớm hẳn.
Ví dụ đời thường: đi chợ hoa ngày Tết
Chợ hoa cuối năm ở nhiều thành phố đông nhất vào hai ba ngày trước giao thừa. Một gia đình ở tầng không sẽ đi đúng ngày hai mươi chín, lúc cả nhà rảnh. Một gia đình ở tầng một nghĩ: hai mươi chín đông lắm, mình đi hai mươi bảy cho thong thả. Nếu hầu hết người đi chợ là tầng không, gia đình tầng một đi hai mươi bảy là đúng.
Nhưng sau vài năm chen chúc, nhiều gia đình đã chuyển lên tầng một. Lúc đó hai mươi bảy bắt đầu đông, và gia đình tầng hai nghĩ: ai cũng tránh hai mươi chín rồi, mình đi sáng sớm hai mươi chín khi người ta còn chưa ra. Nếu hầu hết người đi chợ là tầng một, gia đình tầng hai đúng.
Ví dụ này cho thấy hai điều. Thứ nhất, lời đáp đúng phụ thuộc vào việc đám đông đang ở tầng nào, không phụ thuộc vào việc bạn thông minh đến đâu. Thứ hai, đám đông thay đổi tầng theo thời gian, vì người ta học từ những lần trước. Một mẹo hay năm nay có thể thành cái bẫy năm sau khi ai cũng biết mẹo đó.
Cách dùng thực tế: trước khi chọn, hỏi những người quanh mình họ định đi ngày nào và vì sao. Câu trả lời của họ cho bạn biết đám đông năm nay đang ở tầng mấy, chính xác hơn mọi suy luận ngồi một chỗ.
Câu đố hai phần ba trung bình, tính từng tầng
Một nhóm người, mỗi người viết một số nguyên từ 0 đến 100 mà không cho ai xem. Lấy trung bình mọi số, nhân với hai phần ba. Người viết số gần kết quả đó nhất là người đoán đúng. Câu đố này cho thấy rất rõ tư duy nhiều tầng.
- Tầng không. Người không nghĩ gì về người khác viết bừa. Nếu mọi người viết bừa, trung bình khoảng 50.
- Tầng một. Nếu mọi người viết bừa thì trung bình khoảng 50, hai phần ba của 50 là khoảng 33,3. Người tầng một viết 33.
- Tầng hai. Nếu mọi người là tầng một và viết khoảng 33,3, hai phần ba của 33,3 là khoảng 22,2. Người tầng hai viết 22.
- Tầng ba. Hai phần ba của 22,2 là khoảng 14,8. Người tầng ba viết 15.
- Tầng bốn. Hai phần ba của 14,8 là khoảng 9,9. Người tầng bốn viết 10.
- Đến cùng. Cứ nhân hai phần ba mãi, con số tiến dần về 0. Nếu mọi người cùng viết 0 thì trung bình là 0, hai phần ba của 0 vẫn là 0, và không ai có lý do đổi số. Đó là điểm cân bằng của câu đố.
Điều thú vị: viết 0 đúng về mặt lý thuyết nhưng hầu như không bao giờ là lời đáp gần nhất khi đố một nhóm người thật. Lý do là trong nhóm luôn có người ở tầng không và tầng một kéo trung bình lên. Người đoán đúng thường là người ước lượng đúng nhóm mình đang ở tầng mấy rồi đi trước họ một bậc, chứ không phải người đi xa nhất.
Muốn tự kiểm, bạn có thể đố nhóm bạn bè hay đồng nghiệp trong giờ nghỉ, không cần giải thưởng gì. Ghi lại các số rồi tính trung bình, nhân hai phần ba. Nhóm đã nghe về câu đố này thường cho kết quả thấp hơn nhóm chưa nghe bao giờ.
Nên nghĩ bao nhiêu tầng: đi trước một bậc
Quy tắc gọn: ước lượng đối phương đang ở tầng nào, rồi nghĩ ở tầng cao hơn họ đúng một bậc. Bảng dưới gợi ý cách ước lượng.
| Dấu hiệu về đối phương | Thường ở tầng | Bạn nên nghĩ ở tầng |
|---|---|---|
| Lần đầu gặp tình huống này, đang vội | Không | Một |
| Có kinh nghiệm, có thời gian cân nhắc | Một | Hai |
| Từng đối đầu với bạn, biết cách bạn nghĩ | Hai | Ba, hoặc đổi sang cách khó đoán |
| Đám đông lớn, đủ mọi kiểu người | Trộn lẫn, thường thấp | Một hoặc hai |
Dòng thứ ba có một lựa chọn khác: khi đối phương đã quá quen cách bạn nghĩ, việc leo thêm tầng dễ thành cuộc đua không hồi kết. Lúc đó, làm cho mình khó đoán bằng cách không theo một quy luật cố định thường tốt hơn là cố nghĩ sâu hơn.
Nghĩ thừa tầng có cái giá thật. Bạn mất thời gian, mất tự tin, và hay chọn phương án quá cầu kỳ trong khi phương án đơn giản đã đủ. Người thắng thường không phải người nghĩ sâu nhất mà là người đọc đúng độ sâu của đối phương.
Cách ước lượng đối phương đang ở tầng nào
Không ai đeo bảng ghi tầng của mình. Nhưng có những manh mối đáng tin hơn đoán mò. Trước khi chọn, thử đi qua danh sách này:
- Họ đã gặp tình huống này bao nhiêu lần? Người lần đầu đi chợ hoa ngày Tết thường ở tầng không; người đã chen chúc ba năm liền đã lên ít nhất tầng một.
- Họ có thời gian nghĩ không? Người quyết định trong vài giây hầu như dừng ở tầng không hoặc một. Người có cả tuần để cân nhắc có thể lên cao hơn.
- Họ có lý do để nghĩ sâu không? Với chuyện nhỏ, ít ai bỏ công nghĩ nhiều tầng. Với chuyện lớn, như đấu thầu hay thương lượng hợp đồng, đối phương có động cơ nghĩ kỹ.
- Họ đã từng đối đầu với bạn chưa? Người đã biết cách bạn nghĩ sẽ tính cả điều đó vào. Lần thứ hai gặp nhau, hãy giả định họ cao hơn lần đầu một tầng.
- Họ là một người hay một đám đông? Đám đông là hỗn hợp nhiều tầng, thường nghiêng về thấp. Một người cụ thể thì có thể cao hơn hẳn trung bình.
Năm câu hỏi này không cho con số chính xác, nhưng giúp bạn tránh hai sai lầm phổ biến nhất: coi ai cũng ngây thơ, hoặc coi ai cũng là cao thủ. Khi không chắc, giả định đối phương ở tầng một và chọn ở tầng hai thường là điểm khởi đầu an toàn.
Áp dụng trong đời sống và công việc
Chọn giờ đi đường. Khi đài báo một tuyến sắp kẹt, nhiều người chuyển sang tuyến khác, và tuyến khác lại kẹt. Nếu hầu hết người đi đường đều nghe cùng bản tin, nghĩ thêm một tầng có khi khiến bạn ở lại tuyến cũ là đúng.
Đặt lịch họp với đối tác bận. Đối tác biết đầu tuần ai cũng muốn họp nên thường kín lịch. Đề nghị giờ cuối buổi chiều giữa tuần, chỗ ít người nghĩ tới, hay được nhận lời hơn.
Mở hàng ở một khu đã đông. Ai cũng nghĩ nên mở chỗ đông người qua lại; người nghĩ thêm một tầng thấy chỗ đông đã có quá nhiều hàng cùng loại, và một con phố bên cạnh còn trống có thể là chỗ tốt hơn.
Đoán câu hỏi trong buổi phỏng vấn. Ứng viên tầng một chuẩn bị câu hỏi phổ biến nhất. Người phỏng vấn có kinh nghiệm biết điều đó nên hỏi theo cách khác. Chuẩn bị bằng chính kinh nghiệm thật thay vì học thuộc câu trả lời giúp bạn đứng vững ở mọi tầng.
Nhầm lẫn hay gặp
Tin rằng nghĩ càng sâu càng giỏi. Như câu đố hai phần ba cho thấy, người đi đến tận số 0 thường không phải người đoán gần nhất. Độ sâu chỉ có giá trị khi khớp với đối phương.
Coi mọi người là tầng không. Ngược lại, nhiều người nghĩ mình là người duy nhất biết tránh chỗ đông. Trong thực tế, một phần đáng kể đám đông cũng đang nghĩ y như vậy.
Quên rằng đối phương học qua các lần. Mẹo năm ngoái thành chỗ đông năm nay. Người đã từng đối đầu với bạn sẽ lên tầng sau mỗi lần. Ước lượng tầng của họ phải được làm lại thường xuyên.
Dùng tư duy nhiều tầng khi cần phối hợp. Khi hai bên cùng muốn gặp nhau, đoán vòng vèo chỉ làm lỡ hẹn. Hỏi thẳng và nói thẳng nhanh hơn nhiều so với đoán xem người kia đang đoán gì.
Câu hỏi thường gặp
Tư duy nhiều tầng là gì?
Là cách suy nghĩ đoán xem đối phương sẽ làm gì, rồi đoán tiếp đối phương nghĩ bạn sẽ làm gì, và chọn nước đi dựa trên chuỗi đoán đó. Mỗi tầng thêm một lần đặt mình vào đầu người kia.
Nên nghĩ trước đối phương bao nhiêu tầng?
Chỉ nên đi trước đối phương đúng một tầng. Nếu nghĩ sâu hơn họ quá nhiều, bạn sẽ đoán sai vì họ không nghĩ xa như bạn tưởng. Việc quan trọng là ước lượng đúng đối phương đang ở tầng nào.
Câu đố hai phần ba trung bình có lời giải thế nào?
Về lý thuyết, nhân hai phần ba lặp đi lặp lại đưa con số về 0, và nếu mọi người cùng viết 0 thì không ai muốn đổi. Nhưng với nhóm người thật, con số gần nhất thường cao hơn 0 vì trong nhóm có người nghĩ ít tầng.
Vì sao cố tránh chỗ đông lại hay gặp chỗ đông?
Vì nhiều người cùng nghĩ giống bạn ở tầng một và cùng chuyển sang một lựa chọn khác. Lựa chọn tưởng vắng trở nên đông. Hỏi người xung quanh định đi khi nào giúp bạn biết đám đông đang ở tầng nào.
Khi đối phương quá hiểu cách mình nghĩ thì làm sao?
Leo thêm tầng dễ thành cuộc đua không hồi kết. Thay vào đó, hãy làm cho mình khó đoán bằng cách không theo một quy luật cố định, hoặc chọn phương án vẫn ổn dù đối phương đoán đúng.
Tư duy nhiều tầng có nên dùng trong mọi tình huống không?
Không. Khi hai bên cùng có lợi nếu phối hợp, như hẹn gặp nhau hay chia việc, đoán vòng vèo chỉ gây lỡ việc. Trong những tình huống đó, nói rõ và hỏi thẳng nhanh và chắc hơn.