DauTranh.comĐấu Tranh
Đọc ý đối phương

Đọc vị qua nét mặt có đúng không: giới hạn của việc đoán ý người đối diện

Nhìn đi chỗ khác, khoanh tay hay gãi mũi không cho biết ai đang nói dối. Vì sao đọc vị qua nét mặt dễ sai, và những dấu hiệu kiểm được đáng tin hơn.

Two Vietnamese colleagues seated across a plain office meeting table with a closed folder between them, one leaning back with arms folded, shot from the side, neutral daylight

Đọc vị qua nét mặt, cử chỉ để biết ai đang nói dối hay đang nghĩ gì là việc kém tin cậy hơn nhiều người tưởng: không có dấu hiệu cơ thể nào luôn đi kèm với nói dối. Nhìn đi chỗ khác, khoanh tay, nói ngập ngừng đều xuất hiện ở người lo lắng, người nhút nhát, người lạnh, cũng như ở người đang che giấu điều gì đó.

Điều đó không có nghĩa là không đọc được ý người đối diện. Nó có nghĩa là nên đọc ở chỗ khác: lời nói có khớp nhau theo thời gian không, chi tiết có kiểm được không, người đó có sẵn sàng làm điều gì tốn kém để chứng minh không. Bài này giải thích vì sao nét mặt dễ đánh lừa, và đưa ra cách thay thế dùng được trong phỏng vấn, mua bán và đời sống.

Vì sao "đọc vị" hấp dẫn đến vậy

Ai cũng muốn có một lối tắt để biết người kia đang nghĩ gì. Những lời hứa kiểu "nhìn ánh mắt biết người nói dối", "khoanh tay là đang phòng thủ" hấp dẫn vì chúng biến một việc khó, hiểu một con người, thành một việc dễ: nhìn và kết luận. Chúng cũng tạo cảm giác có quyền lực trong một cuộc gặp căng thẳng.

Thêm vào đó, mỗi người đều nhớ vài lần mình "đoán trúng" ai đó qua vẻ mặt. Những lần đoán sai thì dễ quên, hoặc không bao giờ biết là mình sai. Trí nhớ chọn lọc này khiến người ta tin rằng mình đọc người giỏi hơn thực tế. Người làm nghề gặp gỡ nhiều, như bán hàng, tuyển dụng, thường tự tin nhất về khả năng này, dù chưa từng kiểm lại một cách nghiêm túc những lần mình đoán.

Vấn đề không nằm ở việc quan sát. Quan sát người đối diện là bình thường và có ích. Vấn đề nằm ở bước nhảy từ "người này đang lúng túng" sang "người này đang nói dối". Bước nhảy đó bỏ qua quá nhiều lý do khác khiến một người lúng túng, và đó là chỗ phần lớn sai lầm xảy ra.

Những niềm tin phổ biến và lý do chúng không đứng vững

Bảng dưới đặt cạnh nhau một số "dấu hiệu" hay được truyền tai và những cách giải thích khác cho cùng biểu hiện đó.

Niềm tin phổ biếnCũng có thể làKết luận an toàn
Không nhìn vào mắt là nói dốiNhút nhát, đang nhớ lại, phép lịch sự với người lớn tuổiKhông suy ra được gì
Khoanh tay là phòng thủLạnh, mỏi, thói quen ngồiKhông suy ra được gì
Nói ngập ngừng là bịaĐang cố nói cho chính xác, không quen nói trước người lạHỏi lại cho rõ
Nhìn thẳng, nói trôi chảy là thậtĐã chuẩn bị kỹ, quen nói trước đám đôngKhông suy ra được gì
Cười nhiều là thân thiệnLo lắng, phép lịch sự, muốn kết thúc nhanhKhông suy ra được gì

Cột cuối gần như toàn "không suy ra được gì". Không phải vì các biểu hiện đó vô nghĩa, mà vì cùng một biểu hiện có quá nhiều nguyên nhân, nên chỉ từ nó bạn không phân biệt được nguyên nhân nào đúng.

Dòng thứ tư nguy hiểm hơn cả. Người nói dối có chuẩn bị, hoặc đã quen nói dối, thường nhìn thẳng và nói trôi chảy. Nếu bạn tin rằng sự trôi chảy là dấu hiệu thật thà, bạn đang ưu ái đúng những người bạn nên thận trọng nhất.

Vì sao đọc nét mặt dễ sai đến vậy

Người thật thà mà lo lắng trông giống người đang giấu. Bị nghi ngờ làm người ta lo, và lo lắng sinh ra đúng những biểu hiện bị coi là dấu hiệu nói dối. Càng bị nhìn soi mói, người thật thà càng lúng túng, và người nhìn càng tin mình đúng.

Mỗi người có cách cư xử nền khác nhau. Có người vốn ít nhìn vào mắt người khác, có người vốn nói nhanh, có người vốn hay cười. Không biết cách cư xử bình thường của một người thì không biết lúc nào họ khác thường.

Thói quen theo vùng miền và lứa tuổi. Nhiều người trẻ được dạy không nhìn thẳng vào mắt người lớn khi bị nhắc nhở. Áp quy tắc "không nhìn vào mắt là nói dối" lên họ là hiểu ngược phép lịch sự.

Bạn thấy điều mình đã tin sẵn. Khi đã nghi ai đó, mọi cử chỉ của họ đều có vẻ khả nghi. Khi đã quý ai đó, cùng cử chỉ ấy lại có vẻ dễ thương. Nét mặt người kia không đổi, chỉ có cách bạn nhìn đổi.

Đọc ở chỗ khác: những dấu hiệu kiểm được

Thay vì đọc nét mặt, hãy đọc những thứ người kia khó điều khiển hơn và bạn có thể kiểm lại. Bảng so sánh hai cách đọc.

Cần biếtCách đọc dễ saiCách đọc đáng tin hơn
Ứng viên có làm được việc khôngVẻ tự tin trong buổi nói chuyệnBài làm thử ngắn sát việc thật
Người bán có giấu lỗi khôngÁnh mắt khi được hỏiCó cho kiểm tra hoặc đổi trả không
Lời kể có thật khôngGiọng nói run hay khôngChi tiết có khớp nhau khi kể lại sau một thời gian không
Người kia có thật sự quan tâm khôngNụ cười, cái gật đầuHọ có bỏ thời gian, công sức theo đuổi không
Lời hứa có đáng tin khôngVẻ chân thànhHọ mất gì nếu không giữ lời

Cột cuối có điểm chung: tất cả đều là hành động hoặc chi tiết có thể kiểm, không phải ấn tượng. Ấn tượng thì người khéo léo dựng lên được; hành động tốn kém và chi tiết kiểm được thì khó dựng hơn nhiều.

Ví dụ: chiếc điện thoại thất lạc trong văn phòng

Một buổi chiều, chị kế toán không tìm thấy điện thoại để trên bàn. Cả phòng tìm giúp. Một cậu nhân viên mới vào làm hai tuần đỏ mặt, nói lắp khi được hỏi có thấy gì không, rồi tránh nhìn mọi người. Vài người bắt đầu liếc nhau.

Từ góc người nhìn, mọi thứ có vẻ khớp: người mới, lúng túng, tránh ánh mắt. Từ góc cậu nhân viên, câu chuyện khác hẳn: là người mới nhất, cậu biết mình sẽ bị nghi đầu tiên, và chính nỗi lo bị nghi làm cậu đỏ mặt. Hai cách giải thích cho cùng một vẻ mặt, và chỉ nhìn mặt thì không chọn được cách nào đúng.

Sáng hôm sau, chị kế toán tìm thấy điện thoại trong ngăn kéo tủ hồ sơ, nơi chị cất vội khi có khách tới. Cậu nhân viên mới không có lỗi gì, nhưng ánh mắt nghi ngờ của cả phòng chiều hôm trước thì đã để lại dấu. Đây là cái giá thật của việc đọc vị sai: không chỉ là đoán nhầm, mà là làm tổn thương một người vô can.

Nếu cả phòng làm theo cách kiểm được, họ đã hỏi chị kế toán lần cuối thấy điện thoại lúc nào, ai đã tới bàn từ lúc đó, và gọi thử vào máy. Những câu hỏi đó không cần đọc mặt ai, và thường tìm ra đồ vật nhanh hơn.

Cách thay thế "đọc vị" trong một buổi phỏng vấn tuyển người

Giả sử bạn tuyển một người bán hàng cho cửa hàng nhỏ. Hai ứng viên: một người nói năng lưu loát, nhìn thẳng; một người rụt rè, hay nhìn xuống. Thay vì chọn theo ấn tượng, đi theo các bước sau.

  1. Hỏi về việc cụ thể họ đã làm, không hỏi về tính cách. "Kể lại lần gần nhất có khách đổi ý giữa chừng, bạn đã làm gì" cho nhiều thông tin hơn "bạn có kiên nhẫn không".
  2. Ghi lại chi tiết họ kể: tên mặt hàng, khoảng thời gian, cách xử lý. Cuối buổi hỏi lại một chi tiết theo cách khác. Chuyện thật thường khớp; chuyện dựng thường lệch ở chi tiết nhỏ.
  3. Cho một bài làm thử ngắn: giới thiệu một món hàng cho bạn đóng vai khách khó tính trong năm phút.
  4. Nếu được, hỏi một người từng làm việc với họ, chọn từ danh sách họ đưa nhưng do bạn chọn ai để hỏi.
  5. Chỉ sau khi có đủ những thông tin trên mới xét đến ấn tượng chung, và coi nó là yếu tố phụ.

Không ít lần, người rụt rè làm bài thử tốt hơn hẳn, vì khi làm việc thật họ tập trung vào khách chứ không vào bản thân. Ấn tượng ban đầu chỉ cho biết ai giỏi gây ấn tượng ban đầu.

Khi nào quan sát cảm xúc vẫn có ích

Để điều chỉnh cách nói, không để kết luận. Thấy người đối diện mệt, bực hay bối rối là tín hiệu để bạn đổi nhịp: nghỉ một chút, giải thích lại, hỏi họ có cần gì. Đó là dùng quan sát để giao tiếp tốt hơn, không phải để buộc tội.

Để biết nên hỏi thêm ở đâu. Một câu trả lời khiến người kia khựng lại có thể là chỗ cần hỏi rõ hơn. Không phải vì họ nói dối, mà vì có điều gì đó chưa được nói hết.

Với người bạn đã quen lâu. Khi đã biết cách cư xử thường ngày của một người, bạn nhận ra lúc họ khác thường. Ngay cả khi đó, điều bạn biết chỉ là "có chuyện gì đó", còn chuyện gì thì phải hỏi.

Với chính mình. Để ý mình đang căng thẳng hay nóng giận trong một cuộc nói chuyện là cách tốt để không quyết định vội. Quan sát bản thân đáng tin hơn quan sát người khác vì bạn biết lý do.

Nhầm lẫn hay gặp

Tin vào một cử chỉ đơn lẻ. Một lần nhìn đi chỗ khác, một cái gãi đầu không nói lên điều gì. Người ta làm hàng trăm cử chỉ nhỏ mỗi giờ mà không có ý nghĩa đặc biệt nào.

Học vài mẹo đọc vị rồi tự tin quá mức. Biết thêm vài "dấu hiệu" thường làm người ta tự tin hơn chứ không đoán đúng hơn. Tự tin cao mà độ chính xác không đổi là công thức để sai nặng.

Dùng đọc vị để thay cho câu hỏi. Khi có thể hỏi thẳng một cách lịch sự, việc đoán qua nét mặt là đi đường vòng. Một câu hỏi rõ ràng thường cho thông tin tốt hơn mười phút quan sát.

Quên rằng người kia cũng đang đọc bạn. Nếu bạn nhìn soi mói, người đối diện cảm nhận được và trở nên dè dặt hơn. Thái độ của bạn làm thay đổi chính điều bạn đang quan sát.

Câu hỏi thường gặp

Nhìn mặt có biết người khác nói dối không?

Không đáng tin. Không có biểu hiện nét mặt hay cử chỉ nào luôn đi kèm với nói dối. Những dấu hiệu hay được nhắc như tránh ánh mắt hay khoanh tay cũng xuất hiện ở người lo lắng, nhút nhát hoặc chỉ đang lạnh.

Khoanh tay có phải là đang phòng thủ không?

Không nhất thiết. Người ta khoanh tay vì lạnh, vì mỏi, vì thói quen hoặc vì thấy thoải mái khi ngồi như vậy. Chỉ từ cử chỉ này thì không kết luận được gì về suy nghĩ của họ.

Vì sao người nói dối đôi khi trông rất thật?

Người đã chuẩn bị trước hoặc quen nói dối thường bình thản, nhìn thẳng và nói trôi chảy. Ngược lại, người thật thà mà bị nghi ngờ lại hay lúng túng. Vì vậy dựa vào vẻ ngoài dễ ưu ái nhầm người.

Thay vì đọc nét mặt thì nên đọc gì?

Đọc những thứ kiểm được: chi tiết lời kể có khớp nhau theo thời gian không, người kia có cho kiểm tra hay đổi trả không, họ có bỏ công sức theo đuổi không, và họ mất gì nếu không giữ lời.

Quan sát cảm xúc người khác có vô ích không?

Không vô ích. Nhận ra người đối diện mệt, bực hay bối rối giúp bạn đổi cách nói, hỏi lại cho rõ hoặc cho họ thời gian. Chỉ nên tránh dùng quan sát đó để kết luận họ đang nói dối hay đang nghĩ gì.

Phỏng vấn tuyển người nên dựa vào ấn tượng đến đâu?

Nên coi ấn tượng là yếu tố phụ. Hỏi về việc cụ thể đã làm, hỏi lại chi tiết theo cách khác, cho làm thử một bài ngắn và hỏi người từng làm việc cùng. Những thông tin này phân biệt người làm được việc tốt hơn vẻ tự tin.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138