Khi hai người bán cùng giá và khách chỉ chọn chỗ gần mình nhất, mỗi người có động cơ nhích về phía giữa để giành thêm khách của đối phương, và cuối cùng cả hai đứng sát nhau ở chính giữa. Kết quả này không lợi thêm cho người bán nào mà còn bắt khách đi xa hơn. Đây là bài toán hai xe nước trên bãi biển, một mô hình kinh điển về chọn vị trí.
Nhưng mô hình chỉ đúng khi vài điều kiện được giữ. Khi khách ngại đi xa thì bỏ không mua, khi giá được cạnh tranh tự do, hay khi có thêm người bán thứ ba, đứng tách ra lại có lợi hơn. Phần dưới đi từng bước bằng số, rồi chỉ ra cách áp dụng khi bạn chọn mặt bằng hoặc chọn chỗ đứng cho sản phẩm của mình.
Bài toán hai xe nước trên bãi biển là gì
Hình dung một bãi biển thẳng dài 1.000 mét, khách tắm rải đều từ đầu này sang đầu kia. Có hai xe bán nước, cùng loại nước, cùng giá. Mỗi khách khát thì đi tới xe gần mình nhất để mua một chai. Hai người bán chỉ quyết định một điều: đặt xe ở chỗ nào trên bãi.
Nếu hỏi khách, cách đặt tốt nhất là chia bãi làm hai: một xe ở mét 250, một xe ở mét 750. Khi đó không ai phải đi quá 250 mét, và mỗi xe phục vụ đúng một nửa bãi. Nhưng hai người bán không hỏi khách; mỗi người chỉ nghĩ cách bán được nhiều hơn người kia. Và cách đặt "tốt cho khách" đó không đứng yên được.
Bài toán này đơn giản đến mức tưởng như bài tập trên giấy, nhưng cấu trúc của nó xuất hiện khắp nơi: hai tiệm thuốc trên một con đường, hai quán cà phê ở một khu dân cư, hai hãng làm sản phẩm cho cùng một nhóm khách. Hiểu nó giúp bạn nhận ra khi nào việc "nhích lại gần đối thủ" là hợp lý và khi nào là cái bẫy.
Phân tích từng bước: vì sao cả hai dồn vào giữa
Bắt đầu từ cách đặt tốt cho khách và xem mỗi người bán phản ứng thế nào. Ranh giới khách của hai xe luôn là điểm chính giữa hai xe:
- Xuất phát: xe A ở mét 250, xe B ở mét 750. Điểm giữa là mét 500. A có khách từ 0 đến 500, B từ 500 đến 1.000. Mỗi xe 50% bãi.
- B nhích vào mét 600: điểm giữa mới là (250 + 600) ÷ 2 = 425. B giờ có khách từ mét 425 đến 1.000, tức 575 mét, bằng 57,5% bãi. A tụt còn 42,5%. B lợi khi nhích vào.
- A đáp lại, nhích tới mét 590, sát bên trái B: điểm giữa là (590 + 600) ÷ 2 = 595. A có khách từ 0 đến 595, tức 59,5%. B còn 40,5%. Giờ tới lượt A lợi.
- Cứ thế qua lại: người nào đứng lệch về một phía thì người kia nhích sát vào phía còn rộng hơn để giành khách. Chỗ duy nhất không ai muốn nhích nữa là cả hai cùng đứng ở mét 500, mỗi người 50%.
- Kiểm điểm dừng: nếu cả hai ở mét 500 và A dời sang mét 450, điểm giữa là 475, A chỉ còn 47,5%. Rời khỏi giữa là thiệt, nên không ai rời. Đó là điểm cân bằng.
Điều đáng chú ý: ở điểm cân bằng, mỗi xe vẫn chỉ có 50% bãi, đúng bằng lúc xuất phát. Cuộc nhích qua nhích lại không làm người bán nào giàu thêm. Thứ duy nhất thay đổi là khách ở hai đầu bãi phải đi xa gấp đôi.
So sánh hai cách đứng
Đặt hai cách bố trí cạnh nhau, với giả định khách vẫn đi mua dù xa bao nhiêu:
| Tách ra: mét 250 và 750 | Dồn giữa: cả hai ở mét 500 | |
|---|---|---|
| Phần khách mỗi xe | 50% | 50% |
| Quãng đi xa nhất của một khách | 250 mét | 500 mét |
| Quãng đi trung bình | 125 mét | 250 mét |
| Có ai muốn tự dời chỗ không | Có, nhích vào giữa thì lợi | Không, dời ra thì thiệt |
| Có đứng yên lâu được không | Không | Có |
Quãng đi trung bình tính như sau: ở cách tách ra, mỗi xe phục vụ một đoạn 500 mét với xe nằm chính giữa đoạn, nên khách xa nhất đi 250 mét và trung bình 125 mét. Ở cách dồn giữa, khách rải từ 0 đến 500 mét tính từ xe, trung bình 250 mét. Khách chịu thiệt gấp đôi mà người bán không được thêm gì. Hai dòng cuối của bảng là chỗ mấu chốt: cách tốt cho khách không đứng yên được, cách đứng yên được lại không tốt cho ai.
Không chỉ là vị trí: sản phẩm cũng dồn vào giữa
Thay bãi biển bằng "khẩu vị" hay "mức giá", bài toán vẫn y nguyên. Giả sử khách thích độ ngọt của trà sữa rải đều từ rất nhạt đến rất ngọt. Hai quán đều muốn giành thêm khách của bên kia, nên cả hai chỉnh công thức về độ ngọt trung bình. Kết quả là hai ly trà sữa gần như giống hệt, và khách thích rất nhạt hay rất ngọt đều không được phục vụ đúng ý.
Đây là lý do nhiều sản phẩm trên cùng một kệ na ná nhau: cùng cỡ, cùng kiểu hộp, cùng mức giá ở giữa. Mỗi người làm đều nghĩ "nhắm vào số đông là an toàn", và khi tất cả cùng nghĩ vậy thì số đông bị chia nhỏ, còn hai đầu bị bỏ trống.
Nhận ra điều này cho bạn một lựa chọn mà đối thủ ở giữa đang bỏ qua. Nếu khu vực của bạn có đủ khách ở một đầu, ví dụ người lớn tuổi cần trà ít đường, việc đứng ở đầu đó có thể cho bạn ít khách hơn trên lý thuyết, nhưng là nhóm khách trung thành và không phải giành giật hằng ngày.
Khi nào đứng tách ra lại có lợi
Khi khách ở xa bỏ không mua. Giả sử khách cách xe hơn 300 mét thì ngại đi, thôi không mua. Nếu cả hai dồn ở mét 500, khách từ 0 đến 200 và từ 800 đến 1.000 bỏ, mất 400 mét khách; còn lại 600 mét chia đôi, mỗi xe 300 mét. Nếu đứng ở 250 và 750, mọi khách đều trong 250 mét, mỗi xe giữ trọn 500 mét. Tách ra lợi hơn hẳn.
Khi giá được cạnh tranh tự do. Đứng sát nhau mà bán giống nhau thì khách chỉ còn so giá, và hai bên dễ lao vào cuộc chiến giá. Đứng tách ra, mỗi người có một vùng khách gần mình, nên giữ được giá hợp lý hơn. Khoảng cách là một tấm đệm chống chiến tranh giá.
Khi có nhóm khách đặc thù ở rìa. Một cổng trường, một khu nhà xưởng, một bến xe ở đầu đường có thể là nguồn khách riêng mà đứng ở giữa không với tới.
Khi khách cần so sánh trước khi mua. Ngược lại với ba trường hợp trên, nếu khách muốn xem nhiều nơi trước khi chọn, như đồ cưới hay đồ gỗ, đứng gần nhau lại kéo thêm khách cho cả hai.
Khi có thêm người bán thứ ba
Với hai người bán, cả hai dồn vào giữa là điểm dừng ổn định. Thêm người thứ ba thì mọi chuyện khác. Nếu ba xe cùng đứng ở mét 500, mỗi xe một phần ba bãi, nhưng bất kỳ xe nào nhích nhẹ sang một bên cũng chiếm trọn nửa bãi phía đó, gần 50%. Vậy cả ba cùng đứng giữa không bền.
Còn nếu hai xe đứng hai bên và một xe kẹp ở giữa, xe giữa bị ép từ hai phía, chỉ còn một phần nhỏ khách nằm giữa hai xe kia. Xe giữa luôn có động cơ nhảy ra ngoài, đứng sát bên ngoài một trong hai xe còn lại. Thế là bố trí lại thay đổi, và cứ vậy không có chỗ đứng nào bền cho cả ba.
Bài học cho người mở cửa hàng: khi một khu đã có hai người bán đứng sát nhau ở giữa, người thứ ba vào thường không nên chen vào giữa. Đứng ra một phía, phục vụ trọn một vùng khách mà hai người kia đang bỏ xa, thường tốt hơn là bị kẹp.
Câu tự hỏi khi chọn chỗ mở cửa hàng gần đối thủ
Trước khi ký thuê mặt bằng ở một khu đã có người bán cùng loại, trả lời các câu sau:
- Khách của mình chọn chỗ mua chủ yếu vì gần, vì giá, hay vì muốn so sánh nhiều nơi?
- Khách ở xa bao nhiêu thì bỏ không mua, hay họ sẵn lòng đi thêm?
- Đứng sát đối thủ thì khả năng hai bên phải đấu giá với nhau cao tới đâu?
- Có nhóm khách nào ở rìa khu vực mà đối thủ đang phục vụ kém không?
- Nếu một người bán thứ ba vào sau, chỗ đứng của mình có bị kẹp không?
- Ngoài vị trí, mình có khác biệt gì về sản phẩm để không bị so thuần bằng giá?
Nếu câu trả lời đầu là "vì gần" và câu thứ hai là "ở xa thì bỏ", đứng tách khỏi đối thủ thường là lựa chọn đúng. Nếu câu đầu là "muốn so sánh", hãy cân nhắc đứng gần.
Nhầm lẫn hay gặp khi chọn chỗ gần đối thủ
"Đối thủ chọn chỗ đó chắc họ đã tính kỹ, cứ đứng cạnh là an toàn." Đối thủ có thể đã chọn chỗ giữa chỉ vì muốn giành khách của người trước, đúng như bài toán. Chỗ an toàn với họ chưa chắc là chỗ tốt nhất cho bạn khi bạn là người đến sau.
"Đứng giữa là gần được nhiều khách nhất." Chỉ đúng khi khách sẵn lòng đi bất kỳ quãng nào. Khi khách ở xa bỏ không mua, đứng giữa sát đối thủ có thể cho bạn ít khách hơn hẳn so với đứng tách ra, như phép tính 300 mét ở trên cho thấy.
"Bài toán chỉ nói về vị trí địa lý." Cùng cấu trúc đó áp vào khẩu vị, mức giá, phong cách. Nhiều quán, nhiều sản phẩm giống nhau không phải vì thiếu ý tưởng mà vì ai cũng nhích về giữa để giành khách của nhau.
"Tách xa đối thủ là sợ cạnh tranh." Tách ra để giữ một vùng khách riêng và tránh cuộc đua giá là một lựa chọn đấu trí, không phải né tránh. Nó thường cho lãi bền hơn so với đứng sát và giành giật mỗi ngày.
Câu hỏi thường gặp
Bài toán hai xe nước trên bãi biển nói lên điều gì?
Nó cho thấy khi khách chọn người bán gần nhất và giá như nhau, hai người bán có xu hướng dồn về đứng sát nhau ở giữa để giành khách của nhau. Kết quả là mỗi người vẫn chỉ được một nửa khách, trong khi khách ở hai đầu phải đi xa hơn.
Có nên mở cửa hàng ngay cạnh đối thủ không?
Tuỳ khách của bạn chọn chỗ mua vì sao. Nếu khách muốn so sánh nhiều nơi, đứng gần có lợi. Nếu khách chọn chỗ gần nhất và ngại đi xa, hoặc giá dễ bị so sát, đứng tách ra thường giữ được khách và giá tốt hơn.
Vì sao nhiều sản phẩm trên thị trường giống nhau?
Vì mỗi người làm đều nhắm vào khẩu vị trung bình để giành nhiều khách nhất, giống như hai xe nước dồn vào giữa bãi. Khi ai cũng làm vậy, sản phẩm trở nên na ná nhau và những nhóm khách có nhu cầu khác biệt bị bỏ trống.
Khi đã có hai cửa hàng ở giữa khu, người thứ ba nên đứng đâu?
Thường nên đứng ra một phía và phục vụ trọn vùng khách đang bị hai cửa hàng kia bỏ xa, thay vì chen vào giữa. Chen vào giữa dễ bị kẹp hai phía và chỉ còn một phần nhỏ khách.
Bài toán này có áp dụng cho bán hàng trên mạng không?
Vị trí trên mạng không đo bằng mét, nhưng phần định vị sản phẩm vẫn áp dụng: mức giá, phong cách, nhóm khách. Nếu mọi người bán cùng nhắm vào khúc giữa, một sản phẩm rõ ràng cho một nhóm khách cụ thể ở rìa thường ít phải giành giật hơn.
Mô hình này có giả định nào dễ sai ngoài đời không?
Có. Nó giả định khách rải đều, giá cố định và khách mua dù xa bao nhiêu. Ngoài đời, khách thường tụ ở vài điểm, giá thay đổi được và khách ở xa có thể bỏ không mua. Mỗi giả định sai đi đều có thể khiến đứng tách ra có lợi hơn.