Trong câu đố thanh kẹo có ô đắng, người đi trước luôn nắm phần chắc với mọi thanh hình chữ nhật lớn hơn một ô, nhờ một lập luận gọi là "cướp chiến lược"; với thanh vuông và thanh hai hàng còn có cách đi cụ thể để thắng. Thanh vuông: cắn ô nằm chéo ngay trên ô đắng, rồi đáp đối xứng. Thanh hai hàng: cắn ô góc trên bên phải, rồi luôn giữ hàng dưới dài hơn hàng trên đúng một ô.
Điều lạ là với thanh chữ nhật bất kỳ, ta biết người đi trước thắng mà không biết nước đầu tiên nên là nước nào. Phần dưới giải thích luật, lập luận cướp chiến lược từng bước, hai lời giải cụ thể có kiểm, và vì sao câu đố này là ví dụ hay về khác biệt giữa "biết có cách thắng" và "biết cách thắng".
Luật cắn kẹo
Một thanh kẹo mè chia thành ô vuông, chẳng hạn 3 hàng, 5 cột. Ô ở góc dưới bên trái bị tẩm đắng. Hai người thay phiên, mỗi lượt chọn một ô còn lại và "cắn" ô đó cùng tất cả các ô nằm phía trên và bên phải nó (tức mọi ô có hàng cao hơn hoặc bằng và cột xa hơn hoặc bằng). Ai buộc phải cắn ô đắng là người thua.
Hình dạng phần kẹo còn lại luôn là một bậc thang: các hàng dưới dài hơn hoặc bằng các hàng trên, và tất cả bắt đầu từ cột bên trái. Không bao giờ có lỗ giữa thanh. Điều này giúp mô tả một thế bằng cách đếm chiều dài từng hàng từ dưới lên, ví dụ "5, 3, 1" là hàng dưới 5 ô, hàng giữa 3 ô, hàng trên 1 ô.
Muốn chơi thật, có thể dùng một khay kẹo vuông xếp thành lưới, hoặc kẻ ô lên giấy và gạch dần. Ô đắng có thể đánh dấu bằng một hạt đậu đặt lên. Mỗi lượt bắt buộc cắn ít nhất một ô; không được bỏ lượt.
Một trường hợp dễ để làm quen: thanh chỉ có một hàng, chẳng hạn 6 ô. Người đi trước cắn ô thứ hai từ trái, nghĩa là ăn hết 5 ô không đắng, để lại đúng ô đắng cho đối phương. Thắng ngay ở lượt đầu. Từ đây có thể thấy việc người đi trước có lợi không phải chuyện lạ, nhưng với nhiều hàng thì không còn hiển nhiên.
Lập luận cướp chiến lược: vì sao người đi trước thắng
Lập luận này không cho nước đi cụ thể, nhưng chứng minh người đi trước nắm phần chắc với mọi thanh chữ nhật có nhiều hơn một ô.
- Giả sử ngược lại: người đi sau có cách thắng bất kể người đi trước mở đầu thế nào.
- Cho người đi trước mở đầu bằng nước nhỏ nhất có thể: chỉ cắn ô góc trên bên phải.
- Theo giả sử, người đi sau có một nước đáp thắng, gọi là cắn ô X.
- Nhưng cắn ô X luôn ăn cả ô góc trên bên phải, vì ô đó nằm phía trên và bên phải mọi ô. Nên thế sau khi cắn X (dù trước đó ô góc có bị ăn hay không) là cùng một thế.
- Vậy người đi trước lẽ ra có thể cắn X ngay từ đầu, đạt đúng thế mà người đi sau dùng để thắng, và đổi vai thành người nắm phần chắc. Điều này mâu thuẫn với giả sử.
- Kết luận: người đi sau không thể có cách thắng chắc. Câu đố luôn kết thúc và không có hoà, nên người đi trước nắm phần chắc.
Gọi là "cướp" vì người đi trước lấy luôn chiến lược mà đối phương được cho là có. Lập luận gọn, đúng, nhưng không nói X là ô nào. Với thanh 4 × 7 hay 5 × 9, muốn biết nước đầu đúng vẫn phải tính, và việc tính tay nhanh chóng trở nên rất dài.
Lời giải cho thanh vuông: cắn chéo rồi đối xứng
Nước đầu. Với thanh n × n (n từ 2 trở lên), người đi trước cắn ô ở hàng thứ hai, cột thứ hai tính từ góc đắng. Nước này ăn toàn bộ khối phía trên bên phải, chỉ để lại hình chữ L: một hàng dưới dài n ô và một cột trái cao n ô, chung nhau ô đắng. Hai cánh chữ L, không tính ô đắng, mỗi cánh có n − 1 ô.
Đáp đối xứng. Từ đó, đối phương cắn bớt cánh nào bao nhiêu ô, bạn cắn bớt cánh kia đúng bấy nhiêu ô. Cánh ngang và cánh dọc luôn dài bằng nhau sau lượt của bạn.
Vì sao thắng. Đối phương luôn phải đi trên thế hai cánh bằng nhau. Khi hai cánh còn 0 ô, chỉ còn ô đắng và đến lượt đối phương. Bạn không bao giờ hết nước trước, vì luôn có một nước đáp bằng đúng số ô vừa bị cắn.
Kiểm với thanh 4 × 4. Bạn cắn ô hàng 2 cột 2, còn chữ L hai cánh mỗi cánh 3 ô. Đối phương cắn 2 ô cánh ngang, còn 1 và 3; bạn cắn 2 ô cánh dọc, còn 1 và 1. Đối phương cắn ô cánh dọc, còn 1 và 0; bạn cắn ô cánh ngang, còn 0 và 0. Đối phương phải cắn ô đắng.
Lời giải cho thanh hai hàng: giữ hàng dưới hơn hàng trên một ô
Thanh 2 hàng × n cột, ô đắng ở đầu trái hàng dưới. Gọi thế là (dưới, trên) theo số ô còn lại mỗi hàng. Thế thua cho người đến lượt là các thế có hàng dưới hơn hàng trên đúng một ô: (1, 0), (2, 1), (3, 2)… Người đi trước cắn ô góc trên bên phải để từ (n, n) về (n, n − 1), rồi giữ quy luật này.
| Đối phương đi từ (m, m − 1) | Thế sau nước của đối phương | Bạn đáp | Thế sau nước của bạn |
|---|---|---|---|
| Cắn hàng trên, bớt còn c ô (c nhỏ hơn m − 1) | (m, c) | cắn hàng dưới tại cột c + 2 | (c + 1, c) |
| Cắn hàng dưới tại cột k (k từ 2 đến m) | (k − 1, k − 1) | cắn ô cuối hàng trên | (k − 1, k − 2) |
| Ví dụ từ (4, 3): cắn hàng trên còn 1 | (4, 1) | cắn hàng dưới tại cột 3 | (2, 1) |
| Ví dụ từ (2, 1): cắn hàng dưới tại cột 2 | (1, 1) | cắn ô hàng trên | (1, 0), chỉ còn ô đắng |
Kiểm dòng đầu: cắn hàng dưới tại cột c + 2 ăn mọi ô từ cột c + 2 trở đi ở cả hai hàng, hàng dưới còn c + 1 ô, hàng trên vốn chỉ có c ô nên giữ nguyên. Cột c + 2 không vượt quá m vì c nhỏ hơn m − 1. Kiểm dòng hai: cắn hàng dưới tại cột k làm cả hai hàng còn k − 1 ô (hàng trên vốn có m − 1 ô, không ít hơn k − 1). Bạn bớt một ô hàng trên. Trong mọi nhánh, bạn đưa thế về dạng "dưới hơn trên một ô", và thế cuối cùng của dạng này là (1, 0): chỉ còn ô đắng, đến lượt đối phương.
Những nhầm lẫn hay gặp
Nhầm 1: cắn ô góc trên bên phải là nước đúng với mọi thanh. Đó là nước đúng cho thanh hai hàng, nhưng với thanh ba hàng thì khác: tính hết các nhánh của thanh 3 × 4 sẽ thấy nước thắng duy nhất là cắn ô hàng 2 cột 3, còn cắn ô góc trên bên phải lại trao phần chắc cho đối phương. Lập luận cướp chiến lược chỉ dùng nước đó làm phép thử trong đầu, không khuyên đi nước đó.
Nhầm 2: hiểu nhầm luật cắn. Cắn một ô ăn mọi ô phía trên và bên phải nó, không phải chỉ ô đó. Ai chơi theo kiểu ăn từng ô một thì là một câu đố khác hẳn, với lời giải chỉ phụ thuộc chẵn lẻ của tổng số ô.
Nhầm 3: nghĩ biết người đi trước thắng là đủ. Biết có cách thắng mà không biết nước đầu thì trong ván thật vẫn dễ đi sai. Với thanh lớn, người đi trước đi sai một nước là có thể trao phần chắc cho đối phương.
Nhầm 4: cho rằng thanh vuông và thanh hai hàng giống nhau. Thanh 2 × 2 vừa vuông vừa hai hàng, cả hai lời giải cùng đúng: cắn ô hàng 2 cột 2 để còn (2, 1). Nhưng từ 3 × 3 trở đi, thanh vuông đi theo chữ L, thanh hai hàng đi theo quy luật hơn một ô, hai cách nghĩ khác nhau.
Biết có cách thắng và biết cách thắng: bài học mang ra ngoài
Câu đố thanh kẹo cho thấy một khác biệt hay gặp ngoài đời: có những tình huống mà ta lập luận được bên nào có lợi, nhưng chưa biết làm thế nào để tận dụng lợi thế đó. Một đội nắm nhiều nguồn lực hơn biết mình có lợi thế, nhưng nếu không biết dùng thì lợi thế đó không tự biến thành kết quả.
Lập luận cướp chiến lược cũng dạy một cách nghĩ: nếu đối phương có cách tốt, mình có lấy được cách đó cho mình không? Trong một cuộc đấu mà đi thêm một nước không bao giờ làm hại mình, bên đi trước có thể "mượn" mọi phương án của bên đi sau. Ngược lại, khi đi thêm một nước có thể làm hại mình, như phải lộ bài sớm, lập luận này không còn đứng.
Với người hướng dẫn trẻ, câu đố này hợp để tập cho các em chứng minh bằng phản chứng: giả sử điều ngược lại, rồi chỉ ra chỗ vô lý. Bắt đầu bằng thanh một hàng, rồi 2 × 2, rồi 2 × 3, để các em tự tìm quy luật hơn một ô trước khi nghe giải thích. Không cần chấm thắng thua; điều đáng ghi nhận là em nói được vì sao nước mình đi là đúng.
Một bài tập nối tiếp cho học sinh lớn: lập bảng mọi thế bậc thang của thanh 2 × 3 (có chín thế, kể cả thế chỉ còn ô đắng), gán nhãn thắng thua từng thế, rồi đối chiếu với quy luật hơn một ô. Tự lập bảng một lần sẽ thấy quy luật không phải là mẹo mà là kết quả tất yếu.
Câu hỏi thường gặp
Câu đố thanh kẹo có ô đắng thì ai thắng?
Với mọi thanh hình chữ nhật có nhiều hơn một ô, người đi trước nắm phần chắc nếu đi đúng. Điều này được chứng minh bằng lập luận cướp chiến lược, dù lập luận không cho biết nước đầu cụ thể với mọi kích thước.
Thanh vuông thì đi nước đầu thế nào?
Cắn ô ở hàng thứ hai, cột thứ hai tính từ góc đắng, để lại hình chữ L hai cánh dài bằng nhau. Sau đó đối phương bớt cánh nào bao nhiêu ô, bạn bớt cánh kia đúng bấy nhiêu ô.
Thanh hai hàng thì đi thế nào?
Cắn ô góc trên bên phải để hàng dưới hơn hàng trên một ô. Sau mỗi nước của đối phương, cắn sao cho hàng dưới lại hơn hàng trên đúng một ô. Cuối cùng đối phương chỉ còn ô đắng.
Lập luận cướp chiến lược là gì?
Là cách chứng minh bằng phản chứng: giả sử người đi sau có cách thắng, rồi chỉ ra người đi trước có thể chiếm lấy chính cách đó cho mình. Nó dùng được khi đi thêm một nước không bao giờ làm hại người đi.
Thanh ba hàng có lời giải gọn không?
Không có công thức gọn như thanh vuông hay thanh hai hàng. Muốn biết nước đúng phải tính từng thế bậc thang, đi từ thế nhỏ lên, như cách gán nhãn thế thắng thế thua. Với thanh nhỏ như 3 × 3 hay 3 × 4 vẫn tính tay được.
Có thể dùng câu đố này để dạy trẻ không?
Có, với thanh nhỏ kẻ trên giấy và hạt đậu làm ô đắng. Trẻ từ lớp năm có thể tự tìm ra lời giải thanh một hàng và thanh 2 × 2, sau đó thử 2 × 3. Không cần bảng thắng thua, chỉ cần các em giải thích được nước đi.