Trong câu đố bốc sỏi một đống, mỗi lượt được lấy 1, 2 hoặc 3 viên và ai lấy viên cuối thì thắng; người nắm phần chắc là người luôn để lại cho đối phương một số viên chia hết cho 4. Nếu đống ban đầu không chia hết cho 4, người đi trước lấy phần dư rồi giữ nhịp "đối phương lấy bao nhiêu, mình lấy bù cho đủ 4". Nếu đống ban đầu chia hết cho 4, người đi sau làm đúng như vậy và người đi trước không có cách nào thoát.
Lời giải này ngắn, nhưng cái đáng học là cách tìm ra nó: đi ngược từ cuối, gán nhãn thắng thua cho từng số viên, rồi nhìn ra quy luật. Phần dưới đi qua từng bước, kiểm một ván mẫu, rồi đổi luật để thấy cùng một cách nghĩ giải được bản ngược (ai lấy viên cuối thì thua) và bản luật lạ (chỉ được lấy 1, 3 hoặc 4 viên).
Luật chơi và câu hỏi thật sự cần trả lời
Đặt một đống sỏi lên bàn, chẳng hạn 15 viên. Hai người thay phiên nhau, mỗi lượt bắt buộc lấy ít nhất 1 viên và nhiều nhất 3 viên. Không được bỏ lượt, không được lấy 4 viên trở lên. Người lấy viên cuối cùng, tức là làm cho đống hết sạch, là người thắng. Luật chỉ có vậy, trẻ lớp ba nghe một lần là nắm được.
Câu hỏi đáng trả lời không phải "lần này nên lấy mấy viên" mà là với mỗi số viên còn lại, người đến lượt có nắm phần chắc hay không. Nếu biết điều đó cho mọi số, thì ở bất kỳ lượt nào bạn cũng chỉ cần chọn nước đưa đống về một con số mà người đến lượt sau (tức đối phương) không nắm phần chắc.
Hai loại thế cần gọi tên rõ. Thế thắng là số viên mà người đến lượt, nếu đi đúng, chắc chắn thắng dù đối phương làm gì. Thế thua là số viên mà người đến lượt, dù đi thế nào, cũng thua nếu đối phương không sai. Mọi phân tích phía sau chỉ xoay quanh việc gán hai nhãn này cho đúng.
Một chi tiết hay bị bỏ qua: câu đố này không có may rủi và không có thông tin giấu kín. Cả hai người nhìn thấy cùng một đống, cùng biết luật. Vì vậy mỗi số viên ban đầu đã định sẵn ai thắng nếu hai bên cùng đi đúng; phần còn lại chỉ là ai tính ra trước.
Đi ngược từ cuối: gán nhãn cho từng số viên
Bắt đầu từ chỗ dễ nhất là 0 viên. Người đến lượt khi đống đã hết thì không còn gì để lấy, nghĩa là đối phương vừa lấy viên cuối, nên 0 viên là thế thua cho người đến lượt. Từ đó đi lên từng số một: một số là thế thắng nếu có ít nhất một nước đưa về thế thua; là thế thua nếu mọi nước đều đưa về thế thắng.
| Số viên còn lại | Các nước được đi (đưa về) | Nhãn cho người đến lượt | Nước đúng |
|---|---|---|---|
| 0 | không còn nước | Thua | — |
| 1 | 0 | Thắng | lấy 1 |
| 2 | 1 hoặc 0 | Thắng | lấy 2 |
| 3 | 2, 1 hoặc 0 | Thắng | lấy 3 |
| 4 | 3, 2 hoặc 1 (đều là thế thắng) | Thua | không có |
| 5 | 4, 3 hoặc 2 | Thắng | lấy 1 để còn 4 |
| 6 | 5, 4 hoặc 3 | Thắng | lấy 2 để còn 4 |
| 7 | 6, 5 hoặc 4 | Thắng | lấy 3 để còn 4 |
| 8 | 7, 6 hoặc 5 (đều là thế thắng) | Thua | không có |
| 9 | 8, 7 hoặc 6 | Thắng | lấy 1 để còn 8 |
Nhìn cột nhãn, thế thua xuất hiện ở 0, 4, 8 và cứ cách 4 lại một lần: 12, 16, 20… Lý do nằm ở luật: từ một bội số của 4, lấy 1, 2 hay 3 viên đều rơi vào số không chia hết cho 4; còn từ một số không chia hết cho 4, luôn có đúng một cách lấy để về bội số của 4 gần nhất bên dưới. Đây là lúc quy luật được chứng minh, không còn là đoán từ vài dòng đầu.
Ván mẫu với 15 viên, kiểm từng lượt
Lấy 15 viên, An đi trước, Bình đi sau. Vì 15 chia 4 dư 3, An nắm phần chắc. Theo dõi số viên sau mỗi lượt để thấy nhịp bù đủ 4 vận hành thế nào.
- An lấy 3 viên (đúng phần dư của 15 cho 4). Còn 12 viên — một bội số của 4, đến lượt Bình.
- Bình lấy 1 viên, còn 11. An lấy 3 để bù cho đủ 1 + 3 = 4. Còn 8.
- Bình lấy 3 viên, còn 5. An lấy 1 viên để bù đủ 3 + 1 = 4. Còn 4.
- Bình lấy 2 viên, còn 2. An lấy 2 viên, đống hết, An lấy viên cuối và thắng.
- Kiểm lại phép trừ: 15 − 3 = 12; 12 − 1 − 3 = 8; 8 − 3 − 1 = 4; 4 − 2 − 2 = 0. Mỗi cặp lượt Bình – An lấy đúng 4 viên.
Nếu đổi lại, đống ban đầu là 16 viên và An vẫn đi trước, thì An lấy bao nhiêu cũng để lại 13, 14 hoặc 15 — đều không chia hết cho 4. Bình chỉ cần lấy phần dư rồi giữ nhịp bù đủ 4, An không còn cửa nào. Người đi trước không phải lúc nào cũng có lợi; ở đây con số ban đầu quyết định.
Mở rộng: lấy từ 1 đến k viên và bản người lấy cuối thì thua
Đổi giới hạn thì đổi con số mốc. Nếu mỗi lượt được lấy từ 1 đến k viên, thế thua là các bội số của k + 1. Lấy tối đa 2 viên thì mốc là bội số của 3; lấy tối đa 5 viên thì mốc là bội số của 6. Lý do giống hệt: đối phương lấy x viên thì bạn lấy k + 1 − x viên, và x chạy từ 1 đến k nên phần bù luôn hợp lệ.
Bản ngược: ai lấy viên cuối thì thua. Lúc này 1 viên là thế thua cho người đến lượt, vì buộc phải lấy viên cuối. Đi ngược lên như bảng trên, thế thua là các số chia 4 dư 1: 1, 5, 9, 13, 17… Mục tiêu là để lại cho đối phương một số như vậy.
Kiểm bản ngược với 15 viên. 15 chia 4 dư 3, nên người đi trước lấy 2 viên để còn 13. Sau đó bù đủ 4: 13 về 9, 9 về 5, 5 về 1. Đối phương đứng trước 1 viên và buộc phải lấy nó. Phép tính: 15 − 2 = 13, rồi 13 − 4 = 9, 9 − 4 = 5, 5 − 4 = 1.
Cách nhớ chung cho cả hai bản. Tìm số viên mà người đến lượt chắc chắn thua ở cuối ván (0 với bản thường, 1 với bản ngược), rồi cộng dần k + 1. Mọi con số tìm được là chỗ bạn muốn đẩy đối phương vào.
Khi luật lấy không liền mạch: chỉ được lấy 1, 3 hoặc 4 viên
Quy tắc "bội số của k + 1" chỉ đúng khi được lấy mọi số từ 1 đến k. Nếu luật cho lấy 1, 3 hoặc 4 viên (không được lấy 2), phải gán nhãn lại từ đầu. Đây là phần kiểm tra xem bạn có thật sự hiểu cách đi ngược hay chỉ nhớ công thức.
| Số viên | Đưa về được | Nhãn | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| 0 | — | Thua | đối phương vừa lấy viên cuối |
| 1 | 0 | Thắng | lấy 1 |
| 2 | 1 | Thua | chỉ lấy được 1, đưa về thế thắng |
| 3 | 2 hoặc 0 | Thắng | lấy 3 hoặc lấy 1 để còn 2 |
| 4 | 3, 1 hoặc 0 | Thắng | lấy 4 |
| 5 | 4, 2 hoặc 1 | Thắng | lấy 3 để còn 2 |
| 6 | 5, 3 hoặc 2 | Thắng | lấy 4 để còn 2 |
| 7 | 6, 4 hoặc 3 | Thua | cả ba đều là thế thắng |
| 8 | 7, 5 hoặc 4 | Thắng | lấy 1 để còn 7 |
| 9 | 8, 6 hoặc 5 | Thua | cả ba đều là thế thắng |
Đi tiếp vài dòng nữa sẽ thấy 14 và 16 cũng là thế thua. Quy luật ở đây là các số chia 7 dư 0 hoặc dư 2. Nó không đoán được từ luật nếu chỉ nhìn qua, mà phải gán nhãn từng dòng. Bài học: gặp luật mới, đừng vội áp công thức cũ; lập bảng mười dòng trước rồi mới tìm quy luật.
Áp dụng ngoài câu đố và những nhầm lẫn hay gặp
Nhầm 1: tưởng người đi trước luôn thắng. Nhiều người thấy người đi trước thắng vài ván liền rồi kết luận như vậy. Thật ra chỉ khi số viên ban đầu không chia hết cho 4. Muốn ván đấu công bằng khi tổ chức cho cả lớp, hãy bốc thăm số viên ban đầu hoặc cho hai người đổi lượt đi trước sau mỗi ván.
Nhầm 2: chỉ tính lượt trước mắt. Người mới thường lấy nhiều nhất có thể cho nhanh. Lấy 3 viên khi đống có 10 viên để lại 7 — một thế thắng cho đối phương. Nước đúng là lấy 2 để còn 8.
Nhầm 3: lộ nhịp quá sớm. Khi đấu với người chưa biết lời giải, nếu ván dài bạn không cần bù đủ 4 ngay từ lượt đầu, chỉ cần nắm được mốc trước khi đống còn dưới 8 viên. Nhưng đó là trông vào việc đối phương không biết; gặp người đã biết, rời mốc một lượt là mất luôn phần chắc.
Thứ mang ra ngoài đời. Cách nghĩ "đi ngược từ kết cục, gán nhãn từng thế" dùng được khi lập kế hoạch có hạn chót: biết chặng cuối cần ở đâu thì suy ra chặng áp chót phải ở đâu. Câu tự hỏi trước mỗi quyết định: sau bước này, người kia đứng trước một thế dễ hay khó?
Câu hỏi tự đặt trước mỗi lượt
Khi đã hiểu lời giải, phần khó còn lại là giữ đầu óc tỉnh trong lúc đấu, nhất là khi đống lớn và đối phương lấy nhanh. Năm câu hỏi dưới đây giúp bạn không đi theo phản xạ.
- Đống còn bao nhiêu viên? Đếm lại thật, đừng nhẩm theo trí nhớ. Một viên đếm sót là lệch cả nhịp.
- Số đó chia 4 dư mấy? Dư 1, 2 hay 3 thì lấy đúng bấy nhiêu. Dư 0 nghĩa là bạn đang ở thế thua, chuyển sang lấy ít để kéo dài.
- Đang chơi bản thường hay bản ngược? Hai bản có mốc khác nhau, nhầm bản là đi ngược hoàn toàn.
- Luật lấy có liền mạch từ 1 đến k không? Nếu có khoảng trống như "không được lấy 2", bỏ công thức, quay lại lập bảng.
- Sau nước này, đối phương đứng ở thế gì? Đây là câu chốt. Nếu câu trả lời là "thế thắng", hãy dừng tay và tính lại.
Năm câu hỏi này cũng là cách tập cho trẻ nói thành lời suy nghĩ của mình trước khi động tay, thay vì bốc theo cảm hứng. Khi trẻ nói được "còn 9, chia 4 dư 1, con lấy 1", là em đã nắm cách nghĩ chứ không chỉ nhớ đáp án.
Câu hỏi thường gặp
Có 20 viên sỏi, mỗi lượt lấy 1 đến 3 viên, nên đi trước hay đi sau?
Nên đi sau. Số 20 chia hết cho 4 nên người đi trước đang ở thế thua. Đối phương lấy bao nhiêu viên, bạn lấy phần bù cho đủ 4, đống lần lượt về 16, 12, 8, 4 rồi 0 và bạn lấy viên cuối.
Nếu lỡ để đối phương nắm mốc thì còn gỡ được không?
Nếu đối phương đã biết lời giải thì không gỡ được. Nếu họ chưa biết, hãy lấy 1 viên mỗi lượt để kéo dài ván, chờ họ lấy sai và để lại cho bạn một số không chia hết cho 4, lúc đó bạn lấy phần dư và giành lại mốc.
Bản ai lấy viên cuối thì thua khác bản thường ở điểm nào?
Chỉ khác con số mốc. Bản thường muốn để lại bội số của 4, bản ngược muốn để lại số chia 4 dư 1 như 1, 5, 9, 13. Cách bù đủ 4 sau mỗi lượt của đối phương giữ nguyên.
Vì sao khi được lấy 1, 3 hoặc 4 viên thì quy tắc bội số không dùng được?
Vì quy tắc bù đủ k + 1 cần mọi phần bù đều hợp lệ. Khi thiếu nước lấy 2, có lúc phần bù cần là 2 mà luật không cho. Phải gán nhãn lại từng số từ 0, và kết quả là thế thua rơi vào các số chia 7 dư 0 hoặc 2.
Câu đố này hợp với trẻ mấy tuổi?
Trẻ từ khoảng tám tuổi đã nắm được luật và tự tìm ra mốc 4 nếu được gợi ý bắt đầu từ đống nhỏ. Nên cho các em đấu từng cặp với đống từ 5 đến 12 viên, đổi lượt đi trước, và không ghi bảng thắng thua.
Có cần nhớ bảng nhãn không hay chỉ cần nhớ công thức?
Với luật lấy liền mạch từ 1 đến k thì nhớ mốc là bội số của k + 1 là đủ. Nhưng nên tự lập bảng mười dòng một lần, vì chỉ có bảng mới giúp bạn giải được khi gặp luật lạ mà công thức không còn đúng.