DauTranh.comĐấu Tranh
Câu đố đối kháng hai người

Câu đố nối sáu chấm hai màu: vì sao không bao giờ hoà và cách tránh tạo tam giác

Sáu chấm, mười lăm đoạn nối, hai người tô hai màu, ai tạo tam giác một màu của mình thì thua. Chứng minh không thể hoà, vì sao năm chấm thì hoà được và cách đi cẩn thận.

Two Vietnamese university students sit on a library floor with a large blank sheet of paper, drawing lines in red and blue pencil between six dots, close overhead view, warm window light

Trong câu đố nối sáu chấm hai màu, hai người lần lượt tô các đoạn nối giữa sáu chấm, mỗi người một màu, ai tạo ra một tam giác ba cạnh cùng màu mình thì thua; câu đố không bao giờ hoà vì với sáu chấm, tô hết mười lăm đoạn bằng hai màu kiểu gì cũng có một tam giác cùng màu. Lập luận cho điều này chỉ mất năm dòng và ai cũng kiểm được.

Với năm chấm thì khác: có cách tô hết mười đoạn mà không có tam giác nào cùng màu, nên hoà được. Phần dưới đi qua luật, chứng minh không thể hoà, ví dụ năm chấm, những kinh nghiệm để không tự tạo tam giác, và liên hệ với một câu đố quen thuộc khác: trong sáu người bất kỳ, luôn có ba người đôi một quen nhau hoặc ba người đôi một không quen nhau.

Luật chơi trên giấy

Vẽ sáu chấm lên giấy, xếp thành hình lục giác cho dễ nhìn. Giữa mỗi cặp chấm có một đoạn nối tiềm năng; sáu chấm có tất cả 6 × 5 / 2 = 15 đoạn. Người thứ nhất cầm bút đỏ, người thứ hai cầm bút xanh. Mỗi lượt, một người tô một đoạn chưa tô bằng màu của mình. Ai tạo ra một tam giác có ba đỉnh là ba trong sáu chấm và ba cạnh cùng màu của mình thì thua ngay.

Chỉ tính tam giác có đỉnh là các chấm. Hai đoạn cắt nhau ở giữa giấy không tạo ra đỉnh mới; tam giác hình thành từ các đoạn cắt nhau như thế không tính. Đây là chỗ người mới hay cãi nhau, nên nói rõ trước khi bắt đầu.

Vì có 15 đoạn và hai người thay phiên, nếu không ai thua sớm thì người đi trước tô đoạn thứ 1, 3, 5, …, 15, tức 8 đoạn, người đi sau tô 7 đoạn. Nhưng như sẽ chứng minh dưới đây, không thể tô hết 15 đoạn mà không có tam giác cùng màu, nên ván luôn kết thúc với một người thua trước khi hết đoạn hoặc đúng ở đoạn cuối.

Câu đố cần không quá hai cây bút chì màu và một tờ giấy, rất hợp để chơi trong giờ nghỉ hay lúc chờ. Muốn chơi lại nhiều lần thì vẽ sáu chấm lên một tấm bảng con và tô bằng phấn hai màu.

Chứng minh không bao giờ hoà

Giả sử mười lăm đoạn đã được tô hết bằng hai màu đỏ và xanh. Ta chứng minh luôn có một tam giác cùng màu.

  1. Chọn một chấm bất kỳ, gọi là A. Từ A có 5 đoạn nối tới 5 chấm còn lại.
  2. Năm đoạn chia vào hai màu, nên ít nhất một màu có từ 3 đoạn trở lên (vì nếu mỗi màu tối đa 2 thì chỉ có 4 đoạn). Giả sử màu đỏ có 3 đoạn, nối A với ba chấm B, C, D.
  3. Xét ba đoạn BC, CD, BD. Nếu một trong ba đoạn này màu đỏ, chẳng hạn BC đỏ, thì A, B, C tạo tam giác đỏ (AB đỏ, AC đỏ, BC đỏ).
  4. Nếu cả ba đoạn BC, CD, BD đều không đỏ thì cả ba đều xanh, và B, C, D tạo tam giác xanh.
  5. Trong mọi trường hợp đều có tam giác cùng màu. Vậy không thể tô hết 15 đoạn mà không ai thua.

Bước 2 là một áp dụng của nguyên lý chuồng bồ câu: nhét 5 con vào 2 chuồng thì có chuồng chứa ít nhất 3 con. Cả chứng minh chỉ dựa vào đếm và chia trường hợp, không cần biết ai tô đoạn nào trước.

Vì sao năm chấm thì hoà được

Với năm chấm, có 5 × 4 / 2 = 10 đoạn. Xếp năm chấm thành ngũ giác. Tô năm cạnh ngoài màu đỏ, năm đường chéo (tạo thành ngôi sao năm cánh) màu xanh.

Nhóm đoạnSố đoạnMàuCó tam giác cùng màu không
Năm cạnh ngũ giác5đỏKhông: ba chấm bất kỳ trên ngũ giác luôn có ít nhất một cặp không kề nhau, đoạn nối cặp đó là đường chéo, màu xanh
Năm đường chéo (ngôi sao)5xanhKhông: ba chấm bất kỳ luôn có ít nhất một cặp kề nhau, đoạn nối cặp đó là cạnh, màu đỏ
Tổng10mỗi màu 5Không có tam giác cùng màu nào

Kiểm cột cuối: chọn ba chấm trong năm chấm của ngũ giác, không thể cả ba đôi một kề nhau (ngũ giác không có ba đỉnh liên tiếp đôi một kề), cũng không thể cả ba đôi một không kề (năm chấm chỉ có thể chọn tối đa hai chấm không kề nhau). Vậy mỗi bộ ba có cả cạnh đỏ lẫn đường chéo xanh.

Vì vậy sáu chấm là con số nhỏ nhất làm câu đố không thể hoà. Với bảy, tám chấm trở lên, chứng minh ở mục trên vẫn đúng (từ một chấm có từ 6 đoạn trở lên, càng chắc có 3 đoạn cùng màu), nên cũng không hoà được, nhưng ván dài hơn nhiều.

Kinh nghiệm đi cẩn thận

Đếm đoạn cấm của mình sau mỗi lượt. Một đoạn chưa tô là "cấm" với bạn nếu tô nó bằng màu của bạn sẽ khép một tam giác. Mỗi khi bạn có hai đoạn cùng màu chung một chấm (một "góc"), đoạn nối hai đầu còn lại của góc đó trở thành cấm với bạn. Hạn chế tạo góc mới là cách giữ cho mình nhiều nước an toàn.

Ưu tiên đoạn an toàn cho cả hai. Nếu một đoạn an toàn cho bạn và cũng an toàn cho đối phương, tô nó là vừa đi được một nước vừa lấy bớt một nước an toàn của họ. Đoạn chỉ cấm với đối phương thì cứ để đó; họ không dám tô, cuối cùng nó có thể thành nước an toàn dành cho bạn.

Nhìn chấm nhiều đoạn cùng màu. Một chấm đã có ba đoạn cùng màu của bạn thì ba đoạn nối giữa ba đầu kia đều cấm với bạn. Tránh dồn quá nhiều đoạn của mình vào một chấm.

Chậm lại ở nửa sau. Mười lượt đầu thường dễ, phần lớn người thua vì vội ở ba bốn lượt cuối khi số đoạn an toàn còn rất ít. Trước mỗi nước, kiểm lần lượt từng tam giác chứa đoạn định tô.

Về người nắm phần chắc. Các phân tích đầy đủ bằng máy cho biết người đi sau nắm phần chắc nếu đi không sai. Nhưng cây nước quá lớn để tính tay, và người chơi thật vẫn thường thua vì sơ ý chứ không vì thế cờ.

Liên hệ: sáu người bất kỳ luôn có ba người cùng quen hoặc cùng lạ

Chứng minh không thể hoà còn có một cách kể bằng chuyện đời thường. Sáu người bất kỳ gặp nhau trong một buổi họp lớp: giữa mỗi hai người, hoặc họ đã quen nhau, hoặc chưa. Tô "quen" màu đỏ, "chưa quen" màu xanh, đây chính là sáu chấm và mười lăm đoạn. Kết luận: luôn có ba người đôi một quen nhau, hoặc ba người đôi một chưa quen nhau.

Câu này hay được đưa ra như một câu đố mẹo trong các buổi sinh hoạt, và người nghe thường không tin cho tới khi được dẫn qua lập luận từng bước: chọn một người, người đó hoặc quen ít nhất ba người, hoặc không quen ít nhất ba người; xét ba người đó với nhau.

Bài học rút ra cho việc đấu trí: có những cuộc đấu mà kết quả "có người thua" là chắc chắn từ cấu trúc, không phụ thuộc vào tài của ai. Khi đã biết không có hoà, câu hỏi chỉ còn là ai giữ được nhiều nước an toàn hơn đến cuối. Điều này đổi cách chơi: thay vì tìm nước thắng, hãy tìm nước làm đối phương cạn nước an toàn trước.

Tổ chức một buổi đấu nối sáu chấm cho nhóm

Câu đố này hợp với buổi sinh hoạt lớp hay giờ nghỉ ở chỗ làm vì cần rất ít đồ và mỗi ván chỉ vài phút. Vài điều nên chuẩn bị:

  • Giấy vẽ sẵn sáu chấm lớn, cách xa nhau. Chấm nhỏ và gần nhau làm các đoạn chồng lên nhau, khó nhìn tam giác. Xếp hình lục giác, mỗi cạnh chừng một gang tay.
  • Hai bút màu tương phản rõ. Đỏ và xanh dương dễ phân biệt hơn đỏ và cam. Người có khó khăn phân biệt màu thì dùng một nét liền, một nét đứt.
  • Đọc to luật trước khi bắt đầu: chỉ tính tam giác có đỉnh là chấm, tạo tam giác màu mình là thua ngay, không được tô lại hay xoá.
  • Người kiểm. Với người mới, nên có một người thứ ba ngồi cạnh xác nhận khi có tam giác, tránh tranh cãi.
  • Đổi lượt đi trước sau mỗi ván. Dù về lý thuyết người đi sau nắm phần chắc, ở trình độ người mới thì chênh lệch không đáng kể; đổi lượt giữ cảm giác công bằng.

Sau mỗi ván, câu hỏi đáng hỏi nhất là: "Đến lượt nào thì bạn hết đoạn an toàn?" Trả lời câu này giúp người chơi nhìn lại chỗ mình đã tạo quá nhiều góc cùng màu, thay vì chỉ nhớ là mình thua.

Những nhầm lẫn hay gặp

Nhầm 1: đếm cả tam giác tạo bởi các đoạn cắt nhau. Chỉ tam giác có ba đỉnh là ba chấm mới tính. Thống nhất điều này trước khi chơi để tránh tranh cãi.

Nhầm 2: nghĩ tam giác của đối phương làm mình thua. Tạo tam giác màu của đối phương là việc của họ, không làm bạn thua. Thật ra bạn còn muốn đối phương bị dồn vào thế phải tạo tam giác của họ.

Nhầm 3: tưởng năm chấm cũng không hoà được. Như ví dụ ngũ giác và ngôi sao, năm chấm hoà được. Ai muốn kiểm khả năng hiểu của học sinh có thể hỏi: vì sao năm chấm không đủ, sáu chấm lại đủ?

Nhầm 4: nghĩ đi trước có lợi vì được tô nhiều hơn. Ở câu đố này, tô nhiều đoạn hơn lại nhiều rủi ro hơn: người đi trước nếu ván kéo đến cuối phải tô đoạn thứ 15, mà khi đó đoạn còn lại rất có thể là cấm. Nhiều nước hơn không có nghĩa là lợi hơn.

Câu hỏi thường gặp

Câu đố nối sáu chấm có hoà được không?

Không. Với sáu chấm và hai màu, tô hết mười lăm đoạn kiểu gì cũng có một tam giác ba cạnh cùng màu, nên luôn có người thua. Chứng minh dựa vào việc từ một chấm có năm đoạn, ít nhất ba đoạn cùng màu.

Vì sao năm chấm thì hoà được?

Vì có cách tô mười đoạn mà không có tam giác cùng màu: năm cạnh ngũ giác một màu, năm đường chéo màu kia. Ba chấm bất kỳ luôn có cả một cặp kề nhau lẫn một cặp không kề, nên không bộ ba nào cùng màu.

Người đi trước hay đi sau có lợi?

Các phân tích đầy đủ bằng máy cho biết người đi sau nắm phần chắc nếu đi không sai. Tuy vậy, cây nước rất lớn nên khi chơi bằng tay, kết quả thường do ai sơ ý trước quyết định, không phải do đi trước hay đi sau.

Làm sao để không tự tạo tam giác của mình?

Sau mỗi lượt, đếm các đoạn cấm với mình, tức các đoạn nối hai đầu của mỗi góc hai đoạn cùng màu mình. Tránh dồn nhiều đoạn của mình vào một chấm, và ưu tiên tô đoạn an toàn cho cả hai bên.

Câu đố này liên quan gì đến chuyện sáu người quen nhau?

Là cùng một bài toán. Coi mỗi người là một chấm, quen là màu đỏ, chưa quen là màu xanh. Không thể hoà nghĩa là trong sáu người luôn có ba người đôi một quen hoặc ba người đôi một chưa quen.

Câu đố hợp với lứa tuổi nào?

Học sinh từ lớp năm đã chơi được, chỉ cần hai bút màu và giấy. Phần chứng minh hợp với học sinh lớp bảy trở lên. Khi tổ chức cho trẻ, chỉ cần cho các em chơi theo cặp và kể lại vì sao mình thua, không cần ghi điểm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138