Đấu giá có bốn kiểu chính: trả giá lên công khai, hạ giá dần cho tới khi có người nhận, phong bì kín mà người thắng trả đúng giá mình ghi, và phong bì kín mà người thắng chỉ trả giá cao thứ hai. Mỗi kiểu đòi một cách đặt giá khác: có kiểu nên ghi đúng mức mình sẵn lòng trả, có kiểu nên ghi thấp hơn.
Điểm chung của mọi cuộc đấu giá là bạn không đấu với người bán mà đấu với những người mua khác, và bạn không biết họ định trả bao nhiêu. Phần dưới giải thích từng kiểu bằng ví dụ có số, chỉ ra khi nào nói thật mức giá của mình là nước đi tốt nhất, khi nào nên giữ lại một khoảng, và vì sao người thắng nhiều khi không phải người vui nhất.
Đấu giá là cuộc đấu trí giữa những người mua
Trong một cuộc mua bán thường, bạn mặc cả với người bán. Trong đấu giá, người bán đứng ngoài, đặt luật rồi để những người mua tự đẩy giá lên nhau. Vì thế đấu giá là thế đấu trí nhiều người: mỗi người mua phải đoán xem người khác coi món hàng đáng bao nhiêu, và mình nên đặt bao nhiêu để vừa có cơ hội thắng vừa không trả quá đắt.
Khái niệm trung tâm là mức sẵn lòng trả: số tiền cao nhất mà bạn vẫn thấy món hàng đáng mua. Một bộ tủ gỗ cũ có thể đáng 10 triệu đồng với người cần đúng kích cỡ đó cho căn nhà mới, nhưng chỉ đáng 6 triệu với người mua về bán lại. Hai người này đứng cùng một sân đấu giá nhưng có hai giới hạn khác nhau.
Lời của bạn khi thắng bằng mức sẵn lòng trả trừ đi số tiền phải trả thật. Mọi chiến lược đặt giá đều là cách cân giữa hai điều: ghi cao thì dễ thắng nhưng lời ít, ghi thấp thì lời nhiều nếu thắng nhưng dễ thua. Luật của cuộc đấu giá quyết định cán cân này nghiêng về đâu.
Bốn kiểu đấu giá thường gặp
Bảng dưới tóm tắt cách vận hành và điểm đấu trí chính của từng kiểu:
| Kiểu | Cách chạy | Người thắng trả | Điểm cần tính |
|---|---|---|---|
| Trả giá lên công khai | Giá khởi điểm thấp, mọi người lần lượt trả cao hơn theo bước giá, ai trả cao nhất khi không còn ai trả tiếp thì thắng | Giá mình trả cuối cùng | Dừng đúng ở mức sẵn lòng trả, không để không khí đẩy quá |
| Hạ giá dần | Người bán hô giá cao rồi hạ dần, ai nhận trước thì mua được | Giá tại lúc mình nhận | Chờ thêm thì rẻ hơn nhưng có thể bị người khác nhận mất |
| Phong bì kín, trả giá mình ghi | Mỗi người ghi một giá vào phong bì, mở cùng lúc, giá cao nhất thắng | Đúng giá mình ghi | Nên ghi thấp hơn mức sẵn lòng trả một khoảng |
| Phong bì kín, trả giá thứ hai | Như trên, giá cao nhất thắng | Giá cao thứ hai trong các phong bì | Ghi đúng mức sẵn lòng trả là tốt nhất |
Kiểu thứ nhất là kiểu quen thuộc nhất ở các buổi đấu giá đồ cũ, đồ cổ, tranh. Kiểu thứ ba gần với cách nhiều cơ quan, công ty mời chào giá. Kiểu thứ hai hay gặp ở chợ đầu mối với hàng tươi. Kiểu thứ tư ít gặp ngoài đời hơn, nhưng hiểu nó giúp bạn thấy rõ logic của ba kiểu kia.
Trả giá lên công khai: biết điểm dừng của mình
Ở kiểu này, chiến lược hợp lý khá đơn giản: tiếp tục trả khi giá hiện tại còn thấp hơn mức sẵn lòng trả của bạn, dừng khi chạm mức đó. Bạn không cần đoán người khác vì bạn thấy họ trả từng bước. Nếu bạn có mức sẵn lòng trả cao nhất phòng, bạn sẽ thắng ở mức chỉ nhỉnh hơn mức của người cao thứ hai một bước giá.
Ví dụ: bộ tủ gỗ khởi điểm 4 triệu đồng, bước giá 500.000 đồng. Bạn sẵn lòng trả tới 10 triệu, người kia tới 8 triệu. Giá lên dần, tới 8 triệu người kia còn theo, tới 8,5 triệu người kia dừng. Bạn mua được với 8,5 triệu, lời 1,5 triệu so với mức bạn thấy đáng.
Cái khó ở kiểu này không nằm ở phép tính mà ở tâm lý. Khi phòng đấu giá nóng lên, người ta dễ coi việc thắng là mục tiêu và trả vượt giới hạn đã đặt. Cách chống là viết mức sẵn lòng trả ra giấy trước khi bước vào, và coi việc dừng đúng chỗ là thắng lợi, không phải thua cuộc.
Phong bì kín trả giá thứ hai: vì sao ghi đúng giá thật là tốt nhất
Giả sử bạn đánh giá món hàng đáng 10 triệu đồng. Xét ba cách ghi và mọi khả năng giá cao nhất của người khác, gọi là G:
- Ghi đúng 10 triệu. Nếu G dưới 10 triệu, bạn thắng và trả G, lời 10 trừ G, luôn dương. Nếu G trên 10 triệu, bạn thua, không lời không lỗ. Không có tình huống nào bạn lỗ.
- Ghi cao hơn, ví dụ 12 triệu. Khi G dưới 10 triệu, kết quả giống hệt ghi 10. Khi G từ 10 đến 12 triệu, chẳng hạn 11 triệu, bạn thắng nhưng phải trả 11 triệu cho món chỉ đáng 10 triệu, lỗ 1 triệu. Ghi cao hơn chỉ thêm khả năng lỗ.
- Ghi thấp hơn, ví dụ 8 triệu. Khi G dưới 8 triệu, kết quả giống ghi 10. Khi G từ 8 đến 10 triệu, chẳng hạn 9 triệu, bạn thua trong khi lẽ ra mua được với 9 triệu và lời 1 triệu. Ghi thấp hơn chỉ làm mất cơ hội.
- Kết luận: ghi đúng mức sẵn lòng trả không bao giờ tệ hơn hai cách kia, trong một số trường hợp còn tốt hơn hẳn. Đây là chiến lược trội, đúng bất kể người khác ghi gì.
Điều thú vị là kiểu này cho kết quả gần như kiểu trả giá lên công khai: người có mức sẵn lòng cao nhất thắng và trả xấp xỉ mức của người cao thứ hai. Khác ở chỗ bạn không cần ngồi cả buổi theo dõi từng bước giá.
Phong bì kín trả giá mình ghi: tính khoảng nên ghi thấp hơn
Ở kiểu này, ghi đúng giá thật nghĩa là thắng thì lời bằng không. Bạn phải ghi thấp hơn, và bao nhiêu thì tuỳ việc bạn đoán người khác ghi gì. Ví dụ: bạn thấy món hàng đáng 12 triệu, chỉ có một đối thủ, và qua tìm hiểu bạn đoán giá họ ghi có thể rơi đều ở bất kỳ đâu từ 0 đến 10 triệu. Xác suất thắng khi ghi B triệu là B chia 10:
| Bạn ghi | Xác suất thắng | Lời nếu thắng | Lời kỳ vọng |
|---|---|---|---|
| 4 triệu | 4 ÷ 10 = 40% | 12 − 4 = 8 triệu | 8 × 0,4 = 3,2 triệu |
| 6 triệu | 6 ÷ 10 = 60% | 12 − 6 = 6 triệu | 6 × 0,6 = 3,6 triệu |
| 8 triệu | 8 ÷ 10 = 80% | 12 − 8 = 4 triệu | 4 × 0,8 = 3,2 triệu |
| 10 triệu | 10 ÷ 10 = 100% | 12 − 10 = 2 triệu | 2 × 1,0 = 2,0 triệu |
| 12 triệu | 100% | 0 | 0 |
Trong mô hình đơn giản này, ghi 6 triệu cho lời kỳ vọng cao nhất. Ghi 10 triệu thắng chắc nhưng chỉ lời 2 triệu. Con số cụ thể phụ thuộc hoàn toàn vào phán đoán của bạn về đối thủ; điều đúng ở mọi trường hợp là càng đông người tham gia, khoảng ghi thấp hơn càng nên hẹp lại, vì có nhiều người hơn có thể vượt bạn.
Hạ giá dần: thế chờ xem ai nhận trước
Kiểu hạ giá dần thường gặp ở chợ đầu mối với hàng tươi phải bán trong ngày: người bán hô giá lô hàng, không ai nhận thì hạ xuống, cho tới khi có người gật đầu. Thoạt nhìn khác hẳn phong bì kín, nhưng về mặt đấu trí hai kiểu gần như giống nhau. Ở cả hai, bạn phải quyết định trước một mức giá mà tại đó bạn ra tay, không biết người khác định ra tay ở đâu, và thắng thì trả đúng mức mình chọn.
Vì thế lập luận ở bảng trên áp dụng được: bạn không nên nhận ngay khi giá vừa chạm mức sẵn lòng trả, mà nên chờ thêm một khoảng. Chờ bao lâu tuỳ bạn đoán người khác sốt ruột tới đâu. Ở chợ có ba bốn thương lái quen mặt, ai cũng biết hàng tươi không chờ được, khoảng chờ an toàn ngắn hơn nhiều so với một buổi chỉ có một hai người mua.
Một lưu ý: khi giá hạ dần, người do dự dễ bị cảm giác "giá còn xuống nữa" giữ chân cho tới lúc có người nhận mất. Đặt trước mức giá ra tay rồi giữ nó, giống như đặt trước điểm dừng ở kiểu trả giá lên.
Câu hỏi tự đặt trước khi tham gia đấu giá
Dù tham gia kiểu nào, những câu dưới đây giúp bạn đặt giá bằng lý trí:
- Món này đáng bao nhiêu với riêng mình, tính cả chi phí vận chuyển, sửa chữa, thời gian?
- Nếu không mua được, phương án thay thế tốt nhất của mình là gì và tốn bao nhiêu?
- Có bao nhiêu người khác quan tâm, và họ mua để dùng hay để bán lại?
- Luật của buổi đấu giá là kiểu nào: người thắng trả giá mình ghi hay giá khác?
- Có khoản phí nào cộng thêm vào giá trúng không, như phí dịch vụ, thuế, phí giữ đồ?
- Mức giá cao nhất mình sẽ trả là bao nhiêu, đã viết ra giấy chưa?
Câu thứ hai là nền móng. Nếu cửa hàng đồ cũ gần nhà bán một bộ tủ tương tự giá 9 triệu đồng, mức sẵn lòng trả của bạn ở buổi đấu giá không thể quá 9 triệu cộng chi phí đi lại, dù bộ tủ trên sân trông đẹp đến đâu.
Nhầm lẫn hay gặp khi đấu giá
"Ghi đúng giá thật lúc nào cũng tốt." Chỉ đúng ở kiểu phong bì kín trả giá thứ hai và gần đúng ở kiểu trả giá lên. Ở kiểu người thắng trả đúng giá mình ghi, ghi giá thật nghĩa là thắng cũng không lời đồng nào.
"Thắng là thành công." Thắng ở mức giá vượt mức sẵn lòng trả là thua, chỉ là thua có mang hàng về. Thua ở mức giá đã định trước là quyết định đúng.
"Đấu giá nào cũng nên tới sớm để giành thế." Ở kiểu phong bì kín, thời điểm nộp không đổi gì, chỉ có con số trong phong bì mới quan trọng. Ở kiểu trả giá lên, lên tiếng sớm chỉ cho người khác biết bạn quan tâm, không giúp bạn mua rẻ hơn.
"Giá trúng của người khác là giá thị trường." Giá trúng phản ánh người mê món đó nhất trong phòng hôm ấy, không phải giá mà đa số sẵn lòng trả. Lấy giá trúng làm mốc cho lần sau dễ dẫn tới trả quá cao.
Câu hỏi thường gặp
Đấu giá kín và đấu giá công khai khác nhau thế nào về chiến lược?
Ở đấu giá công khai trả lên, bạn thấy người khác trả nên chỉ cần dừng đúng mức sẵn lòng trả. Ở đấu giá kín, bạn chỉ có một lần ghi và không thấy ai, nên phải đoán người khác. Nếu người thắng trả đúng giá mình ghi, bạn nên ghi thấp hơn mức sẵn lòng trả một khoảng.
Vì sao trong đấu giá giá thứ hai nên ghi đúng giá thật?
Vì giá bạn ghi chỉ quyết định bạn thắng hay thua, còn số tiền phải trả do người khác quyết định. Ghi cao hơn chỉ thêm khả năng thắng ở mức giá lỗ, ghi thấp hơn chỉ thêm khả năng thua món mà lẽ ra bạn mua có lời.
Đông người tham gia thì nên đặt giá thế nào?
Ở kiểu phong bì kín trả giá mình ghi, càng đông người thì càng nên ghi gần mức sẵn lòng trả, vì khả năng có người vượt bạn tăng lên. Nhưng với món mà giá trị thật chưa ai chắc, đông người lại là lý do để thận trọng hơn với chính ước lượng của mình.
Làm sao xác định mức sẵn lòng trả của mình?
Bắt đầu từ phương án thay thế: mua món tương tự ở nơi khác tốn bao nhiêu, cộng hoặc trừ phần khác biệt về chất lượng, rồi trừ đi chi phí vận chuyển, sửa chữa, phí dịch vụ. Con số này nên viết ra trước buổi đấu giá, không phải nghĩ ra giữa buổi.
Đấu giá tài sản theo quy định pháp luật có giống các kiểu trên không?
Đấu giá tài sản theo luật có thể tổ chức trực tiếp bằng lời nói, bằng bỏ phiếu hoặc trực tuyến, theo phương thức trả giá lên hoặc đặt giá xuống, do tổ chức đấu giá điều hành với quy trình, đặt trước và thời hạn riêng. Nguyên lý đặt giá vẫn áp dụng, nhưng thủ tục cụ thể cần đọc kỹ quy chế của từng cuộc.
Có nên trả giá ngay từ đầu để dằn mặt người khác không?
Trả một bước nhảy lớn có thể khiến người có mức sẵn lòng trả thấp bỏ cuộc sớm, nhưng nó cũng lộ cho mọi người biết bạn rất muốn món hàng. Nếu bước nhảy không vượt mức sẵn lòng trả của bạn thì không mất gì, còn nếu vượt thì đó là cái giá của sự nóng vội.