DauTranh.comĐấu Tranh
Đấu trí trong kinh doanh

Vừa cạnh tranh vừa hợp tác là gì: khi nào đối thủ nên bắt tay và bắt tay tới đâu

Đối thủ có thể cùng làm chiếc bánh to ra rồi mới tranh phần. Khâu nào hợp tác được, khâu nào phải giữ cạnh tranh, và ranh giới pháp luật không được bước qua.

Two Vietnamese fruit farmers loading crates of pomelos together into one small truck on a dirt road at dawn, wide shot from a low ditch, golden hazy light, backs to camera

Vừa cạnh tranh vừa hợp tác là khi hai bên bán cùng một thứ bắt tay ở những khâu làm lợi cho cả hai, như chung chi phí vận chuyển hay cùng thu hút khách về một khu, nhưng vẫn cạnh tranh sòng phẳng ở khâu giành khách bằng giá, chất lượng và phục vụ. Câu ngắn gọn để nhớ: cùng làm chiếc bánh to ra, rồi tranh phần một cách công bằng.

Lối nghĩ này giúp nhiều hộ kinh doanh nhỏ sống khoẻ hơn so với coi mọi người cùng ngành là kẻ thù. Nhưng nó có một ranh giới cứng: không bao giờ được thoả thuận về giá, chia khách hay chia khu vực. Phần dưới đi qua ví dụ có số, bảng chia khâu, những cái bẫy khi hợp tác và cách bắt đầu từ việc nhỏ.

Hiểu đúng khái niệm: chiếc bánh và phần bánh

Mọi quan hệ giữa hai người bán có hai mặt. Mặt thứ nhất là tổng giá trị cả hai cùng tạo ra cho khách và cho chính mình: số khách tới khu buôn bán, chi phí chung, uy tín của mặt hàng. Mặt thứ hai là cách chia tổng giá trị đó: khách này mua ở ai, ai được lãi bao nhiêu. Ở mặt thứ nhất, lợi ích của hai bên cùng chiều. Ở mặt thứ hai, lợi ích ngược chiều.

Người chỉ nhìn mặt thứ hai thấy đối thủ là kẻ giành miếng ăn. Người chỉ nhìn mặt thứ nhất dễ trượt sang thông đồng. Vừa cạnh tranh vừa hợp tác là nhìn cả hai mặt cùng lúc và tách bạch chúng ra: những việc làm chiếc bánh to hơn thì có thể làm chung, những việc chia bánh thì mỗi người tự lo.

Trong lý thuyết đối sách, đây là chuyển từ thế tổng bằng không, cái người này được là cái người kia mất, sang thế không bằng không, nơi cả hai có thể cùng được. Phần lớn đời sống kinh doanh thuộc loại thứ hai, nhưng thói quen coi mọi đối thủ là kẻ thù lại khiến người ta hành xử như thể đang ở loại thứ nhất, và bỏ lỡ những khoản lợi nằm ngay trước mặt.

Ví dụ đời thường: vì sao các cửa hàng cùng loại hay tụ về một phố

Ở nhiều thành phố có những con phố gần như chỉ bán một mặt hàng: áo cưới, đồ điện, đồ gỗ, vải. Thoạt nghĩ thì lạ, vì mở cửa hàng ngay cạnh đối thủ là tự làm khó mình. Nhưng nhìn từ phía khách sẽ thấy rõ: người cần chọn áo cưới muốn xem nhiều mẫu trong một buổi, nên họ đi thẳng tới phố có hai chục cửa hàng chứ không tới một cửa hàng đơn lẻ ở xa.

Mỗi cửa hàng trên phố đó giành khách với hàng xóm từng ngày, nhưng chính sự có mặt của hàng xóm là thứ kéo khách tới phố. Cái lợi chung đó lớn tới mức các chủ cửa hàng thường ngầm phối hợp ở những việc không đụng tới giá: giữ vỉa hè gọn, giới thiệu khách sang cửa hàng bên cạnh khi mình hết cỡ, cùng góp tiền làm mái che hay đèn chiếu sáng.

Ở đây, hợp tác diễn ra ở khâu kéo khách về khu vực và giữ hình ảnh chung, còn cạnh tranh diễn ra ở khâu mẫu mã, tay nghề, cách tiếp khách. Không ai bàn với ai về giá thuê váy. Đó là mô hình mẫu của vừa cạnh tranh vừa hợp tác.

Ví dụ có số: hai nhà vườn chung một chuyến xe

Hai nhà vườn trồng bưởi cùng thôn đều bán cho chợ đầu mối cách 60 cây số. Mỗi chuyến xe thuê trọn gói 1,2 triệu đồng. Khi chở riêng, mỗi nhà cần 2 chuyến một tuần, xe thường chở không đầy. Khi chở chung, gom hàng cho đầy xe, cả hai chỉ cần 3 chuyến một tuần, chia đôi tiền:

Chở riêngChở chung
Số chuyến một tuần2 + 2 = 4 chuyến3 chuyến
Tổng tiền xe một tuần4 × 1,2 = 4,8 triệu3 × 1,2 = 3,6 triệu
Mỗi nhà trả một tuần2 × 1,2 = 2,4 triệu3,6 ÷ 2 = 1,8 triệu
Mỗi nhà tiết kiệm một tuần—2,4 − 1,8 = 0,6 triệu
Mỗi nhà tiết kiệm trong 4 tuần—0,6 × 4 = 2,4 triệu

Hai nhà vẫn cạnh tranh ở chợ: bưởi ai ngọt hơn, đẹp mã hơn, giao đúng hẹn hơn thì thương lái lấy nhiều hơn. Họ không bàn giá bán với nhau, không chia ai bán cho thương lái nào. Họ chỉ chung một khoản chi phí mà cả hai đều phải trả, và mỗi bên giảm được một phần tư chi phí vận chuyển.

Khâu nào hợp tác được, khâu nào phải giữ cạnh tranh

Một cách rà nhanh là chia hoạt động kinh doanh ra từng khâu và hỏi: hợp tác ở khâu này làm chiếc bánh to ra hay chỉ chia lại bánh?

KhâuHợp tác được, ví dụPhải giữ cạnh tranh
Nguồn hàngGom đơn cùng mua để được giá sỉ tốt hơn từ nhà cung cấpKhông cam kết với nhau mua ít lại để ép giá nông dân
Vận chuyển, kho bãiChung xe, chung kho lạnh, chia chi phí theo khối lượng—
Thu hút khách về khuCùng giữ phố sạch đẹp, làm lễ hội mặt hàng, chung đèn chiếu sáng—
Chuẩn chất lượngCùng cam kết không bán hàng giả, hàng kémMỗi người tự quyết mức chất lượng cao hơn chuẩn
Giá bánKhông hợp tácMỗi bên tự định giá độc lập
Khách hàng, khu vựcGiới thiệu khách khi mình không phục vụ đượcKhông chia khách hay chia địa bàn với nhau

Ba khâu đầu là nơi hợp tác cho lợi rõ ràng và an toàn. Hai khâu cuối là vùng cấm. Khâu chuẩn chất lượng nằm giữa: cùng nâng sàn chất lượng thì tốt cho cả ngành, nhưng dùng "chuẩn chung" làm cớ để hạn chế sản lượng hay chặn người mới thì lại thành vấn đề.

Ranh giới pháp luật: những thứ không bao giờ được bắt tay

Pháp luật về cạnh tranh cấm các bên cạnh tranh thoả thuận với nhau để hạn chế cạnh tranh. Với hộ kinh doanh nhỏ, những dạng dưới đây là thứ cần tránh tuyệt đối, kể cả khi chỉ là lời nói miệng:

  • Thống nhất cùng tăng giá, cùng giữ giá, hay cùng không giảm dưới một mức nào đó.
  • Chia khách hàng hoặc chia khu vực: "bên này bán cho các quán phía bắc chợ, bên kia phía nam".
  • Hẹn nhau cùng hạn chế lượng hàng bán ra để đẩy giá lên.
  • Bàn trước ai sẽ trúng gói thầu nào, ai chào cao để nhường.
  • Rủ nhau không bán hàng cho, hoặc không mua hàng của, một người mới vào nghề.

Việc một thoả thuận như vậy có bị xử lý hay không còn phụ thuộc quy mô và tác động thị trường, nhưng không đáng để thử. Quy tắc đơn giản: được bàn chuyện chi phí chung và hình ảnh chung, không bàn chuyện giá, khách và sản lượng. Khi phân vân, hỏi người có chuyên môn pháp lý trước khi ký bất cứ điều gì.

Câu tự hỏi trước khi bắt tay với đối thủ

Không phải đối thủ nào cũng nên hợp tác, và không phải việc nào cũng nên làm chung. Trước khi đề nghị, trả lời cho mình mấy câu sau:

  • Việc định làm chung có làm chiếc bánh to ra, tức giảm chi phí hoặc kéo thêm khách, hay chỉ chia lại phần đã có?
  • Việc đó có đụng tới giá bán, khách hàng, khu vực hay sản lượng không? Nếu có, dừng lại.
  • Đối phương đã từng giữ lời với mình hoặc với người khác trong làm ăn chưa?
  • Nếu đối phương rút giữa chừng, mình mất gì và có tự làm tiếp được không?
  • Mình phải chia sẻ những thông tin gì, và có thông tin nào nên giữ lại không?
  • Cách chia chi phí và lợi ích có công bằng theo phần dùng của mỗi bên không?

Câu thứ tư hay bị xem nhẹ. Nếu hai nhà vườn bán luôn xe riêng sau khi chung xe, một bên rút là bên kia mắc kẹt. Giữ được phương án lùi giúp bạn hợp tác mà không lệ thuộc.

Cái bẫy bên trong mọi mối hợp tác: ai cũng muốn hưởng mà không góp

Bài toán góp chung. Mười hộ trên phố góp tiền làm mái che, mỗi hộ 3 triệu đồng. Hộ nào không góp vẫn được hưởng mái che như các hộ khác. Nếu ai cũng tính như vậy, mái che không bao giờ được làm. Đây là một dạng thế lưỡng nan nhiều người.

Ghi rõ ai góp gì, hưởng gì. Thoả thuận bằng giấy, dù đơn giản, về phần đóng góp, cách chia chi phí phát sinh và điều gì xảy ra khi một bên rút. Hiểu lầm về tiền là thứ phá hợp tác nhanh nhất.

Bắt đầu nhỏ, mở rộng dần. Chung một chuyến xe trước, rồi mới chung kho. Mỗi lần giữ lời là một lần xây uy tín. Khi đã có uy tín qua nhiều vòng, hợp tác lớn hơn mới bền.

Chia theo phần dùng, không chia đều. Nhà vườn chở nhiều bưởi hơn trả nhiều hơn. Chia đều khi phần dùng chênh lệch lớn là gieo mầm bất mãn.

Nhầm lẫn hay gặp khi hợp tác với đối thủ

"Đã hợp tác thì không cạnh tranh nữa." Hợp tác ở khâu chi phí không có nghĩa là thôi cố làm tốt hơn đối phương. Chính việc vẫn cạnh tranh ở khâu phục vụ khách giữ cho mối hợp tác lành mạnh và hợp pháp.

"Bàn giá một chút cho đỡ phá nhau thì có sao." Đó chính là thứ pháp luật cấm, và cũng là thứ dễ đổ vỡ nhất vì mỗi bên luôn có động cơ lén phá thoả thuận. Lợi ích của nó ngắn, rủi ro thì dài.

"Hợp tác với đối thủ là để lộ bí mật." Chỉ khi bạn chia sẻ những thứ không cần chia sẻ. Chung xe không đòi bạn nói công thức làm bưởi ngọt. Xác định trước thông tin nào chia, thông tin nào giữ.

"Chỉ doanh nghiệp lớn mới hợp tác được với nhau." Ngược lại, hộ kinh doanh nhỏ thường được lợi nhiều nhất vì từng khoản chi phí chiếm tỉ trọng lớn trong lãi của họ. Một chuyến xe chung, một lần mua sỉ chung có thể tạo khác biệt rõ rệt cuối tháng.

Câu hỏi thường gặp

Vừa cạnh tranh vừa hợp tác có phải là thông đồng không?

Không, nếu hợp tác chỉ ở những khâu như chung chi phí vận chuyển, cùng giữ khu buôn bán sạch đẹp hay cùng nâng chuẩn chất lượng. Nó thành thông đồng khi các bên bàn với nhau về giá, chia khách, chia khu vực hay hạn chế sản lượng, và những việc đó bị pháp luật cấm.

Hai cửa hàng cùng ngành nên bắt đầu hợp tác từ đâu?

Bắt đầu từ một khoản chi phí mà cả hai đều phải trả và không liên quan tới giá bán: một chuyến xe, một lần mua sỉ chung, một việc làm đẹp khu phố. Làm thử một hai tháng, giữ lời với nhau, rồi mới tính tới hợp tác lớn hơn.

Có nên giới thiệu khách sang đối thủ khi mình không phục vụ được không?

Thường nên. Khách nhớ người đã giúp mình tìm được thứ cần, và đối thủ được giới thiệu khách thường đáp lại khi họ gặp tình huống ngược lại. Đây là hợp tác không đụng tới giá, làm tăng uy tín chung của khu buôn bán.

Nếu đối tác hợp tác lén phá thoả thuận thì làm gì?

Trước hết kiểm lại xem thoả thuận có rõ ràng không, vì nhiều khi đó là hiểu lầm. Nếu thật sự bị phá, thu hẹp phạm vi hợp tác về mức an toàn và nói rõ lý do. Đáp trả tương xứng nhưng để ngỏ đường quay lại thường giữ được quan hệ tốt hơn cắt đứt ngay.

Vì sao các cửa hàng cùng loại hay mở gần nhau?

Vì khách muốn so sánh nhiều lựa chọn trong một chuyến đi, nên một khu có nhiều cửa hàng cùng loại kéo được nhiều khách hơn tổng của từng cửa hàng đứng riêng. Mỗi cửa hàng chấp nhận cạnh tranh gay gắt hơn để đổi lấy lượng khách lớn hơn.

Hợp tác với đối thủ có cần làm giấy tờ không?

Nên có, dù chỉ là một trang viết tay có chữ ký hai bên. Ghi rõ việc chung là gì, ai góp bao nhiêu, chi phí phát sinh chia ra sao và khi một bên muốn dừng thì báo trước bao lâu. Giấy tờ rõ ràng giữ được tình làm ăn lâu hơn lời hứa miệng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138