Lời nguyền người thắng là hiện tượng người thắng một cuộc tranh mua, khi món hàng có giá trị thật như nhau với mọi người nhưng chưa ai biết chắc, lại thường trả cao hơn giá trị thật. Lý do: người thắng thường chính là người ước lượng lạc quan nhất trong số những người tham gia.
Nó không đến từ sự ngây thơ của một cá nhân mà từ chính cấu trúc cuộc đấu. Mỗi người ước lượng sai một chút, người thì cao, người thì thấp. Người ước lượng thấp thì thua, người ước lượng cao nhất thì thắng, nên chiến thắng tự nó là một tin xấu về ước lượng của bạn. Phần dưới đi qua ví dụ có số và cách trừ hao để tránh nó.
Lời nguyền người thắng là gì
Hãy hình dung một lô hàng tồn kho được thanh lý: vài trăm thùng đồ gia dụng, không được mở ra kiểm hết. Lô hàng bán lại được bao nhiêu thì gần như như nhau với mọi người mua, vì ai mua về cũng bán lại vào cùng một thị trường. Cái khác nhau chỉ là mỗi người đoán khác nhau về con số đó.
Nếu mỗi người đặt giá theo ước lượng của mình, người ước lượng cao nhất sẽ thắng. Nhưng trung bình, ước lượng cao nhất trong một nhóm là ước lượng sai nhiều nhất về phía cao. Kết quả là người thắng hay trả quá tay, dù mỗi người đều tính toán nghiêm túc.
Hiện tượng này mạnh nhất khi hội đủ ba điều: món hàng có giá trị chung chứ không phải giá trị riêng của từng người, giá trị đó khó biết chính xác trước khi mua, và có nhiều người cùng tranh. Thiếu điều nào thì lời nguyền yếu đi. Nhận ra ba điều này trước khi đặt giá là bước đầu để không trở thành nạn nhân.
Giá trị chung và giá trị riêng: phân biệt trước khi đặt giá
Lời nguyền người thắng chủ yếu rình rập món có giá trị chung. Bảng dưới giúp bạn nhận ra mình đang ở loại nào:
| Giá trị riêng | Giá trị chung | |
|---|---|---|
| Nghĩa là | Mỗi người coi món đó đáng một mức khác nhau vì nhu cầu riêng | Món đó đáng gần như một mức với mọi người, chỉ là chưa ai biết chắc |
| Ví dụ | Bộ bàn ghế vừa khít phòng khách nhà bạn, một bức tranh bạn thích | Lô hàng thanh lý để bán lại, quyền thuê một sạp chợ, gói thầu theo khối lượng |
| Người khác trả cao nghĩa là | Họ thích món đó hơn bạn | Có thể họ biết điều bạn chưa biết, hoặc họ lạc quan quá |
| Rủi ro chính | Trả vượt mức sẵn lòng vì không khí | Thắng nhờ ước lượng sai về phía cao |
| Nên làm | Đặt giới hạn theo nhu cầu của mình | Trừ hao ước lượng, càng đông người càng trừ nhiều |
Nhiều món có cả hai phần. Một căn nhà cũ có phần giá trị riêng (gần trường của con bạn) và phần giá trị chung (giá bán lại sau này). Phần nào lớn hơn thì cách đặt giá nghiêng theo phần đó.
Ví dụ có số: năm người tranh một lô hàng thanh lý
Giả sử lô hàng thật ra bán lại được 100 triệu đồng. Năm thương lái khảo sát và mỗi người ước lượng một con số; sai lệch của họ có người cao, người thấp, trung bình đúng bằng 100 triệu. Ai cũng định trả thấp hơn ước lượng của mình 5 triệu để có lời:
| Người | Ước lượng | Giá đặt (ước lượng − 5) | Kết quả |
|---|---|---|---|
| Thương lái 1 | 80 triệu | 75 triệu | Thua |
| Thương lái 2 | 90 triệu | 85 triệu | Thua |
| Thương lái 3 | 100 triệu | 95 triệu | Thua |
| Thương lái 4 | 110 triệu | 105 triệu | Thua |
| Thương lái 5 | 120 triệu | 115 triệu | Thắng, trả 115 triệu cho lô hàng đáng 100 triệu: lỗ 15 triệu |
Trung bình năm ước lượng là (80 + 90 + 100 + 110 + 120) ÷ 5 = 100 triệu, tức cả nhóm đoán đúng. Vậy mà người thắng vẫn lỗ 15 triệu, vì người thắng không phải "cả nhóm" mà là người đoán cao nhất. Khoản trừ 5 triệu tưởng là đủ an toàn hoá ra quá nhỏ so với mức lạc quan 20 triệu của người đoán cao nhất.
Vì sao càng đông người, người thắng càng lệch xa
Hãy so ba tình huống với cùng lô hàng đáng 100 triệu đồng. Khi chỉ có hai người tranh, giả sử một người đoán 90 triệu và người kia đoán 110 triệu, người thắng lệch lên 10 triệu. Khi có năm người như bảng trên, ước lượng trải từ 80 đến 120 triệu, người thắng lệch lên 20 triệu. Khi có mười người, chỉ cần một người lạc quan hơn hẳn số đông là người đó thắng, và mức lệch có thể còn lớn hơn.
Lý do rất đơn giản: thêm một người tham gia là thêm một lần rút thăm sai số, và người thắng luôn là lần rút có sai số lớn nhất về phía cao. Điều này đi ngược với cảm giác thông thường. Thường ta nghĩ "nhiều người cùng muốn mua chứng tỏ món này đáng giá", nhưng với món có giá trị chung, nhiều người cùng tranh lại là lý do để bạn nghi ngờ ước lượng của chính mình nhiều hơn.
Cũng vì thế mà người bán khôn ngoan thường cố mời thật đông người tới xem hàng. Không phải để tìm người cần món đó nhất, mà để tăng khả năng có một người lạc quan quá mức. Hiểu điều này, bạn sẽ không coi đám đông quanh lô hàng là bằng chứng nó đáng mua.
Cách trừ hao: nghĩ như thể mình đã thắng
Nguyên tắc cốt lõi là đặt câu hỏi: "Nếu mình thắng ở mức giá này, điều đó nói gì về ước lượng của mình?" Từ đó đi theo các bước:
- Ước lượng giá trị như bình thường, ghi kèm khoảng dao động: ví dụ 110 triệu, có thể sai cộng trừ 20 triệu.
- Đếm số người tranh. Với hai người, ước lượng cao hơn trong hai thường chỉ lệch lên vừa phải. Với năm người như ví dụ trên, ước lượng cao nhất có thể nằm gần sát mép trên của khoảng dao động.
- Giả định mình là người lạc quan nhất. Nếu thắng, nhiều khả năng ước lượng 110 triệu của bạn đang lệch lên. Kéo nó về phía dưới, càng đông người càng kéo nhiều, có khi tới gần cả khoảng dao động.
- Trừ thêm phần lời mong muốn từ con số đã kéo xuống, không phải từ con số ban đầu.
- Chấp nhận thua nhiều hơn. Đặt giá theo cách này, bạn sẽ thua nhiều cuộc hơn. Đó là cái giá để những cuộc bạn thắng là những cuộc có lời.
Trong ví dụ năm thương lái, nếu thương lái 5 kéo ước lượng 120 triệu xuống gần 100 triệu rồi trừ 5 triệu lời, giá đặt sẽ khoảng 95 triệu. Khi đó có thể thương lái 4 thắng với 105 triệu và chính người đó lỗ 5 triệu; nếu cả nhóm đều trừ hao như vậy, giá trúng sẽ về quanh mức có lời.
Lời nguyền người thắng ngoài phòng đấu giá
Cấu trúc "nhiều người tranh một thứ có giá trị chung chưa rõ" xuất hiện ở nhiều chỗ ngoài đấu giá:
- Tranh thuê mặt bằng đẹp: ba bốn người cùng muốn thuê một góc ngã tư, chủ nhà để họ trả giá lên nhau. Người trả cao nhất thường là người đánh giá lượng khách qua lại lạc quan nhất.
- Mua lô hàng tồn, hàng thanh lý: như ví dụ trên, càng khó kiểm hàng thì càng nguy hiểm.
- Bỏ thầu theo khối lượng ước tính: người ước chi phí thấp nhất thắng, và thường là người đánh giá thấp khối lượng hoặc rủi ro nhất.
- Tuyển một người được nhiều nơi săn: nơi trả lương cao nhất có thể là nơi đánh giá năng lực người đó cao nhất, không nhất thiết đúng nhất.
- Mua quyền khai thác một sạp, một bãi giữ xe theo năm: doanh thu thật chỉ biết sau khi đã ký.
Ở mỗi trường hợp, dấu hiệu cảnh báo giống nhau: bạn thắng sát nút trước nhiều đối thủ có kinh nghiệm. Khi điều đó xảy ra, nên tự hỏi họ đã thấy gì mà mình chưa thấy.
Bảng kiểm trước khi tranh một món chưa rõ giá trị
Trước khi đặt giá cho lô hàng, mặt bằng hay gói việc mà giá trị thật chỉ lộ ra sau khi mua, đi qua các câu dưới đây:
- Giá trị món này chủ yếu là riêng với mình hay chung với mọi người mua?
- Mình đã kiểm được bao nhiêu phần trăm thực tế, phần còn lại đang đoán dựa vào đâu?
- Khoảng dao động trong ước lượng của mình rộng bao nhiêu, cả phía thấp lẫn phía cao?
- Có bao nhiêu người cùng tranh, họ có kinh nghiệm hơn hay kém mình?
- Nếu mình thắng sát nút, mình sẽ phải đổi ước lượng ra sao?
- Kịch bản xấu nhất sau khi thắng là gì, và mình chịu được khoản lỗ đó không?
Nếu câu thứ hai cho thấy bạn mới kiểm được một phần nhỏ, còn câu thứ tư cho thấy có nhiều người lão luyện cùng tranh, thì mức giá an toàn có thể thấp tới mức bạn gần như chắc sẽ thua. Đó là tín hiệu nên bỏ qua cuộc này chứ không phải tín hiệu nên liều.
Nhầm lẫn hay gặp về lời nguyền người thắng
"Người thắng lỗ vì họ dở tính toán." Không cần ai dở cả. Trong ví dụ trên, cả năm người tính hợp lý và trung bình cả nhóm đoán đúng; lỗ đến từ việc người đoán cao nhất là người được chọn.
"Cứ trừ một khoản cố định là an toàn." Khoản trừ cần lớn dần theo số người tranh và độ mơ hồ của món hàng. Trừ 5 triệu đủ khi chỉ có hai người và hàng dễ kiểm, nhưng không đủ khi có năm người và hàng niêm phong.
"Thắng nhiều cuộc là dấu hiệu mình giỏi." Nếu bạn thắng phần lớn các cuộc tranh mua món có giá trị chung, nhiều khả năng bạn đang đặt giá cao hơn mọi người. Hãy đo lời thật của những cuộc đã thắng, không đo tỉ lệ thắng.
"Món có giá trị riêng cũng dính lời nguyền y hệt." Với món mà mỗi người coi trọng khác nhau, người khác trả cao chủ yếu vì họ thích món đó hơn, không phải vì họ biết thêm điều gì. Rủi ro ở đó là trả vượt giới hạn vì không khí, một vấn đề khác.
Câu hỏi thường gặp
Lời nguyền người thắng có phải lúc nào cũng xảy ra không?
Không. Nó mạnh khi món hàng có giá trị chung khó biết trước và có nhiều người tranh. Với món chỉ có giá trị riêng với bạn, hoặc khi giá trị dễ kiểm chính xác, hoặc chỉ có một hai người tranh, nguy cơ thấp hơn nhiều.
Làm sao biết mình đã bị lời nguyền người thắng?
So số tiền đã trả với giá trị thật thu về sau khi mua, ví dụ tổng tiền bán lại được của lô hàng trừ chi phí. Nếu nhiều lần thắng liên tiếp mà lời thật thấp hơn dự tính, rất có thể bạn đang ước lượng lạc quan hơn mặt bằng chung.
Càng đông người tranh thì nên đặt giá cao hơn hay thấp hơn?
Với món có giá trị chung chưa rõ, càng đông người thì càng nên kéo ước lượng của mình xuống nhiều hơn trước khi đặt giá. Lý do là nếu bạn thắng trước nhiều đối thủ, khả năng ước lượng của bạn đang lệch lên càng cao.
Người bán có lợi gì từ lời nguyền người thắng không?
Có. Người bán nhận được mức giá do người lạc quan nhất trả. Vì thế người bán thường muốn có thật nhiều người tham gia và ít thông tin kiểm tra hàng. Người mua tỉnh táo nên đòi thêm thông tin, hoặc trừ hao nhiều hơn khi không được kiểm.
Chia sẻ thông tin với người mua khác có giúp tránh lời nguyền không?
Thông tin công khai về món hàng, như kết quả kiểm định hay số liệu bán hàng cũ, giúp mọi người ước lượng sát hơn và giảm lời nguyền. Nhưng bàn bạc với các người mua khác về mức giá sẽ đặt là thông đồng, có thể vi phạm pháp luật, nên tuyệt đối không làm.
Lời nguyền người thắng có liên quan đến thói quá tự tin không?
Có liên quan nhưng không đồng nhất. Ngay cả khi mọi người đều ước lượng khách quan, người thắng vẫn có xu hướng là người đoán cao nhất. Quá tự tin làm tình hình tệ hơn vì khiến người ta trừ hao quá ít so với độ mơ hồ thật của món hàng.