Thiên kiến kết quả là thói quen chấm một quyết định là đúng hay sai chỉ dựa vào kết quả xảy ra, trong khi kết quả còn phụ thuộc vào may rủi và vào nước đi của người khác; vì thế người ta khen những quyết định liều mà gặp may và trách những quyết định hợp lý mà gặp rủi.
Trong cuộc đấu, thiên kiến này làm bạn học sai bài: bắt chước nước đi chỉ vì nó vừa thắng, bỏ nước đi tốt chỉ vì nó vừa thua. Đi kèm nó là thiên kiến nhìn lại, cảm giác "biết ngay mà" sau khi mọi chuyện đã rõ. Phần dưới đặt khái niệm vào bảng bốn ô, đi qua ví dụ một quán chè nhập hàng trước đêm mưa có phép tính, chỉ cách chấm quyết định tách khỏi kết quả và những nhầm lẫn hay gặp.
Thiên kiến kết quả nghĩa là gì và vì sao khó tránh
Hầu hết những gì ta làm đều cho ra kết quả mà ta nhìn thấy, còn quá trình ra quyết định thì nằm trong đầu và chóng quên. Vì vậy khi xét lại, thứ dễ cầm nắm nhất là kết quả, và người ta dùng nó làm thước đo cho tất cả. Thắng thì cách nghĩ đã đúng, thua thì cách nghĩ đã sai: cách chấm này nhanh, rõ, và trong nhiều việc đơn giản cũng không sai mấy.
Nó bắt đầu sai khi kết quả phụ thuộc vào những thứ nằm ngoài tay người quyết định: thời tiết, sức khoẻ, lựa chọn của đối phương, một cú bóng chạm cột dọc. Ở những việc như vậy, cùng một quyết định có thể cho ra kết quả rất khác nhau tuỳ hôm. Chấm theo kết quả lúc đó giống như chấm bài thi dựa vào việc học sinh có bị mưa ướt trên đường về hay không.
Thiên kiến này khó tránh còn vì nó được khen thưởng ngoài đời. Người thắng được tán dương, người thua bị hỏi "sao lại làm thế", hiếm ai hỏi người thắng "lần này anh có may không". Muốn chấm đúng, bạn phải chủ động làm điều mà môi trường xung quanh không làm: tách quyết định ra khỏi kết quả và chấm riêng từng thứ.
Bảng bốn ô: quyết định và kết quả là hai chuyện
Một quyết định tốt là quyết định hợp lý với thông tin và lựa chọn có lúc đó. Một kết quả tốt là điều xảy ra sau đó. Hai thứ có liên quan nhưng không trùng nhau, nên có bốn ô.
| Kết quả tốt | Kết quả xấu | |
|---|---|---|
| Quyết định tốt | Xứng đáng: làm đúng và được đền đáp | Gặp rủi: làm đúng nhưng điều không lường trước đã xảy ra |
| Quyết định tồi | Gặp may: làm sai nhưng thoát | Đúng bài: làm sai và trả giá |
Thiên kiến kết quả gộp ô "gặp may" vào ô "xứng đáng" và gộp ô "gặp rủi" vào ô "đúng bài". Nghĩa là nó xoá hẳn đường chéo, coi như chỉ có hai trạng thái: thắng là đúng, thua là sai. Trong những việc ít may rủi, như tính một phép cộng, cách gộp này không sao. Trong những việc nhiều may rủi hoặc có đối phương, như kinh doanh, thi đấu, thương lượng, ô "gặp may" và "gặp rủi" chiếm phần đáng kể, và gộp chúng là học sai.
Ô nguy hiểm nhất là "gặp may". Người ở ô này tin rằng mình đã làm đúng, nên lặp lại. Lặp lại đủ nhiều lần thì may rủi cân bằng lại, và họ sẽ rơi vào ô "đúng bài" vào lúc không ngờ nhất, thường với cái giá lớn hơn vì đã tự tin dồn thêm vào cách làm cũ.
Ví dụ tính: quán chè nhập thêm hàng cho tối thứ Bảy
Chị Thảo bán chè vỉa hè. Tối thứ Bảy thường đông, chị cân nhắc nấu thêm 100 cốc so với mọi khi. Mỗi cốc bán được lãi 10 nghìn; mỗi cốc ế phải bỏ thì lỗ 6 nghìn tiền nguyên liệu. Theo dự báo và kinh nghiệm, chị ước khả năng trời quang là bảy phần mười, mưa là ba phần mười. Nếu quang, bán hết 100 cốc thêm; nếu mưa, chỉ bán được 30 cốc thêm.
| Trường hợp | Khả năng | Phép tính | Kết quả của 100 cốc thêm |
|---|---|---|---|
| Trời quang | Bảy phần mười | 100 cốc nhân 10 nghìn | Lãi 1 triệu |
| Trời mưa | Ba phần mười | 30 nhân 10 nghìn bằng 300 nghìn, trừ 70 nhân 6 nghìn bằng 420 nghìn | Lỗ 120 nghìn |
| Trung bình | Bảy phần mười của 1 triệu là 700 nghìn; ba phần mười của lỗ 120 nghìn là lỗ 36 nghìn; 700 trừ 36 | Lãi trung bình 664 nghìn |
Với thông tin lúc đó, nấu thêm là quyết định tốt: trung bình lãi 664 nghìn mỗi tối như vậy, trong khi trường hợp xấu chỉ lỗ 120 nghìn, mức chị chịu được dễ dàng. Tối thứ Bảy ấy trời mưa. Chị lỗ 120 nghìn, và người nhà nói "đã bảo đừng nấu nhiều mà".
Nếu chị nghe theo thiên kiến kết quả, tuần sau chị sẽ không nấu thêm, và bỏ lỡ khoản lãi trung bình 664 nghìn mỗi tối thứ Bảy trong cả mùa. Quyết định đúng sau đêm mưa là giữ nguyên cách làm, trừ khi có thông tin mới cho thấy ước lượng khả năng mưa của chị sai, chẳng hạn mùa mưa đã tới sớm.
Thiên kiến nhìn lại: cảm giác "biết ngay mà"
Sau khi biết kết quả, quá khứ trông rõ ràng hơn thực tế. Trước tối thứ Bảy, không ai chắc trời sẽ mưa. Sau khi mưa, người ta nhớ lại đám mây xám buổi chiều và thấy "rõ ràng thế mà không nhận ra". Đám mây ấy hôm nào chẳng có, chỉ hôm mưa mới được nhớ tới.
Trí nhớ tự viết lại dự đoán cũ. Người từng nói "chắc không mưa đâu" sau đó nhớ rằng mình đã "hơi lo". Không phải nói dối, mà là trí nhớ tự sửa cho khớp với kết quả. Vì thế dự đoán phải được ghi lại trước, nếu không thì không còn cách nào kiểm.
Hệ quả là trách nhầm người ra quyết định. Khi kết quả xấu, người đứng ngoài thấy mọi dấu hiệu đều "rõ như ban ngày" và cho rằng người quyết định thiếu cẩn thận. Điều này làm người ta ngại ra quyết định có rủi ro dù hợp lý, và nhóm dần chuyển sang chọn những phương án an toàn kém lãi.
Cách chặn là ghi trước. Một dòng ghi chú trước khi quyết định, ghi rõ mình biết gì, ước khả năng ra sao, chọn gì và vì sao, là thứ duy nhất chống lại được việc trí nhớ tự viết lại sau đó.
Cách chấm một quyết định mà không nhìn kết quả
Khi xét lại một quyết định, hãy tạm che kết quả lại và chấm theo năm câu hỏi dưới đây. Mỗi câu chấm đạt hoặc chưa đạt, không cần thang điểm.
- Thông tin có lúc đó đã đủ chưa, và có thông tin nào rẻ mà bỏ qua không? Nếu có một dự báo thời tiết miễn phí mà không xem, đó là thiếu sót của quyết định, dù kết quả ra sao.
- Đã xem xét đủ phương án chưa? Ngoài nấu thêm và không nấu, còn phương án nấu thêm một nửa, hoặc chuẩn bị nguyên liệu khô để nấu khi thấy khách đông.
- Ước lượng khả năng có hợp lý với kinh nghiệm không? So với những tối thứ Bảy trước, bảy phần mười trời quang có sát với thực tế không.
- Trường hợp xấu có nằm trong sức chịu đựng không? Lỗ 120 nghìn thì chịu được; nếu trường hợp xấu là lỗ cả tháng lương, quyết định dù có lãi trung bình cũng là liều.
- Có kế hoạch cho trường hợp xấu không? Ví dụ đem chè ế sang biếu hàng xóm hay đổi sang bán chè nóng khi trời lạnh.
Chỉ sau khi chấm xong năm câu mới mở kết quả ra. Nếu quyết định đạt cả năm câu mà kết quả xấu, đó là ô "gặp rủi": giữ cách làm, chấp nhận. Nếu quyết định trượt vài câu mà kết quả tốt, đó là ô "gặp may": sửa cách làm ngay, trước khi may rủi quay lại đòi.
Khi có đối phương: đừng học sai từ một ván
Đừng sao chép nước đi của người thắng chỉ vì họ thắng. Một quán mới khai trương giảm giá sâu và đông khách tháng đầu. Bắt chước ngay có thể là học từ ô "gặp may" của họ, khi bạn chưa biết họ còn lãi hay đang lỗ để lấy khách.
Đừng bỏ nước đi tốt vì một lần thua. Đội bóng phong trào chọn lối đá phòng ngự chắc, bị thua một bàn từ cú sút xa hiếm có. Đổi sang đá tấn công ồ ạt vì trận thua đó là học sai, nếu lối đá cũ vẫn hạn chế được hầu hết cơ hội của đối thủ.
Nhìn số lần, không nhìn một lần. Ở những cuộc đấu lặp lại, hãy ghi kết quả của một cách đi qua nhiều lần trước khi kết luận. Năm lần thì chưa nói được nhiều; hai mươi lần thì bắt đầu đáng tin.
Đối phương cũng mắc thiên kiến này. Nếu bạn vừa thắng nhờ may, đối phương có thể kết luận nhầm là nước đi của bạn mạnh và đổi cách đối phó. Biết điều đó giúp bạn đoán trước họ sẽ thay đổi ra sao ở ván sau.
Nhầm lẫn hay gặp
Dùng may rủi làm cớ cho mọi thất bại. Tách quyết định khỏi kết quả không có nghĩa là đổ hết cho xui. Phải chấm năm câu hỏi một cách trung thực; nhiều lần thua là do quyết định thật sự có lỗ hổng.
Nghĩ rằng kết quả không quan trọng. Kết quả vẫn là thông tin, chỉ là thông tin nhiễu. Nhiều kết quả cộng lại sẽ cho thấy ước lượng của bạn có lệch không, nên vẫn phải ghi lại từng lần.
Chấm quyết định của người khác khắt khe hơn của mình. Khi mình thua, ta hay nói "do xui"; khi người khác thua, ta hay nói "do họ tính dở". Dùng cùng năm câu hỏi cho cả hai phía giúp cách chấm công bằng hơn.
Chờ có kết quả mới ghi lại. Ghi sau khi biết kết quả là ghi bằng trí nhớ đã bị sửa. Lý do và ước lượng phải ghi từ trước, dù chỉ một dòng.
Câu hỏi thường gặp
Thiên kiến kết quả là gì?
Là thói quen đánh giá một quyết định đúng hay sai chỉ dựa vào kết quả xảy ra sau đó, bỏ qua việc kết quả còn phụ thuộc vào may rủi và vào lựa chọn của người khác. Nó khiến người ta khen liều mà may, trách đúng mà rủi.
Thiên kiến nhìn lại là gì?
Là cảm giác sau khi biết kết quả thì mọi chuyện trông như đã có thể đoán trước. Trí nhớ tự sửa dự đoán cũ cho khớp với kết quả, nên người ta tin mình đã biết ngay từ đầu dù thực tế không hề chắc.
Quyết định tốt mà kết quả xấu thì có nên đổi cách làm không?
Không nên đổi chỉ vì một kết quả xấu. Hãy chấm lại quyết định theo thông tin, phương án, ước lượng và sức chịu đựng lúc đó. Nếu vẫn hợp lý, giữ nguyên cách làm và chỉ đổi khi có thông tin mới.
Làm sao tách may rủi khỏi kỹ năng?
Ghi lại lý do và ước lượng trước mỗi quyết định, rồi xem kết quả qua nhiều lần chứ không chỉ một lần. Kỹ năng thể hiện qua kết quả trung bình của nhiều lần, còn may rủi làm từng lần lệch lên lệch xuống.
Vì sao không nên bắt chước người vừa thắng?
Vì họ có thể đang ở ô gặp may: làm điều rủi ro nhưng lần này thoát. Trước khi bắt chước, hãy hỏi cách làm của họ có hợp lý với thông tin họ có không, và họ đã làm vậy bao nhiêu lần.
Có cần ghi chép quyết định không, hay nhớ là đủ?
Cần ghi, dù chỉ một dòng. Trí nhớ bị kết quả viết lại rất nhanh, nên nếu không ghi trước thì khi xét lại bạn không còn biết mình đã thật sự nghĩ gì lúc quyết định.