Thiên kiến quá tự tin là xu hướng tin rằng phán đoán, khả năng và kế hoạch của mình chính xác hơn thực tế; trong cuộc đấu, nó thường đi kèm việc đánh giá đối phương thấp hơn họ thật sự là. Người quá tự tin không nhất thiết khoe khoang. Phần lớn chỉ lặng lẽ dành ít thời gian chuẩn bị hơn mức cần, và nói "chắc chắn" ở những chỗ chỉ nên nói "có lẽ".
Cách chữa không phải là bớt tự tin, mà là làm cho độ tự tin khớp với độ chính xác: khi bạn nói chín phần chắc, khoảng chín lần trên mười bạn đúng. Phần dưới tách ba dạng quá tự tin, đi qua ví dụ một đội cầu lông cơ quan, hướng dẫn tự đo bằng sổ dự đoán có phép tính, và hai bài tập chữa dùng được ngay.
Ba dạng quá tự tin
Tin mình hơn mức trung bình. Hỏi một nhóm người lái xe xem tay lái của mình so với người khác thế nào, phần đông sẽ xếp mình trên trung bình, dù về mặt số học không thể quá nửa nhóm cùng trên mức giữa của nhóm. Trong cuộc đấu, dạng này biến thành "mình chắc hơn họ", và từ đó bạn chuẩn bị ít hơn.
Tin phán đoán chính xác hơn thực tế. Khi đoán một con số hay một kết quả, người ta thường cho khoảng quá hẹp. Bạn nói "khách sẽ đến từ tám mươi tới chín mươi người" trong khi thực tế dao động từ sáu mươi tới một trăm hai mươi. Dạng này khó thấy nhất, vì từng lần đoán sai trông như chuyện xui chứ không phải một kiểu lệch lặp lại.
Tin kế hoạch sẽ trôi chảy. Người lập kế hoạch thường hình dung con đường suôn sẻ nhất rồi coi đó là con đường bình thường. Những chậm trễ, ốm đau, thay đổi ý kiến của người khác đều bị xếp vào loại "trường hợp hiếm", dù cộng lại thì gần như lần nào cũng có ít nhất một chuyện như vậy.
Điểm chung của ba dạng. Cả ba đều làm bạn ít chuẩn bị cho trường hợp xấu. Và vì trong cuộc đấu đối phương chủ động tìm đúng trường hợp xấu đó của bạn để đánh vào, quá tự tin ở đây đắt hơn hẳn so với khi bạn chỉ làm việc một mình.
Ví dụ: đội cầu lông cơ quan gặp đội mới thành lập
Đội cầu lông của một cơ quan đã thi giải phong trào ba năm, năm nào cũng vào tới vòng trong. Năm nay vòng đầu gặp đội của một đơn vị mới thành lập. Không ai trong đội từng thấy họ đánh. Buổi tập cuối tuần trước giải, cả đội đùa nhau "đội mới mà, coi như khởi động", rồi tập nhẹ, không ai đi dò xem đối thủ có những ai.
Hãy nhìn lại các bước suy nghĩ. "Đội mới" là thông tin về tuổi của đơn vị, không phải về tay vợt. Một đơn vị mới thành lập hoàn toàn có thể có người từng đánh nhiều năm ở nơi khác. Từ một thông tin mờ, đội đã nhảy thẳng tới kết luận chắc nịch, rồi từ kết luận đó quyết định cắt bớt chuẩn bị. Đó là dạng thứ nhất của quá tự tin: mình hơn họ. Lịch thi đấu của đội cũng lệch theo: cặp đôi mạnh nhất được xếp nghỉ ở vòng đầu "để giữ sức cho vòng sau", tức là dạng thứ ba, tin kế hoạch sẽ trôi chảy.
Đội không nhất thiết sẽ thua. Có thể đội mới yếu thật. Nhưng ngay cả khi thắng, cách nghĩ ấy vẫn là một quyết định tồi, vì nó dồn toàn bộ kế hoạch vào một giả định chưa ai kiểm. Một cuộc gọi hỏi thăm ban tổ chức, mười phút xem đối thủ khởi động trước trận, hay đơn giản là giữ nguyên đội hình mạnh ở vòng đầu, đều là những việc rẻ giúp đội không phải trả giá nếu giả định sai.
Tự đo độ tự tin bằng sổ dự đoán
Cách chắc nhất để biết mình có quá tự tin không là đo. Trong một tháng, mỗi khi đưa ra một dự đoán có thể kiểm sau này, ghi kèm mức chắc chắn: năm phần, bảy phần hay chín phần mười. Cuối tháng đếm lại. Dưới đây là sổ của một người sau một tháng.
| Mức chắc chắn đã ghi | Số dự đoán | Số lần đúng | Tỉ lệ đúng thực tế |
|---|---|---|---|
| Năm phần mười | 10 | 5 | 5 chia 10, bằng năm phần mười |
| Bảy phần mười | 10 | 6 | 6 chia 10, bằng sáu phần mười |
| Chín phần mười | 20 | 13 | 13 chia 20, bằng sáu phần rưỡi trên mười |
Ở mức năm phần mười, người này đúng như mình nghĩ. Ở mức bảy phần, hụt một chút. Ở mức chín phần, khoảng cách lớn nhất: nói chín mà thực tế chỉ đúng sáu phần rưỡi. Đây là hình mẫu rất hay gặp: quá tự tin tập trung ở những dự đoán mình thấy "chắc ăn". Nghĩa là những lúc bạn chuẩn bị ít nhất lại chính là những lúc bạn sai nhiều hơn mình tưởng.
Sổ không cần cầu kỳ. Một cuốn sổ nhỏ hoặc ghi chú trong điện thoại, mỗi dòng ghi ngày, dự đoán, mức chắc chắn, và để trống ô kết quả. Hai mươi tới bốn mươi dòng là đủ thấy xu hướng của bạn.
Hai bài tập chữa: ước lượng khoảng và giả định thất bại
Sau khi đo, hai bài tập dưới đây giúp kéo độ tự tin về sát với độ chính xác. Bài thứ nhất chữa dạng "khoảng quá hẹp", bài thứ hai chữa dạng "kế hoạch quá suôn".
- Ước lượng khoảng: đưa ra khoảng mà mình chín phần chắc là đúng. Ví dụ: buổi họp mặt lớp sẽ có bao nhiêu người đến. Viết cận dưới và cận trên.
- Tự hỏi: nếu kết quả rơi ra ngoài khoảng này, mình có thấy bất ngờ lắm không? Nếu câu trả lời là "không bất ngờ lắm", khoảng của bạn còn hẹp. Nới rộng cả hai đầu cho tới khi việc rơi ra ngoài thật sự làm bạn ngạc nhiên.
- Giả định thất bại: trước khi bắt đầu, tưởng tượng mọi chuyện đã hỏng. Đội đã thua ở vòng đầu, hoặc dự án đã trễ hai tháng. Đừng hỏi "có thể hỏng không" mà coi như nó đã hỏng.
- Mỗi người viết ra lý do vì sao nó hỏng. Viết riêng, trong năm phút. Câu hỏi "vì sao đã hỏng" mở ra những lý do mà câu "có thể hỏng không" bị tâm lý lạc quan chặn lại.
- Gom lý do và chọn hai, ba việc phòng ngừa rẻ. Với đội cầu lông: hỏi thông tin đối thủ, giữ cặp mạnh ở vòng đầu, chuẩn bị phương án đổi người nếu bị dẫn.
Hai bài tập này không làm bạn bi quan. Chúng chỉ đưa những trường hợp xấu từ ô "hiếm khi xảy ra" về đúng chỗ của nó, để bạn trả một cái giá nhỏ phòng trước thay vì trả giá lớn sau.
Câu hỏi tự đặt trước một cuộc đấu
Trước trận đấu, buổi thương lượng hay một lần ra mắt sản phẩm có đối thủ, dành mười phút trả lời bằng chữ những câu dưới đây. Mục đích là tìm những chỗ bạn đang nói "chắc" mà chưa có căn cứ.
- Mình biết gì cụ thể về đối phương, và biết từ đâu? Phần nào là quan sát thật, phần nào là đoán từ ấn tượng chung như "đội mới", "quán nhỏ", "người trẻ"?
- Lần gần nhất mình chắc thắng một cuộc tương tự, kết quả thật ra sao? Nếu đã có lần chắc mà thua, lần này khác lần đó ở điểm nào?
- Nếu đối phương mạnh hơn mình nghĩ một bậc, kế hoạch hiện tại hỏng ở chỗ nào đầu tiên?
- Có việc chuẩn bị nào rẻ, mất dưới một giờ, mà mình đang bỏ qua chỉ vì thấy "không cần"?
- Nếu phải nói mức chắc chắn bằng con số, mình nói bao nhiêu phần mười? Sổ dự đoán của mình cho thấy ở mức đó mình thường đúng bao nhiêu?
- Ai trong nhóm đang có ý kiến dè dặt mà chưa nói ra? Hỏi riêng người đó một câu.
Nếu câu hỏi thứ tư cho ra dù chỉ một việc, hãy làm việc đó. Chi phí chuẩn bị thêm gần như luôn nhỏ hơn cái giá của một lần thua vì coi thường đối phương, và nếu đối phương yếu thật, bạn chỉ mất một giờ.
Khi nào tự tin có lợi, khi nào quá tự tin gây hại
Tự tin trong lúc làm thì có lợi. Khi đã vào trận, đã bước vào buổi thương lượng, sự tự tin giúp bạn ra tay dứt khoát, không do dự giữa chừng. Lúc này nghi ngờ quá nhiều làm hỏng việc thực hiện.
Quá tự tin lúc chuẩn bị thì gây hại. Trước trận, trước khi ký, trước khi nhận việc, là lúc cần nhìn thẳng vào khả năng sai. Cái hại của quá tự tin chủ yếu nằm ở việc chuẩn bị thiếu, không phải ở tinh thần khi thi đấu.
Tách hai giai đoạn ra. Một cách thực tế là cho phép mình nghi ngờ thoải mái trong giai đoạn chuẩn bị, rồi khoá lại kế hoạch và tự tin thực hiện. Muốn đổi kế hoạch giữa chừng thì phải có thông tin mới cụ thể, không phải vì bỗng dưng thấy chột dạ.
Coi chừng tự tin giả của đối phương. Đối phương tỏ ra rất chắc chắn chưa có nghĩa là họ mạnh. Có khi đó là quá tự tin của họ, và chính chỗ họ chuẩn bị ít là chỗ bạn nên nhắm vào.
Nhầm lẫn hay gặp
Nghĩ khiêm tốn ngoài miệng là đủ. Nhiều người nói "chắc khó đấy" nhưng vẫn chuẩn bị như thể chắc thắng. Độ tự tin thật đo bằng việc bạn làm để phòng trường hợp xấu, không đo bằng lời nói.
Nghĩ người giỏi thì không quá tự tin. Người giỏi đúng nhiều hơn, nhưng họ cũng hay đặt mức chắc chắn cao hơn. Khoảng cách giữa mức chắc và mức đúng vẫn có thể lớn. Sổ dự đoán giúp cả người giỏi.
Chữa bằng cách lúc nào cũng hạ thấp mình. Đánh giá thấp mình cũng là lệch, chỉ lệch theo chiều ngược lại, và làm bạn bỏ qua cơ hội đáng nắm. Mục tiêu là khớp, không phải nhún.
Thấy thắng rồi nên tin cách nghĩ của mình đúng. Đội đánh giá thấp đối thủ mà vẫn thắng sẽ càng tin vào cách đánh giá ấy. Một lần thắng không chứng minh cách chuẩn bị đúng, chỉ chứng minh lần này rủi ro chưa xảy ra.
Câu hỏi thường gặp
Thiên kiến quá tự tin là gì?
Là xu hướng tin rằng phán đoán, khả năng và kế hoạch của mình chính xác hơn thực tế. Nó thể hiện qua việc nghĩ mình hơn người khác, đưa ra khoảng ước lượng quá hẹp và lập kế hoạch như thể mọi thứ sẽ suôn sẻ.
Làm sao biết mình có quá tự tin không?
Ghi sổ dự đoán trong một tháng, mỗi dự đoán kèm mức chắc chắn, rồi đếm tỉ lệ đúng ở từng mức. Nếu ở mức chín phần mười mà bạn chỉ đúng khoảng sáu, bảy phần, đó là dấu hiệu quá tự tin.
Tự tin và quá tự tin khác nhau thế nào?
Tự tin là tin vào mình ở mức khớp với khả năng thật. Quá tự tin là mức tin cao hơn độ chính xác thật. Người tự tin vẫn chuẩn bị cho trường hợp xấu, người quá tự tin thì bỏ qua nó.
Vì sao hay đánh giá thấp đối thủ?
Vì ta biết rõ điểm mạnh và công sức của mình, còn về đối thủ thì chỉ thấy bề ngoài. Thiếu thông tin về họ, đầu óc dễ lấp chỗ trống bằng giả định có lợi cho mình, như đội mới thì chắc yếu.
Giả định thất bại trước là gì?
Là bài tập trước khi bắt đầu một việc, mọi người tưởng tượng việc đó đã hỏng rồi viết ra vì sao nó hỏng. Cách hỏi này mở ra những rủi ro mà câu hỏi có thể hỏng không thường bỏ sót.
Quá tự tin có lúc nào có lợi không?
Sự tự tin cao giúp ra tay dứt khoát trong lúc thực hiện. Cái hại nằm ở giai đoạn chuẩn bị. Cách làm thực tế là nghi ngờ kỹ khi chuẩn bị, rồi khoá kế hoạch và tự tin thực hiện.