DauTranh.comĐấu Tranh
Lượt đi và tính trước

Thế buộc phải đi là gì: khi quyền đi thành gánh nặng và cách đẩy đối phương vào đó

Thế buộc phải đi là thế đứng yên thì không sao, nhưng luật bắt phải đi và nước nào cũng làm mình xấu đi. Lời giải câu đố hai quân tiến lại gần nhau và cách giữ nước chờ.

Two Vietnamese men sit opposite each other at a narrow plastic table under an awning, small wooden pieces lined on a strip of squares, eye-level shot, overcast light

Thế buộc phải đi là tình thế mà nếu được đứng yên thì bạn không thiệt gì, nhưng luật bắt bạn phải đi, và nước nào cũng làm thế của bạn xấu đi. Quyền đi, thường là lợi thế, lúc này thành gánh nặng. Người giỏi tính lượt cố đẩy đối phương vào đúng tình thế đó, trong khi giữ cho mình một nước chờ vô hại.

Khái niệm này có tên riêng trong giới đánh cờ, nhưng nó xuất hiện ở khắp nơi: trong câu đố bốc sỏi, trong một cuộc họp mà ai lên tiếng trước phải nhận việc, trong một hạn chót buộc phải trả lời. Phần dưới giải một câu đố từng bước, rồi chỉ cách nhận ra và cách thoát thế buộc phải đi ngoài đời.

Câu đố: hai quân tiến lại gần nhau

Một dải ô thẳng hàng, mỗi bên có một quân ở hai đầu, giữa hai quân có một số ô trống. Luật:

  • Hai người lần lượt đi, mỗi lượt bắt buộc tiến quân của mình về phía quân đối phương một hoặc hai ô.
  • Không được lùi, không được nhảy qua hoặc đè lên quân đối phương, không được bỏ lượt.
  • Ai đến lượt mà không còn ô để tiến (hai quân đã đứng sát nhau) là thua.
  • Ban đầu giữa hai quân có 7 ô trống. Bạn đi trước.

Chú ý rằng không có gì bị "ăn" và không ai bị tấn công. Người thua chỉ thua vì đến lượt mà không còn nước đi. Đây chính là thế buộc phải đi ở dạng thuần nhất: được đứng yên thì không ai thua cả.

Đại lượng duy nhất cần theo dõi là số ô trống giữa hai quân, gọi là khoảng cách. Mỗi lượt khoảng cách giảm 1 hoặc 2, không bao giờ âm.

Gán nhãn từng khoảng cách

Nhãn tính cho người sắp đi. Khoảng cách 0 là thua vì không đi được. Từ đó tính lên: khoảng cách nào có nước đưa về một khoảng cách thua thì là thắng.

Khoảng cáchĐi được vềNhãn cho người sắp đi
0— (không tiến được)Thua
10Thắng
21 hoặc 0Thắng
32 hoặc 1Thua
43 hoặc 2Thắng
54 hoặc 3Thắng
65 hoặc 4Thua
76 hoặc 5Thắng

Quy luật: khoảng cách chia hết cho 3 là thế buộc phải đi — người phải đi ở đó thua. Với khoảng cách 7, bạn tiến 1 ô để còn 6 và đẩy đối phương vào thế đó.

Vì sao chu kỳ là 3? Mỗi lượt tiến được 1 hoặc 2 ô, nên đối phương tiến bao nhiêu thì bạn luôn bù được để tổng hai lượt bằng 3. Nếu luật cho tiến 1 đến 3 ô, chu kỳ sẽ là 4; tiến 1 đến 4 ô thì chu kỳ là 5. Quy tắc chung: tiến tối đa k ô thì thế buộc phải đi là khoảng cách chia hết cho k + 1.

Lời giải từng lượt với khoảng cách 7

Bạn đi trước. Mục tiêu: sau mỗi lượt của bạn, khoảng cách luôn chia hết cho 3.

  1. Bạn tiến 1 ô. Khoảng cách 7 − 1 = 6.
  2. Đối phương tiến 1 (còn 5) hoặc 2 (còn 4).
  3. Nếu còn 5, bạn tiến 2, còn 3. Nếu còn 4, bạn tiến 1, còn 3. Nguyên tắc: đối phương tiến bao nhiêu, bạn tiến cho tổng hai lượt bằng 3.
  4. Đối phương tiến 1 (còn 2) hoặc 2 (còn 1).
  5. Nếu còn 2, bạn tiến 2, còn 0. Nếu còn 1, bạn tiến 1, còn 0.
  6. Đến lượt đối phương, hai quân đã sát nhau, không còn ô để tiến. Đối phương thua.

Kiểm lại: 7 → 6 sau lượt bạn; mỗi vòng hai lượt sau đó khoảng cách giảm đúng 3 (6 → 3 → 0). Ba lần đối phương phải đi, cả ba lần đều đứng ở khoảng cách chia hết cho 3.

Thử đổi luật: nếu được bỏ lượt, người ở khoảng cách 6 chỉ việc bỏ lượt, đẩy gánh nặng sang đối phương, và cuộc đấu có thể kéo dài vô tận. Thế buộc phải đi chỉ tồn tại khi luật buộc phải đi.

Nước chờ: tấm khiên chống thế buộc phải đi

Nước chờ là gì. Là một nước đi không làm thế của bạn xấu đi, chỉ dùng để trao lượt cho đối phương. Ai còn nước chờ thì không bao giờ bị kẹt trong thế buộc phải đi, vì họ chỉ việc dùng nó.

Ví dụ trong câu đố. Giả sử mỗi người có thêm một viên sỏi riêng, được phép bỏ viên sỏi đó ra thay cho việc tiến quân, mỗi người dùng một lần. Lúc đó, ai còn viên sỏi khi đứng ở khoảng cách chia hết cho 3 sẽ dùng nó và đẩy thế khó sang bên kia. Cuộc đấu trở thành cuộc đua giữ nước chờ đến phút cuối.

Đếm nước chờ của hai bên. Khi thế đấu đi tới chỗ hai bên chỉ còn đi các nước không quan trọng, hãy đếm ai còn nhiều nước chờ hơn. Người còn thừa nước chờ sẽ đẩy được đối phương vào thế buộc phải đi.

Đừng tiêu nước chờ sớm. Người mới thường dùng nước chờ ngay khi thấy tiện. Đúng ra nên giữ nó đến khi thật cần, vì giá trị của nó chỉ hiện ra ở đúng thời điểm bị kẹt.

Một dạng khác: bốc sỏi mà ai bốc viên cuối là thua

Đống sỏi có 10 viên, mỗi lượt bốc 1 hoặc 2 viên, ai phải bốc viên cuối cùng là thua. Ở đây thế buộc phải đi hiện ra rất rõ: người đến lượt khi đống chỉ còn 1 viên bắt buộc phải bốc nó, vì luật không cho bỏ lượt. Nếu được đứng yên, người đó không thua.

Gán nhãn cho người sắp đi: còn 1 viên là thua. Còn 2 viên thì bốc 1, để lại 1 cho đối phương — thắng. Còn 3 viên thì bốc 2, để lại 1 — thắng. Còn 4 viên thì bốc 1 còn 3, bốc 2 còn 2, cả hai đều là thế thắng của đối phương — thua. Quy luật: số viên chia 3 dư 1 là thế buộc phải đi.

Mười chia ba dư một, nên người đi trước đang ở thế buộc phải đi. Người đi sau thắng bằng cách mỗi vòng bốc sao cho tổng hai lượt bằng 3: từ 10 xuống 7, rồi 4, rồi 1 — và viên cuối cùng đến tay người đi trước.

So với câu đố hai quân, luật khác hẳn nhưng cấu trúc giống nhau: có một tình thế cuối mà người phải đi là thua, và người giỏi đếm ngược để đối phương luôn đến lượt đúng ở những tình thế cách nhau một nhịp cố định.

Câu hỏi tự đặt khi thấy mình sắp bị kẹt

Thế buộc phải đi thường chỉ lộ ra khi đã quá muộn. Tự hỏi những câu sau trước khi tình thế khép lại:

  • Nếu được đứng yên ở thế này, mình có thiệt gì không? Nếu không, mối nguy là quyền đi, không phải đối phương.
  • Mình còn bao nhiêu nước chờ vô hại? Đối phương còn bao nhiêu? Bên nào hết trước?
  • Luật hoặc hoàn cảnh có cho mình trì hoãn không: xin thêm thời gian, hỏi lại, đề nghị một phương án tạm?
  • Có cách nào đổi nhịp, tức là đi một nước "ăn" thêm một lượt, để đẩy thế buộc đi về phía đối phương?
  • Nếu không thoát được, nước nào làm mình thiệt ít nhất và giữ lại nhiều lựa chọn nhất cho lần sau?

Năm câu này áp cho cả câu đố trên bàn lẫn tình huống ngoài đời. Câu thứ nhất là quan trọng nhất: nhận ra đúng loại khó khăn thì mới chọn đúng cách gỡ.

Thế buộc phải đi ngoài đời

Trong một buổi họp nhóm, trưởng nhóm hỏi "ai nhận phần báo cáo tháng này?". Không ai muốn nhận. Người lên tiếng trước, dù để từ chối hay để đề xuất, thường bị đẩy vào việc. Ai cũng chờ người khác nói; im lặng chính là nước chờ. Khi trưởng nhóm gọi tên từng người — tức là tước đi quyền im lặng — thì ai bị gọi trước rơi vào thế buộc phải đi.

Một chủ nhà đặt hạn chót "chiều thứ Sáu phải báo có thuê tiếp hay không, quá hạn coi như không". Người thuê vốn đang chờ xem có chỗ khác tốt hơn; hạn chót lấy mất nước chờ đó. Nếu chưa có chỗ khác, mọi câu trả lời đều xấu: gật đầu với giá mới hay mất chỗ ở.

Cách đẩy đối phương vào thế buộc phải đi luôn có hai vế: lấy đi nước chờ của họ (đặt hạn chót, yêu cầu trả lời bằng lời, gọi tên) và giữ nước chờ cho mình (mình không bị hạn chót nào ép, mình còn phương án khác). Thiếu vế thứ hai, áp lực dễ dội ngược lại.

Cách thoát thì ngược lại: chuẩn bị trước một nước chờ. Người thuê nhà đi xem sẵn hai chỗ khác trước khi hạn chót đến; người trong buổi họp chuẩn bị sẵn một đề xuất chia việc công bằng để khi bị gọi thì nói ra điều có lợi chứ không phải chọn giữa hai điều xấu.

Nhầm lẫn hay gặp

Nhầm thế buộc phải đi với thế bị tấn công. Bị tấn công là thế xấu dù có đi hay không. Thế buộc phải đi thì đứng yên vẫn ổn; cái xấu chỉ đến từ việc phải đi. Phân biệt được hai loại mới biết nên tìm nước chờ hay tìm nước phòng thủ.

Tưởng có quyền đi luôn là có lợi. Trong phần lớn thời gian, đúng là được đi thì có lợi. Nhưng ở cuối cuộc đấu, khi các nước tốt đã cạn, quyền đi có thể là thứ giết bạn. Người có kinh nghiệm luôn hỏi: ở thế này, mình muốn đi hay muốn đối phương đi?

Ép đối phương mà quên chính mình cũng bị ép. Đặt hạn chót cho người khác khi chính mình cũng đang chịu hạn chót là đặt cả hai vào thế buộc đi. Ai chịu thiệt nhiều hơn khi quá hạn sẽ thua.

Áp tư duy này vào chuyện tình cảm, gia đình. Dồn người thân vào thế không lối thoát có thể thắng một lần nhưng mất lòng tin lâu dài. Trong các mối quan hệ lâu dài, nên chừa cho người kia một nước chờ.

Câu hỏi thường gặp

Thế buộc phải đi khác thế thua thông thường thế nào?

Thế thua thông thường xấu vì đối phương đang mạnh hơn. Thế buộc phải đi thì nếu được đứng yên, bạn không thiệt gì; chỉ vì luật bắt phải đi mà mọi nước đều làm thế mình xấu đi. Có nước chờ là thoát được.

Trong câu đố hai quân tiến lại gần nhau, nếu khoảng cách ban đầu là 9 thì ai thắng?

Chín chia hết cho ba nên người đi trước đang ở thế buộc phải đi. Người đi sau thắng bằng cách mỗi vòng tiến sao cho tổng hai lượt bằng ba, giữ khoảng cách sau lượt mình luôn chia hết cho ba cho tới khi bằng không.

Vì sao nhiều luật đấu cấm bỏ lượt?

Vì nếu được bỏ lượt, người đang bị kẹt chỉ việc bỏ lượt để đẩy gánh nặng sang đối phương, và cả hai có thể bỏ lượt mãi. Cấm bỏ lượt buộc cuộc đấu tiến về phía trước và làm cho việc tính lượt có ý nghĩa.

Nước chờ trong công việc là gì?

Là một phương án dự phòng không làm bạn thiệt, giúp bạn không phải chọn giữa hai điều xấu khi bị ép trả lời. Ví dụ đã xem sẵn chỗ thuê khác trước hạn chót, hoặc chuẩn bị sẵn đề xuất trước khi họp.

Có nên cố tình đẩy đồng nghiệp vào thế buộc phải đi không?

Nên dè dặt. Trong quan hệ lặp lại hằng ngày, dồn người khác vào chỗ khó có thể làm mất lòng tin và họ sẽ đáp lại vào lần sau. Hiểu khái niệm này trước hết để tự tránh bị kẹt, rồi mới tính đến chuyện dùng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138