Cờ ca-rô trên bàn 3x3 luôn hoà nếu cả hai bên không đi sai: người đi trước không có cách nào chắc thắng, người đi sau luôn có nước đáp để giữ hoà. Kết luận này có được bằng cách xét hết mọi cách đi, và bàn 3x3 đủ nhỏ để làm việc đó.
Nhưng "không đi sai" khó hơn tưởng tượng: sau mỗi kiểu nước mở đầu, chỉ một số nước đáp giữ được hoà, còn lại thua ngay sau vài lượt vì người đi trước gài được thế hai đường. Bài này đánh số ô, đi qua ba kiểu mở đầu (ô giữa, ô góc, ô cạnh), chỉ rõ nước đáp nào an toàn, nước nào thua, kèm đường thắng từng bước để bạn tự kiểm.
Đánh số ô và luật dùng trong bài
Bàn 3x3 được đánh số như sau: hàng trên là ô 1, 2, 3 từ trái sang phải; hàng giữa là ô 4, 5, 6; hàng dưới là ô 7, 8, 9. Ô 5 là ô giữa. Các ô 1, 3, 7, 9 là ô góc. Các ô 2, 4, 6, 8 là ô cạnh.
Người đi trước đánh dấu X, người đi sau đánh dấu O, lần lượt mỗi người một ô trống. Ai có ba dấu thẳng hàng (ngang, dọc hoặc chéo) trước là thắng. Hết ô mà không ai có ba dấu thẳng hàng là hoà. Có tất cả tám đường thắng: ba hàng ngang (1-2-3, 4-5-6, 7-8-9), ba hàng dọc (1-4-7, 2-5-8, 3-6-9) và hai đường chéo (1-5-9, 3-5-7).
Ô giữa nằm trên bốn đường thắng, mỗi ô góc nằm trên ba đường, mỗi ô cạnh chỉ nằm trên hai đường. Con số này giải thích vì sao ô giữa và ô góc được coi trọng: chúng tham gia nhiều đường hơn, dễ tạo đe doạ hơn.
Khái niệm quan trọng nhất là thế hai đường: một nước đi tạo ra cùng lúc hai đường mà mỗi đường chỉ còn thiếu một ô. Đối phương chỉ chặn được một trong hai, nên người tạo thế hai đường thắng ở lượt sau. Mọi cách thua trong ca-rô 3x3 đều là để đối phương tạo được thế hai đường.
Bảng tổng hợp: nước đáp an toàn và nước đáp thua
Bảng dưới tổng hợp kết quả khi xét hết mọi cách đi, giả sử sau nước đáp, bên X luôn đi nước tốt nhất. "Giữ hoà" nghĩa là O còn cách đi để không thua; "thua" nghĩa là X có cách chắc thắng.
| X mở đầu | O đáp giữ hoà | O đáp thua |
|---|---|---|
| Ô giữa (5) | Bất kỳ ô góc nào: 1, 3, 7, 9 | Bất kỳ ô cạnh nào: 2, 4, 6, 8 |
| Ô góc (ví dụ 1) | Chỉ ô giữa (5) | Mọi ô còn lại: 2, 3, 4, 6, 7, 8, 9 |
| Ô cạnh (ví dụ 2) | Ô giữa (5), hai góc sát bên (1, 3), ô cạnh đối diện (8) | Hai cạnh kề (4, 6), hai góc phía xa (7, 9) |
Mẹo nhớ cho người đi sau: X đánh giữa thì O đánh góc; X đánh góc thì O đánh giữa. Với X đánh cạnh, O đánh giữa là lựa chọn an toàn dễ nhớ nhất.
Các kết quả trong bảng đã được kiểm bằng cách xét hết các nhánh; phần sau đưa ra một đường thắng cụ thể cho mỗi kiểu thua để bạn tự đi lại trên giấy.
Mở đầu ô giữa: vì sao O phải đánh góc
X đánh ô 5. Giả sử O đánh ô cạnh 2. Đường thắng của X:
- X đánh ô 1 (góc). Đường chéo 1-5-9 chỉ còn thiếu ô 9, X đe doạ thắng.
- O buộc phải chặn ở ô 9.
- X đánh ô 7. Lúc này X có 1, 5, 7. Đường dọc 1-4-7 thiếu ô 4; đường chéo 3-5-7 thiếu ô 3. Hai đường cùng lúc.
- O chỉ chặn được một ô (4 hoặc 3). X đánh ô còn lại và thắng.
Nếu O đánh góc thay vì cạnh, ví dụ ô 1, thì X không gài được thế hai đường nếu O đáp đúng. Một cái bẫy hay gặp: X đánh tiếp ô 9 (góc đối diện ô 1 của O). Lúc này O phải đánh một ô góc khác (3 hoặc 7); nếu O đánh ô cạnh, chẳng hạn ô 2, X chặn ở ô 3 (vì 1-2-3 của O thiếu ô 3) và ô 3 tạo luôn hai đường cho X: 3-5-7 thiếu ô 7 và 3-6-9 thiếu ô 6. X thắng.
Mở đầu ô góc: vì sao O phải đánh giữa
X đánh ô 1. Mọi nước đáp khác ô 5 đều thua. Ba đường thắng mẫu, tương ứng ba loại nước đáp sai:
- O đánh cạnh kề (ô 2): X đánh ô 5, đe doạ 1-5-9. O chặn ô 9. X đánh ô 7: đường 1-4-7 thiếu ô 4, đường 3-5-7 thiếu ô 3. X thắng ở lượt sau.
- O đánh góc đối diện (ô 9): X đánh ô 7, đe doạ 1-4-7. O chặn ô 4. X đánh ô 3: đường 1-2-3 thiếu ô 2, đường 3-5-7 thiếu ô 5. X thắng.
- O đánh góc kề (ô 3): X đánh ô 7, đe doạ 1-4-7. O chặn ô 4. X đánh ô 9: đường 7-8-9 thiếu ô 8, đường 1-5-9 thiếu ô 5. X thắng.
- O đánh giữa (ô 5) — đúng: X không còn đường nào gài ngay. Nếu X đánh tiếp góc đối diện ô 9, O phải đánh một ô cạnh (2, 4, 6 hoặc 8). Đánh góc ở đây lại thua: chẳng hạn O đánh ô 3, đe doạ 3-5-7, X chặn ô 7 và ô 7 cho X hai đường 1-4-7 (thiếu 4) và 7-8-9 (thiếu 8).
Để ý một điều ngược đời: sau X góc – O giữa – X góc đối diện, O phải đánh cạnh; còn sau X giữa – O góc – X góc đối diện, O phải đánh góc. Hai tình thế trông giống nhau nhưng nước đúng ngược nhau. Đây là lý do không nên học thuộc một quy tắc duy nhất mà phải hỏi ở mỗi lượt: nước đối phương sắp đi có tạo được thế hai đường không?
Mở đầu ô cạnh: nhiều nước đáp an toàn hơn
X đánh ô 2 là nước mở đầu yếu nhất. Ô cạnh chỉ nằm trên hai đường thắng. O có bốn nước đáp giữ hoà: ô 5, ô 1, ô 3 và ô 8. Đây là kiểu mở đầu cho người đi sau nhiều lựa chọn nhất.
Nước đáp thua: góc phía xa (ô 7 hoặc 9). Ví dụ O đánh ô 9. Nước thắng của X là ô 3 (không phải ô giữa), đe doạ 1-2-3. O buộc chặn ô 1. X đánh ô 5: đường 3-5-7 thiếu ô 7, đường 2-5-8 thiếu ô 8, còn O với hai ô 1 và 9 không có đe doạ nào vì ô 5 đã thuộc X. O chặn một ô, X đi ô kia và thắng. Để ý: nếu X vội đánh ô 5 ngay, O chặn ô 8 là có luôn hàng 7-8-9 đe doạ, X mất thế.
Nước đáp thua: cạnh kề (ô 4 hoặc 6). Ví dụ O đánh ô 4. X đánh ô 5, đe doạ 2-5-8. O chặn ô 8. X đánh ô 3: đường 1-2-3 thiếu ô 1, đường 3-5-7 thiếu ô 7. X thắng.
Kiểm lại đường thắng trên giấy. Mỗi lần đọc một đường thắng, hãy vẽ bàn và đánh dấu từng nước. Kiểm ba điều: ô X định đánh đang trống, O không có đe doạ thắng nào buộc X phải chặn, và hai đường X tạo ra thật sự chỉ thiếu một ô mỗi đường.
Cách đi cho người đi sau để không bao giờ thua
Không cần nhớ hết bảng, người đi sau giữ được hoà nếu mỗi lượt kiểm theo đúng thứ tự sau:
- Có đường nào mình chỉ thiếu một ô không? Có thì đánh vào đó và thắng.
- Đối phương có đường nào chỉ thiếu một ô không? Có thì chặn ngay.
- Nước tiếp theo của đối phương có tạo được thế hai đường không? Nếu có, đánh vào chính ô đó, hoặc tạo một đe doạ của mình để buộc đối phương phải chặn ở chỗ khác.
- Ở nước đầu: X giữa thì đánh góc, X góc thì đánh giữa, X cạnh thì đánh giữa.
- Khi không có gì gấp: ưu tiên ô nằm trên nhiều đường còn sống.
Bước ba là bước người mới hay bỏ qua: họ chặn đúng những đường đang thiếu một ô nhưng không nhìn trước một nước. Thế hai đường được tạo ra ngay lượt sau, khi đã quá muộn để chặn.
Xét hết mọi cách đi: làm thế nào trên một bàn nhỏ
Nếu đếm mọi ván ca-rô 3x3 có thể xảy ra, đi từ bàn trống đến khi có người thắng hoặc hết ô, sẽ được 255.168 ván khác nhau. Con số này có được bằng cách cho máy liệt kê từng nước, và ai cũng tự kiểm lại được bằng vài dòng lệnh. Nghe nhiều, nhưng phần lớn là những ván lặp lại nhau qua phép xoay và lật bàn.
Bàn 3x3 có tám cách xoay, lật mà vẫn giữ nguyên hình dạng. Nhờ đó, chín nước mở đầu chỉ còn ba kiểu: ô giữa, ô góc, ô cạnh. Sau X đánh giữa, tám nước đáp của O chỉ còn hai kiểu: góc hoặc cạnh. Cứ thế rút gọn, số tình thế thật sự khác nhau (kể cả bàn trống và các thế kết thúc) chỉ còn 765, đủ để người kiên nhẫn làm trên giấy trong vài buổi.
Cách xét là gán nhãn từ cuối lên: thế đã có ba dấu thẳng hàng hoặc đã kín bàn được gán thắng, thua hay hoà; mỗi thế còn lại lấy kết quả tốt nhất cho người sắp đi trong các nước có thể. Lùi về bàn trống, kết quả là hoà. Các bảng trong bài này lấy từ chính phép xét đó.
Từ ca-rô 3x3 đến cách nghĩ khi có đối phương
Bài học lớn nhất của ca-rô 3x3 không nằm ở việc nhớ nước, mà ở cách nhận ra mối nguy thật. Một đe doạ thì chặn được; hai đe doạ cùng lúc thì không. Trong mọi cuộc đấu, người giỏi tìm cách tạo hai mối đe doạ một lúc, còn người phòng thủ giỏi tìm cách không để đối phương có được tình thế đó.
Ngoài đời, ý này xuất hiện khi một bên đưa ra hai yêu cầu song song mà bên kia chỉ đáp ứng được một, hoặc khi một kế hoạch đặt đối phương trước hai lựa chọn đều có lợi cho mình. Cách phòng là nhìn trước một nước: trước khi đối phương đưa ra hai yêu cầu, đã chuẩn bị sẵn câu trả lời cho cả hai.
Với trẻ em, ca-rô 3x3 là cách tốt để làm quen với tư duy theo lượt. Đừng tính tổng số ván thắng thua; hãy cho trẻ tự tìm xem vì sao một ván kết thúc hoà, và khi nào thì một bên bị gài.
Câu hỏi thường gặp
Người đi trước trong ca-rô 3x3 có cách nào chắc thắng không?
Không. Xét hết mọi cách đi trên bàn 3x3, người đi sau luôn có nước đáp giữ được hoà. Người đi trước chỉ thắng khi người đi sau đi sai, ví dụ đáp ô cạnh khi X mở đầu ô giữa.
Mở đầu ô giữa hay ô góc thì tốt hơn?
Cả hai đều không chắc thắng, nhưng mở đầu ô góc để lại cho đối phương chỉ một nước đáp đúng là ô giữa, mọi nước khác đều thua. Mở đầu ô giữa thì đối phương có bốn nước đúng là bốn ô góc. Với người đáp chưa quen, ô góc dễ gài hơn.
Thế hai đường là gì?
Là tình thế một bên có cùng lúc hai đường thẳng mà mỗi đường chỉ còn thiếu một ô. Đối phương chỉ chặn được một đường trong một lượt, nên bên có thế hai đường thắng ở lượt sau.
Ca-rô trên bàn lớn hơn có luôn hoà không?
Không thể suy ra từ kết quả bàn 3x3. Trên bàn lớn với luật năm dấu liên tiếp, người đi trước có lợi thế rất lớn, nên nhiều nơi thêm luật hạn chế nước đầu. Mỗi cỡ bàn và mỗi luật phải phân tích riêng.
Làm sao dạy trẻ không thua ở ca-rô 3x3?
Dạy ba câu hỏi theo thứ tự ở mỗi lượt: mình có thắng ngay được không, đối phương có sắp thắng không, đối phương có sắp tạo được hai đường cùng lúc không. Khi trẻ quen ba câu này, các ván sẽ hoà nhiều hơn và trẻ hiểu vì sao.
Vì sao ô cạnh bị coi là yếu?
Vì mỗi ô cạnh chỉ nằm trên hai đường thắng, trong khi ô góc nằm trên ba đường và ô giữa nằm trên bốn đường. Ít đường hơn nghĩa là ít cơ hội tạo đe doạ hơn, nên mở đầu ô cạnh cho đối phương nhiều nước đáp an toàn nhất.