Chiến lược đối xứng là cách đi mà mỗi khi đối phương đi một nước, bạn đáp bằng nước "soi gương" của nó, để thế đấu luôn chia làm hai nửa giống hệt nhau. Nếu đối phương còn nước để đi thì bạn cũng còn nước đáp, nên người hết nước trước bao giờ cũng là đối phương.
Cách này mạnh vì không cần tính xa: bạn chỉ cần tạo được thế cân một lần, sau đó bắt chước là đủ. Nhưng nó chỉ đúng khi nước soi gương luôn tồn tại và nước đi của hai bên không ảnh hưởng lẫn nhau. Bài này đi qua ba ví dụ có lời giải, cách người đi trước tự tạo thế cân, và những trường hợp bắt chước dẫn thẳng tới thua.
Ví dụ đơn giản nhất: hai đống sỏi bằng nhau
Có hai đống sỏi, mỗi đống bảy viên. Mỗi lượt, người đi chọn một đống và bốc bao nhiêu viên tuỳ ý (ít nhất một). Ai bốc viên cuối cùng thắng. Bạn đi sau.
Chiến lược đối xứng: đối phương bốc bao nhiêu viên ở đống này, bạn bốc đúng bấy nhiêu viên ở đống kia. Sau mỗi lượt của bạn, hai đống lại bằng nhau. Khi đối phương bốc hết một đống, bạn bốc hết đống còn lại — viên cuối cùng thuộc về bạn.
Tại sao luôn đáp được? Vì trước lượt đối phương hai đống bằng nhau; họ bốc k viên ở một đống thì đống kia vẫn còn đủ k viên cho bạn bốc. Nước soi gương không bao giờ thiếu.
Nếu hai đống lệch nhau, chẳng hạn 7 và 4, thì người đi trước nắm lợi: bốc 3 viên ở đống 7 cho cân thành 4 và 4, rồi từ đó bắt chước. Đây là quy luật chung của chiến lược đối xứng: ai được đi vào lúc thế đang lệch thì tự tay làm cho cân, rồi giữ cân đến cuối. Ai phải đi vào lúc thế đang cân thì bị đối phương bắt chước.
Ví dụ thứ hai: hàng que, lấy một hoặc hai que liền nhau
Mười que xếp thành một hàng thẳng, đánh số 1 đến 10 từ trái sang phải. Mỗi lượt, người đi lấy đi một que, hoặc hai que đang nằm sát nhau. Que đã lấy để lại một khoảng trống; hai que cách nhau bởi khoảng trống thì không còn là "sát nhau". Ai lấy que cuối cùng thắng. Bạn đi trước.
- Tạo thế cân: lấy hai que ở giữa, que số 5 và số 6. Hàng còn lại hai khúc: que 1 đến 4 và que 7 đến 10, mỗi khúc bốn que, đối xứng qua chỗ trống ở giữa.
- Quy tắc soi gương: que số k ở khúc trái ứng với que số 11 − k ở khúc phải (1 với 10, 2 với 9, 3 với 8, 4 với 7).
- Đối phương lấy que 2: bạn lấy que 9 (vì 11 − 2 = 9). Khúc trái còn 1 | 3, 4; khúc phải còn 7, 8 | 10. Hai bên vẫn là ảnh gương của nhau.
- Đối phương lấy hai que 7 và 8: bạn lấy que 4 và 3 (ảnh của 7 là 4, ảnh của 8 là 3). Còn lại que 1 bên trái và que 10 bên phải.
- Đối phương lấy que 1, bạn lấy que 10 — que cuối cùng. Bạn thắng.
- Nếu hàng có số que lẻ, ví dụ chín que, bạn lấy đúng một que ở giữa (que 5), còn lại hai khúc bốn que, rồi soi gương với quy tắc que k ứng với que 10 − k.
Vì sao nước soi gương luôn hợp lệ: đối phương chỉ lấy được que trong một khúc, không lấy được hai que nằm hai bên chỗ trống giữa. Ảnh gương của những que họ vừa lấy nằm ở khúc kia, vẫn còn nguyên và vẫn sát nhau như cũ, nên bạn luôn lấy được.
Ví dụ thứ ba: đặt quân lên mặt bàn tròn
Hai người lần lượt đặt những chiếc nắp chai giống hệt nhau lên một mặt bàn tròn, không chồng lên nhau, không lòi ra ngoài mép. Ai không còn chỗ đặt là thua. Người đi trước có cách thắng chắc chắn.
Nước đầu tiên: đặt nắp đúng tâm bàn. Từ đó, mỗi khi đối phương đặt một nắp ở đâu, bạn đặt nắp ở điểm đối xứng với nó qua tâm. Vì mặt bàn tròn đối xứng qua tâm, và chỗ tâm đã bị chiếm, điểm đối xứng luôn trống nếu chỗ đối phương vừa đặt còn trống trước đó.
Điểm đáng chú ý là nước đầu phải chiếm đúng chỗ không có ảnh gương: tâm bàn là điểm duy nhất trùng với ảnh của chính nó. Nếu để trống tâm, đối phương có thể đặt vào đó và bạn không có nước soi gương. Đây là quy tắc chung: trước khi bắt chước, hãy chiếm những chỗ không có cặp.
Lời giải này không cần biết bàn rộng bao nhiêu hay nắp to cỡ nào, chỉ cần nắp đặt vừa ở tâm. Đó là sức mạnh của đối xứng: thay một bài toán không thể tính hết bằng một nước chiếm chỗ và một quy tắc đáp.
Khi nào bắt chước hỏng
Đối xứng không phải phép màu. Đối chiếu ba điều kiện dưới đây trước khi dùng; thiếu một điều là chiến lược có thể dẫn tới thua.
| Điều kiện cần | Khi bị vi phạm | Ví dụ |
|---|---|---|
| Nước soi gương luôn tồn tại | Có chỗ không có ảnh gương mà đối phương chiếm được | Cờ ca-rô 3x3: người đi trước đánh ô giữa, người đi sau không có ô đối xứng để đáp |
| Nước của hai bên không ảnh hưởng nhau | Nước của đối phương vừa đi vừa tạo đe doạ mà nước soi gương không chặn được | Ca-rô: đối phương đặt quân thứ hai thành hàng hai, bạn soi gương sang góc kia thay vì chặn, đối phương thắng ngay lượt sau |
| Mục tiêu giống nhau cho cả hai nửa | Luật kết thúc lệch, như người đi nước cuối là thua | Hai đống 2 và 2, bốc cuối thua: bắt chước đến cùng thì chính bạn bốc viên cuối |
| Hai bên có cùng loại nước đi | Đối phương có nước bạn không có, hoặc ngược lại | Một bên chỉ được bốc một viên, bên kia bốc tuỳ ý: không soi gương được |
Với ví dụ hai đống 2 và 2 khi bốc cuối thua: nếu đối phương bốc hết một đống, đừng bắt chước bốc hết đống kia; hãy bốc 1 viên, để lại một viên cho đối phương. Nếu đối phương bốc một viên ở một đống (còn 1 và 2), bạn bốc hết đống 2, để lại một viên cho họ. Chiến lược đối xứng đúng gần hết, chỉ sửa ở pha cuối.
Đối xứng ngoài bàn đấu
Giữ thế cân khi hai bên ngang nhau. Hai nhóm thi trình bày dự án trong lớp, nhóm sau biết nhóm trước dùng mẫu gì thì làm phần tương đương cho không kém. Bắt chước những gì đối phương làm đúng khiến họ mất lợi thế riêng. Đây là cách phòng thủ phổ biến khi chưa có ý tưởng tốt hơn.
Nhưng bắt chước không tạo ra phần hơn. Trong bàn đấu, đối xứng thắng vì luật chọn người hết nước trước là thua. Ngoài đời, giữ thế cân thường chỉ cho hoà. Muốn hơn, cần một nước không có ảnh gương — một thứ đối phương không làm theo được.
Chiếm chỗ không có cặp trước. Như tâm bàn tròn, mỗi cuộc đấu thường có những chỗ chỉ một người giữ được: một lịch hẹn duy nhất, một khách hàng chỉ làm với một bên. Giành chỗ đó trước, phần còn lại có thể bắt chước.
Đừng nhầm với ăn miếng trả miếng. Ăn miếng trả miếng là đáp lại cách cư xử của đối phương (họ hợp tác thì mình hợp tác, họ làm xấu thì mình đáp trả), dùng trong quan hệ lặp lại. Đối xứng là chép nước đi trên một thế cân. Hai ý khác nhau, dùng cho hai loại tình huống.
Nhầm lẫn hay gặp
Bắt chước khi thế chưa cân. Hai đống 7 và 4 mà bạn cứ bốc theo số viên đối phương bốc thì không giữ được gì; thế lệch vẫn lệch, và người được lợi là đối phương. Bắt chước chỉ có nghĩa khi hai nửa đã giống hệt nhau.
Soi gương sai trục. Với hàng que, ảnh của que k phải tính theo trục ở giữa chỗ trống, không phải theo đầu hàng. Đánh số que trước khi đấu và viết quy tắc ra giấy (k ứng với 11 − k) giúp tránh nhầm.
Quên kiểm đe doạ trước khi soi gương. Trong những cuộc đấu có thể thắng giữa chừng (như xếp đủ một hàng), mỗi lượt phải hỏi đối phương vừa tạo đe doạ gì trước, rồi mới nghĩ tới bắt chước.
Tưởng thế đối xứng là thế của người đi trước. Ngược lại: ai phải đi vào thế đang cân thì bị bắt chước và thường thua. Muốn dùng đối xứng, bạn phải là người tạo ra thế cân bằng nước vừa đi.
Câu đố tự kiểm: que xếp thành vòng tròn
Đổi luật hàng que một chút: mười que không xếp thẳng hàng mà xếp thành một vòng khép kín, que 10 nằm sát que 1. Luật lấy vẫn vậy: một que, hoặc hai que đang sát nhau. Ai lấy que cuối thắng. Bạn nên xin đi trước hay đi sau?
Lời giải: xin đi sau. Vòng tròn không có "chỗ giữa" để người đi trước chiếm. Nước đầu tiên của đối phương, dù lấy một hay hai que, đều cắt vòng thành một hàng thẳng: lấy một que thì còn hàng chín que, lấy hai que thì còn hàng tám que. Đến lượt bạn, bạn đứng trước một hàng thẳng — đúng tình thế của người đi trước ở ví dụ hàng que.
Hàng chín que thì bạn lấy que chính giữa, còn hai khúc bốn que. Hàng tám que thì bạn lấy hai que chính giữa, còn hai khúc ba que. Từ đó soi gương đến hết.
Câu đố này cho thấy cùng một luật lấy, chỉ đổi hình dạng, mà bên có lợi đảo ngược. Trước khi chọn lượt, hãy hỏi: thế ban đầu đã cân chưa, và ai sẽ là người tạo ra thế cân đầu tiên?
Câu hỏi thường gặp
Chiến lược đối xứng có phải lúc nào cũng thắng không?
Không. Nó chỉ thắng khi thế đã cân và người bắt chước là người đi sau trên thế cân đó, khi nước soi gương luôn tồn tại, và khi luật thắng thua giống nhau cho hai nửa. Thiếu một điều kiện, bắt chước có thể dẫn thẳng tới thua.
Người đi trước dùng chiến lược đối xứng được không?
Được, nếu nước đầu tiên tạo ra thế cân. Ví dụ lấy que ở giữa hàng que, hoặc đặt nắp đúng tâm bàn tròn. Sau nước đầu, người đi trước trở thành người đáp và bắt chước mọi nước của đối phương.
Vì sao bắt chước không dùng được trong cờ ca-rô 3x3?
Vì bàn ba nhân ba có ô giữa không có ảnh gương, và nước đi của hai bên ảnh hưởng nhau. Đối phương có thể tạo một hàng hai đang đe doạ, nếu bạn soi gương thay vì chặn thì họ thắng ngay lượt sau.
Với hàng que có số que chẵn thì lấy que nào trước?
Lấy hai que nằm chính giữa, ví dụ hàng mười que thì lấy que năm và que sáu. Hàng còn lại hai khúc bằng nhau, và bạn đáp mỗi nước của đối phương bằng nước ở vị trí soi gương trong khúc kia.
Có nên dạy chiến lược đối xứng cho trẻ em không?
Rất nên, vì nó dễ thấy bằng mắt và cho trẻ cảm giác tự tìm ra cách thắng. Dùng hai đống hạt đậu hoặc hàng que tăm là đủ. Nên để trẻ tự đổi vai đi trước đi sau và tự phát hiện khi nào bắt chước không còn đúng.