Hai quán bán cùng một món, cạnh nhau, thì giá của quán này quyết định một nửa lượng khách của quán kia. Nếu mỗi bên chỉ nghĩ cho mình, cả hai sẽ cùng trượt về giá thấp và cùng lãi ít hơn lúc đầu, dù không ai muốn thế. Đây là dạng đời thường nhất của thế lưỡng nan người tù trong kinh doanh.
Lối ra không nằm ở chỗ "đoán xem đối thủ có giảm giá không", mà ở chỗ đổi luật của cuộc đấu: làm cho khách không chọn quán chỉ vì giá. Phần dưới dựng một ví dụ có số cụ thể, đi từng bước để thấy vì sao lý trí của từng người lại dẫn tới kết quả tệ cho cả hai, rồi bàn cách thoát ra một cách hợp pháp.
Cạnh tranh giá giữa hai quán là thế đấu trí gì
Gọi là thế đấu trí vì kết quả của bạn không chỉ phụ thuộc vào việc bạn làm, mà còn vào việc người bên cạnh làm. Một quán ở giữa cánh đồng có thể tự chọn giá theo chi phí và sức mua của khách. Còn hai quán sát vách thì mỗi lần một bên đổi giá, khách của bên kia lập tức có lý do để bước sang. Mỗi quyết định giá vì thế là một nước đi, và đối thủ sẽ đáp lại.
Trong lý thuyết đối sách, thế này có ba đặc điểm. Thứ nhất, hai bên ra quyết định gần như cùng lúc hoặc lặp lại hằng ngày. Thứ hai, mỗi bên đều có một lựa chọn "an toàn cho mình" là giảm giá, vì giảm giá thì không sợ mất khách. Thứ ba, khi cả hai cùng chọn lựa chọn an toàn đó, tổng lãi của cả hai lại thấp hơn khi cả hai giữ giá.
Đó chính là cấu trúc của thế lưỡng nan người tù: lựa chọn tốt nhất cho từng người, khi đặt cạnh nhau, ra kết quả xấu cho cả hai. Điểm cần nhớ là cái bẫy không đến từ sự tham lam hay ngốc nghếch của chủ quán, mà đến từ cách bố trí lời lỗ. Người chủ quán tỉnh táo nhất vẫn rơi vào nếu chỉ nhìn một lượt và chỉ nhìn giá.
Ví dụ có số: hai quán phở trên cùng một dãy phố
Giả sử quán A và quán B bán phở bò cạnh nhau. Giá vốn mỗi bát, gồm bánh, thịt, nước dùng, gas và công, khoảng 30.000 đồng. Cả dãy phố mỗi ngày có chừng 400 bát được bán cho người qua lại, và lượng này gần như cố định vì người ta ăn sáng một bữa chứ không ăn hai bữa chỉ vì rẻ hơn.
Mỗi quán chỉ chọn giữa hai mức: giữ giá 50.000 đồng một bát hoặc giảm còn 45.000 đồng. Nếu hai quán cùng giá, khách chia đều, mỗi quán 200 bát. Nếu một quán rẻ hơn, quán rẻ hút được nhiều khách hơn nhưng không hút hết, vì vẫn có người quen nước dùng bên kia hoặc ngại chờ: giả sử quán rẻ bán 280 bát, quán đắt còn 120 bát.
Từ đó tính lãi gộp một ngày. Giữ giá 50.000 đồng thì mỗi bát lãi 20.000 đồng; giảm còn 45.000 đồng thì mỗi bát lãi 15.000 đồng. Lãi gộp bằng số bát nhân lãi mỗi bát. Những con số này là giả định để minh hoạ, nhưng tỉ lệ giữa chúng rất gần với cách một con phố ăn sáng vận hành thật, và bạn có thể thay bằng số của quán mình.
Bảng lời lỗ bốn tình huống
Có bốn cách hai quán có thể chọn. Bảng dưới ghi lãi gộp một ngày của từng quán, đã nhân số bát với lãi mỗi bát:
| Quán A chọn | Quán B chọn | Lãi quán A | Lãi quán B | Tổng hai quán |
|---|---|---|---|---|
| Giữ 50.000 | Giữ 50.000 | 200 × 20.000 = 4,0 triệu | 200 × 20.000 = 4,0 triệu | 8,0 triệu |
| Giảm 45.000 | Giữ 50.000 | 280 × 15.000 = 4,2 triệu | 120 × 20.000 = 2,4 triệu | 6,6 triệu |
| Giữ 50.000 | Giảm 45.000 | 120 × 20.000 = 2,4 triệu | 280 × 15.000 = 4,2 triệu | 6,6 triệu |
| Giảm 45.000 | Giảm 45.000 | 200 × 15.000 = 3,0 triệu | 200 × 15.000 = 3,0 triệu | 6,0 triệu |
Nhìn cột cuối: cả hai cùng giữ giá cho tổng lãi cao nhất, 8 triệu đồng một ngày. Cả hai cùng giảm cho tổng thấp nhất, 6 triệu. Mỗi quán mất 1 triệu đồng một ngày so với lúc chưa ai động vào giá, tức khoảng 30 triệu đồng một tháng, chỉ để giữ nguyên lượng khách cũ.
Phân tích từng bước: vì sao cả hai trượt về giá thấp
Đặt mình vào chỗ chủ quán A và suy luận đúng như một người tính toán cẩn thận:
- Nếu B giữ giá 50.000: A giữ giá thì lãi 4,0 triệu, A giảm giá thì lãi 4,2 triệu. Giảm giá lợi hơn 0,2 triệu.
- Nếu B giảm còn 45.000: A giữ giá thì chỉ còn 2,4 triệu, A giảm theo thì được 3,0 triệu. Giảm giá lợi hơn 0,6 triệu.
- Kết luận của A: dù B làm gì, giảm giá luôn cho A nhiều hơn. Trong lý thuyết đối sách, lựa chọn như vậy gọi là chiến lược trội.
- B suy luận y hệt vì bảng đối xứng, nên B cũng giảm giá.
- Kết quả: hai quán dừng ở ô cùng giảm, mỗi bên 3,0 triệu. Đây là điểm cân bằng: không ai muốn tự mình đổi lại giá 50.000, vì đổi một mình thì tụt xuống 2,4 triệu.
Chỗ đáng sợ là bước 5. Khi đã ở ô cùng giảm, quán nào tăng giá trước sẽ bị phạt ngay. Vì vậy cuộc chiến giá thường dễ bắt đầu và rất khó kết thúc, kể cả khi cả hai chủ quán đều biết mình đang thiệt.
Cách thoát thế khó mà không thông đồng giá
Không bàn giá với quán bên cạnh. Thoả thuận cùng giữ giá hay cùng tăng giá giữa các bên cạnh tranh là hành vi bị pháp luật về cạnh tranh cấm, và cũng là thứ dễ đổ vỡ nhất vì mỗi bên vẫn có động cơ phá thoả thuận. Lối ra đúng là thay đổi bảng lời lỗ, không phải bắt tay ngầm.
Làm cho khách không chọn quán chỉ vì giá. Nước dùng đậm hơn, bánh tươi hơn, chỗ ngồi sạch, phục vụ nhanh trong giờ cao điểm. Khi khách có lý do khác để ở lại, quán rẻ hơn 5.000 đồng không còn hút được 80 bát từ bạn, và ô "bị đối thủ giảm giá" bớt đau. Trong bảng trên, nếu quán đắt vẫn giữ được 170 bát thì lãi là 3,4 triệu, cao hơn hẳn 2,4 triệu.
Nhìn cuộc đấu như việc lặp lại hằng ngày. Hai quán gặp nhau mỗi sáng trong nhiều năm, không phải một lần. Khi biết đối thủ sẽ đáp lại mỗi lần mình phá giá, lợi ích 0,2 triệu của ngày đầu chẳng đáng so với 1 triệu mất đi mỗi ngày sau đó. Giữ giá ổn định và minh bạch là một tín hiệu rằng bạn không muốn khơi mào.
Khuyến mãi có địa chỉ, không giảm giá đại trà. Thẻ tích bát cho khách quen, giá riêng cho đơn đặt trước của văn phòng gần đó. Ưu đãi nhắm vào người đã trung thành thì giữ được khách mà không phát tín hiệu tuyên chiến với cả dãy phố.
Những câu tự hỏi trước khi đổi giá
Trước khi viết lại bảng giá treo tường, chủ quán nên trả lời được vài câu dưới đây bằng con số chứ không bằng cảm giác:
- Nếu đối thủ giảm theo trong vòng một tuần, lãi mỗi ngày của mình còn bao nhiêu so với hiện tại?
- Khách đang đến quán vì giá hay vì thứ khác? Hỏi thử mười khách quen sẽ rõ hơn đoán.
- Lượng khách của cả dãy có tăng khi giá giảm không, hay chỉ chuyển từ quán này sang quán kia?
- Mình có đủ sức chịu mức lãi thấp hơn trong bao lâu nếu cuộc giảm giá kéo dài nhiều tháng?
- Có cách nào tăng giá trị cho khách mà tốn ít hơn số tiền mình định bớt cho mỗi bát không?
- Nếu sau này muốn trở lại giá cũ, khách sẽ hiểu đó là tăng giá hay là hết khuyến mãi?
Câu thứ ba quyết định nhiều nhất. Món ăn sáng, cắt tóc, sửa xe là những thứ người ta không mua nhiều hơn chỉ vì rẻ, nên giảm giá chủ yếu là giành khách của nhau. Khi tổng nhu cầu không tăng, mọi đồng giảm giá đều là tiền hai quán cùng bỏ ra.
Khi nào giảm giá lại là nước đi đúng
Không phải lần giảm giá nào cũng là bẫy. Có ba trường hợp giảm giá hợp lý ngay cả khi đối thủ đứng sát bên. Trường hợp thứ nhất là chi phí của bạn thật sự thấp hơn: bạn nhập thịt trực tiếp từ lò mổ, tự làm bánh, nên ở giá 45.000 đồng bạn vẫn lãi như đối thủ ở giá 50.000 đồng. Khi đó mức giá thấp là lợi thế bền, đối thủ theo không nổi lâu.
Trường hợp thứ hai là tổng nhu cầu tăng thật khi giá giảm, ví dụ một món ăn vặt mà sinh viên ăn thêm khi rẻ. Lúc này giảm giá mở rộng chiếc bánh chứ không chỉ chia lại nó. Trường hợp thứ ba là giảm giá có mục tiêu rõ và có điểm dừng: xả nguyên liệu sắp hết hạn, kéo khách thử món mới trong một tuần.
Điểm chung của ba trường hợp là bạn đã tính trước nước đáp trả của đối thủ và vẫn thấy mình có lợi. Nếu phép tính chỉ đúng khi đối thủ đứng yên, đó không phải là chiến lược mà là hy vọng.
Nhầm lẫn hay gặp khi hai quán cạnh tranh giá
"Giảm giá trước là chiếm thế chủ động." Chỉ đúng khi đối thủ không thể hoặc không muốn đáp trả. Với hai quán nhỏ bán cùng món, đối thủ đáp trả trong vài ngày, và thế chủ động biến thành thế cả hai cùng mất.
"Đối thủ giảm thì mình buộc phải giảm bằng." Không nhất thiết. Nếu khách của bạn gắn với chất lượng, giảm ít hơn hoặc giữ giá kèm thêm giá trị có thể lãi hơn. Hãy tính lại ô "đối thủ giảm, mình giữ" với số khách thật của quán.
"Bán rẻ hơn thì lời ít nhưng bán nhiều, cuối cùng vẫn hơn." Chỉ khi lượng bán tăng đủ bù. Từ lãi 20.000 xuống 15.000 đồng một bát, bạn phải bán thêm một phần ba số bát mới hoà vốn lãi cũ. Trong một con phố có tổng khách cố định, điều này hiếm khi xảy ra cho cả hai.
"Thế lưỡng nan chỉ là lý thuyết." Nó hiện ra mỗi khi hai bên cùng bán thứ giống nhau cho cùng nhóm khách: hai tiệm in ảnh, hai nhà xe cùng tuyến, hai tiệm photo trước cổng trường. Nhận ra cấu trúc này sớm giúp bạn không lao vào một cuộc đua mà điểm đến đã biết trước.
Câu hỏi thường gặp
Hai quán cạnh nhau có nên thoả thuận cùng giữ giá không?
Không. Thoả thuận ấn định giá giữa các bên cạnh tranh bị pháp luật về cạnh tranh cấm, kể cả khi chỉ là hai quán nhỏ nói miệng với nhau. Cách hợp pháp là làm cho khách chọn quán vì chất lượng, phục vụ và sự tiện lợi, để giá không còn là lý do duy nhất.
Chiến lược trội trong cạnh tranh giá nghĩa là gì?
Đó là lựa chọn cho bạn kết quả tốt hơn bất kể đối thủ chọn gì. Trong ví dụ hai quán phở, giảm giá là chiến lược trội của mỗi quán khi chỉ xét một lượt, nhưng khi cả hai cùng theo nó thì cả hai lãi ít hơn lúc cùng giữ giá.
Làm sao biết quán mình có đang trong thế lưỡng nan về giá?
Kiểm ba điều: hai quán bán thứ gần giống nhau, khách dễ chuyển qua lại, và tổng lượng khách của khu vực không tăng khi giá giảm. Đủ cả ba thì mỗi lần giảm giá chủ yếu là giành khách của nhau và bạn đang ở đúng thế khó đó.
Nếu đối thủ đã giảm giá rồi thì nên làm gì ngay?
Đừng phản xạ giảm bằng ngay hôm đó. Đếm lượng khách mất đi trong vài ngày, tính lại lãi ở hai phương án giữ giá và giảm theo, đồng thời tìm cách tăng giá trị cho khách quen. Nhiều khi số khách mất ít hơn nhiều so với nỗi lo ban đầu.
Giảm giá ngắn ngày để khai trương có châm ngòi chiến tranh giá không?
Ít hơn nếu bạn nói rõ thời hạn và lý do, ví dụ giảm trong ba ngày khai trương. Đối thủ hiểu đó là sự kiện, không phải mức giá mới. Rủi ro lớn là giảm giá không hẹn ngày kết thúc, vì khi đó đối thủ buộc phải đọc nó như một lời tuyên chiến.
Khác biệt hoá có tốn nhiều tiền hơn giảm giá không?
Thường là không. Giảm 5.000 đồng mỗi bát cho 200 bát là mất 1 triệu đồng mỗi ngày. Số tiền đó dùng để cải thiện nước dùng, làm sạch chỗ ngồi hay thêm một người phụ giờ cao điểm thường giữ khách bền hơn và không kéo đối thủ vào cuộc đua giá.