Oẳn tù tì không có nước nào luôn thắng: búa thắng kéo, kéo thắng bao, bao thắng búa, nên cách duy nhất để không bị đối phương bắt bài là ra mỗi nước với khả năng ngang nhau, một phần ba mỗi nước, theo kiểu không đoán trước được. Khi cả hai cùng làm vậy, không ai lời hơn ai về lâu dài; đó là điểm cân bằng của cuộc đấu.
Nhưng người thật hiếm khi ra đều tay. Ai hay ra búa, ai sau khi thua thì đổi nước, ai thắng rồi thì giữ nguyên, đều để lộ một lệch nhỏ mà bạn tính được cách khai thác. Phần dưới đi qua bảng kết quả, phép tính khi đối phương lệch, cái giá của việc khai thác, và một bản thêm nước thứ tư để thấy khi nào có nước bị loại hẳn.
Bảng kết quả chín cặp nước
Mỗi người ra một trong ba nước cùng lúc, nên có chín cặp. Ghi +1 khi bạn thắng, −1 khi thua, 0 khi hoà. Hàng là nước của bạn, cột là nước của đối phương.
| Bạn ra \ Đối phương ra | Búa | Kéo | Bao |
|---|---|---|---|
| Búa | 0 (hoà) | +1 (búa đập kéo) | −1 (bao bọc búa) |
| Kéo | −1 (búa đập kéo) | 0 (hoà) | +1 (kéo cắt bao) |
| Bao | +1 (bao bọc búa) | −1 (kéo cắt bao) | 0 (hoà) |
Đọc theo từng hàng: mỗi nước của bạn có đúng một ô thắng, một ô thua, một ô hoà. Đọc theo từng cột cũng vậy. Không có hàng nào mà mọi ô đều lớn hơn hoặc bằng một hàng khác, nghĩa là không có nước trội. Nếu có một nước luôn tốt hơn hay bằng các nước kia bất kể đối phương ra gì, cuộc đấu sẽ chán ngay vì ai cũng ra nước đó. Búa, kéo, bao sống được qua bao thế hệ học trò chính vì cấu trúc vòng tròn này.
Một hệ quả trực tiếp: mọi cách ra cố định đều thua được. Ra búa mãi thì đối phương ra bao mãi. Ra theo vòng búa, kéo, bao, búa… thì sau vài lượt người kia đoán ra vòng và đi trước bạn một bước.
Vì sao ra ngẫu nhiên đều tay là điểm cân bằng
Giả sử bạn ra búa, kéo, bao mỗi nước với khả năng một phần ba, không theo quy luật nào. Đối phương ra búa: một phần ba bạn hoà, một phần ba bạn thắng (bạn ra bao), một phần ba bạn thua (bạn ra kéo). Tổng điểm trung bình là 0. Đối phương ra kéo hay bao cũng tính ra 0. Như vậy, dù họ làm gì, họ không lời được từ bạn.
Ngược lại, nếu đối phương cũng ra đều tay, bạn làm gì cũng không lời được từ họ. Không bên nào muốn tự mình đổi cách ra, và đó chính là ý của khái niệm cân bằng Nash: một cặp cách chơi mà không ai được lợi khi đơn phương thay đổi.
Chỗ dễ hiểu nhầm: "ngẫu nhiên đều tay" không có nghĩa là thay đổi liên tục. Ra búa ba lần liền vẫn là chuyện bình thường của ngẫu nhiên. Người cố tránh lặp lại thật ra đang ra theo quy luật "không bao giờ ra lại nước vừa ra", và quy luật đó bị khai thác được: nếu biết bạn không ra lại búa, đối phương chỉ cần ra kéo, vì kéo không thua nước nào trong hai nước bạn còn lại có thể ra (hoà kéo, thắng bao).
Người thật rất khó tự tạo ngẫu nhiên trong đầu. Cách đơn giản là dựa vào thứ bên ngoài mà đối phương không thấy: chẳng hạn nhìn kim giây đồng hồ ngay trước lượt, giây từ 0 đến 19 ra búa, 20 đến 39 ra kéo, 40 đến 59 ra bao.
Khi đối phương lệch về một nước: tính từng bước
Giả sử sau nhiều ván, bạn thấy người đối diện ra búa khoảng một nửa số lần, kéo một phần tư, bao một phần tư. Tính điểm trung bình mỗi ván cho từng nước của bạn bằng bảng kết quả ở trên.
- Bạn ra bao: thắng búa (một nửa), thua kéo (một phần tư), hoà bao (một phần tư). Điểm trung bình = 1/2 − 1/4 = +1/4.
- Bạn ra búa: hoà búa (một nửa), thắng kéo (một phần tư), thua bao (một phần tư). Điểm trung bình = 1/4 − 1/4 = 0.
- Bạn ra kéo: thua búa (một nửa), hoà kéo (một phần tư), thắng bao (một phần tư). Điểm trung bình = 1/4 − 1/2 = −1/4.
- Kết luận trên giấy: ra bao là tốt nhất, trung bình lời 1/4 điểm mỗi ván, tức khoảng 25 điểm sau 100 ván.
- Nhưng đừng ra bao mãi. Ra bao liên tục là lộ ra một quy luật mới; người kia chỉ cần chuyển sang kéo là lấy lại hết. Cách khôn hơn là nghiêng về bao một chút, chẳng hạn bao một nửa số lần, búa và kéo mỗi nước một phần tư, rồi theo dõi xem họ có điều chỉnh không.
Phép tính trên cho thấy cái lợi của việc khai thác nhỏ hơn nhiều người tưởng: một lệch khá rõ (búa một nửa thay vì một phần ba) chỉ mang lại một phần tư điểm mỗi ván. Muốn chắc lệch là thật chứ không phải tình cờ, bạn cần quan sát khá nhiều ván. Ba bốn ván ra búa liền chưa nói lên gì.
Khai thác và bị khai thác: cái giá phải trả
Rời điểm cân bằng là tự mở cửa. Ngay khi bạn ra lệch để khai thác người khác, chính bạn trở nên đoán được. Ra bao nhiều thì đối phương tinh ý sẽ ra kéo nhiều. Đấu với người chưa để ý thì lời; đấu với người đang quan sát lại mình thì dễ thành người bị khai thác.
Thói quen sau thắng, sau thua. Nhiều người có xu hướng giữ nguyên nước vừa thắng và đổi nước vừa thua, hay ra nước thắng được nước vừa thua mình. Đây không phải quy luật chung cho mọi người, chỉ là thứ đáng quan sát ở từng người cụ thể. Nếu thấy một người cứ thua bằng búa thì lượt sau ra bao, bạn đi trước họ một bước bằng kéo.
Khai thác có hạn chót. Mỗi lần bạn thắng bằng cùng một cách, đối phương có thêm một dữ kiện. Hãy coi việc khai thác như một khoản tạm thời: lấy vài ván rồi quay về ra đều tay trước khi họ đổi.
Câu tự hỏi trước khi lệch. Người kia đã thấy mình ra những gì trong mười ván vừa rồi, và nếu là họ, mình sẽ đoán mình ra gì tiếp? Nếu câu trả lời quá rõ, đó là lúc nên quay về ngẫu nhiên.
Thêm nước thứ tư "giếng": khi một nước bị loại hẳn
Giả sử thêm nước "giếng" (khum bàn tay thành vòng): giếng thắng búa và kéo vì cả hai rơi xuống giếng, nhưng thua bao vì bao đậy miệng giếng. So nước búa với nước giếng trước mọi nước của đối phương:
| Đối phương ra | Nếu bạn ra búa | Nếu bạn ra giếng | Nước nào hơn |
|---|---|---|---|
| Búa | hoà (0) | thắng (+1) | giếng |
| Kéo | thắng (+1) | thắng (+1) | ngang |
| Bao | thua (−1) | thua (−1) | ngang |
| Giếng | thua (−1) | hoà (0) | giếng |
Giếng không bao giờ kém búa và có lúc hơn, tức giếng trội hơn búa. Người tỉnh táo sẽ không bao giờ ra búa nữa. Bỏ búa đi, ba nước còn lại là kéo, bao, giếng: kéo thắng bao, bao thắng giếng, giếng thắng kéo — lại là một vòng tròn y như cũ, và điểm cân bằng là ra ba nước này mỗi nước một phần ba.
Bài học: thêm nước không làm cuộc đấu phức tạp hơn nếu nước mới làm một nước cũ thành thừa. Khi tự đặt luật cho một cuộc đấu đoán ý, hãy kiểm xem có nước nào bị trội hẳn không; nếu có, luật đó chưa cân.
Ba ván thắng hai, ra cùng lúc và những nhầm lẫn hay gặp
Ba ván thắng hai không đổi lời giải. Mỗi ván vẫn là một cuộc đấu đoán ý độc lập. Chơi nhiều ván chỉ làm giảm phần may của một ván lẻ, chứ không tạo ra nước nào trội. Nhưng nhiều ván lại cho đối phương nhiều dữ kiện về bạn, nên càng phải giữ cách ra khó đoán.
Ra chậm là gian lận, không phải chiến thuật. Toàn bộ cấu trúc dựa trên việc hai người ra cùng lúc. Ai ra chậm nửa nhịp thì biến cuộc đấu đoán ý thành cuộc đấu nhìn rồi chọn. Khi tổ chức cho trẻ, dạy các em đếm to "oẳn tù tì, ra cái gì, ra cái này" và hạ tay đúng chữ cuối.
Nhầm: tin có "nước mạnh nhất". Không có. Ai bảo búa mạnh vì "cứng" là nhầm giữa hình ảnh và luật. Mỗi nước thắng đúng một nước và thua đúng một nước.
Nhầm: thấy thua liền vài ván thì nghĩ mình bị đọc. Với ngẫu nhiên, thua ba ván liền xảy ra khá thường. Trước khi đổi cách ra, xem lại nhiều ván hơn; đổi vội vì vài ván xui là tự tạo ra quy luật mới cho người kia đọc.
Mang cách nghĩ này ra ngoài đời
Cấu trúc vòng tròn "mỗi lựa chọn thắng một lựa chọn và thua một lựa chọn" gặp nhiều trong đời sống. Người giữ thủ môn và người sút phạt đền, người bán chọn ngày giảm giá và người mua chọn ngày đi chợ, người kiểm tra chọn ngày kiểm và người bị kiểm chọn ngày làm cẩn thận. Ở đâu có việc đoán xem bên kia chọn gì và bên kia cũng đang đoán mình, ở đó bài học của oẳn tù tì dùng được.
Bài học thứ nhất: khi hai bên cùng tinh, cách tốt nhất thường là khó đoán, không phải "chọn nước hay nhất". Một tổ trưởng muốn kiểm tra đột xuất việc giữ vệ sinh của tổ nên rút thăm ngày kiểm, chứ kiểm cố định thứ Sáu thì mọi người chỉ dọn vào thứ Năm.
Bài học thứ hai: khi thấy bên kia có thói quen rõ, hãy nghiêng về phía khắc chế thói quen đó, nhưng vừa phải, và theo dõi xem họ có đổi không. Bài học thứ ba: tự xét mình có đang lặp lại một thói quen mà người khác đọc được không.
Một lưu ý cuối khi dùng búa, kéo, bao để phân xử việc thật trong nhà hay trong nhóm, như ai rửa bát hay ai đi mua đồ: hai người nên thống nhất trước là đấu một ván hay ba ván, và kết quả được tôn trọng. Cách chọn ngẫu nhiên chỉ công bằng khi không ai được đòi đấu lại sau khi đã thua.
Câu hỏi thường gặp
Oẳn tù tì có mẹo nào luôn thắng không?
Không có mẹo nào luôn thắng với một người ra ngẫu nhiên đều tay. Mẹo chỉ có tác dụng khi đối phương có thói quen lộ ra, như hay ra búa hay hay đổi nước sau khi thua, và lợi thế từ đó cũng nhỏ, phải quan sát nhiều ván mới chắc.
Ra búa đầu tiên có lợi không?
Chỉ có lợi khi người đối diện ít khi ra bao ở ván đầu. Nếu bạn quen ra búa đầu tiên và người kia biết, họ sẽ ra bao. Không có nước mở đầu nào tốt hơn về lý thuyết; ván đầu cũng nên ra ngẫu nhiên.
Làm sao tự ra ngẫu nhiên khi đầu óc hay theo thói quen?
Dựa vào thứ bên ngoài mà đối phương không thấy, như kim giây đồng hồ, số lẻ chẵn của một thứ bạn đang nhìn, hoặc chia trước ba nhóm ngày trong tháng. Cách này giúp bạn không vô tình né lặp lại, một quy luật rất dễ bị đọc.
Điểm cân bằng Nash trong oẳn tù tì là gì?
Là cả hai cùng ra búa, kéo, bao mỗi nước với khả năng một phần ba. Khi đó, không ai lời thêm được bằng cách tự mình đổi tỉ lệ, và điểm trung bình của mỗi người về lâu dài bằng không.
Thêm nước thứ tư thì có công bằng hơn không?
Chưa chắc. Như ví dụ nước giếng, nếu nước mới thắng đúng những nước mà một nước cũ thắng và còn hơn ở chỗ khác, nước cũ trở thành thừa. Muốn bốn nước đều có ích, mỗi nước phải thắng và thua số nước bằng nhau.
Dùng oẳn tù tì để chọn người đi trước có công bằng không?
Công bằng nếu hai người ra cùng lúc và cả hai không biết nhiều về thói quen của nhau. Với trẻ em, đó là cách nhanh và vui để quyết định ai đi trước, miễn là luật hạ tay đúng nhịp được giữ nghiêm.