Luật "một người cắt, một người chọn" chia một chiếc bánh công bằng cho hai người: người cắt chia thành hai phần mà mình thấy bằng nhau, người kia chọn trước, nên cả hai đều nhận được phần mà chính mình đánh giá là ít nhất một nửa. Không ai cần tin ai, không cần trọng tài, không cần cân đo; mỗi người chỉ cần làm đúng việc có lợi cho mình.
Cái hay của cách chia này nằm ở chỗ nó biến một cuộc tranh phần thành một cuộc đấu mà nước đi tốt nhất của mỗi bên lại tạo ra kết quả công bằng. Phần dưới phân tích vì sao, khi hai người thích phần bánh khác nhau thì ai được lợi hơn, cách mở rộng cho ba người bằng phương pháp người cắt cuối, và những chỗ cách chia này hay bị dùng sai trong nhà.
Vì sao cách chia này đúng: nhìn từ phía từng người
Xét người cắt trước. Người cắt biết người kia sẽ chọn miếng mà người kia thấy lớn hơn. Nếu cắt lệch, miếng lớn gần như chắc chắn bị lấy mất, phần còn lại nhỏ hơn một nửa. Cách duy nhất để bảo đảm cho mình là cắt sao cho hai miếng bằng nhau theo cách nhìn của chính mình; khi đó lấy miếng nào cũng đúng một nửa.
Xét người chọn. Người chọn thấy hai miếng; dù người cắt cắt khéo hay vụng, sẽ có một miếng mà người chọn thấy không nhỏ hơn miếng kia, tức là ít nhất một nửa. Người chọn chỉ việc lấy miếng đó.
Như vậy cả hai đều có cách bảo đảm ít nhất một nửa theo đánh giá riêng, bất kể người kia làm gì. Đây là điều đáng chú ý nhất: công bằng ở đây không cần hai người đánh giá giống nhau. Người thích phần nhiều kem, người thích phần nhiều bánh, mỗi người đo bằng thước của mình, và cả hai đều hài lòng.
Cách chia này còn có một tính chất mạnh hơn "mỗi người một nửa": không ai ghen tị với phần của người kia. Người chọn đã lấy miếng mình thích hơn, người cắt thấy hai miếng bằng nhau, nên không ai muốn đổi.
Bảng bốn cách người cắt có thể làm
Giả sử người cắt là An, người chọn là Bình, và An đánh giá chiếc bánh là 100 phần giá trị. Bảng cho thấy An nhận được bao nhiêu theo đánh giá của An, tuỳ cách cắt.
| An cắt thế nào (theo mắt An) | Bình sẽ chọn | An nhận (theo mắt An) | Nhận xét |
|---|---|---|---|
| Hai miếng 50 – 50 | miếng nào cũng được | 50 | bảo đảm một nửa |
| Hai miếng 60 – 40 | nhiều khả năng miếng 60 | 40 | mất 10 vì tham |
| Hai miếng 70 – 30 | miếng 70 | 30 | mất 20 |
| Lệch có tính toán theo sở thích của Bình | miếng Bình thích hơn | có thể trên 50 | chỉ khi An biết rõ Bình thích gì |
Ba dòng đầu cho thấy cắt lệch là tự thiệt. Dòng cuối mới là chỗ thú vị: nếu An biết rõ Bình đánh giá bánh khác mình, An có thể cắt lệch theo mắt mình mà vẫn khiến Bình chọn miếng An ít quý hơn. Đó là chuyện của mục sau.
Khi hai người thích phần khác nhau: người cắt biết nhiều thì lợi
Một chiếc bánh có một nửa phủ dâu, một nửa phủ sô-cô-la. An thấy hai nửa quý như nhau. Bình chỉ thích dâu, phần sô-cô-la với Bình coi như không có giá trị. Tính từng trường hợp:
- An không biết sở thích của Bình. An cắt theo đường ranh dâu – sô-cô-la, mỗi miếng 50 theo mắt An. Bình chọn miếng dâu, theo mắt Bình đó là 100% chiếc bánh. An nhận miếng sô-cô-la, đúng 50 theo mắt An. Cả hai đạt ít nhất một nửa.
- An biết Bình chỉ thích dâu. An cắt miếng thứ nhất gồm 90% phần dâu, miếng thứ hai gồm 10% phần dâu cùng toàn bộ phần sô-cô-la.
- Bình so hai miếng theo mắt Bình: miếng một có 90% giá trị, miếng hai có 10%. Bình chọn miếng một.
- An nhận miếng hai. Theo mắt An, phần sô-cô-la đáng 50, cộng 10% của phần dâu đáng 50 là 5, tổng 55. An được hơn một nửa.
- Bình vẫn nhận 90% theo mắt mình, vẫn hơn một nửa, nên không có lý do phàn nàn theo luật.
Bài học đối sách: trong cách chia này, thông tin về sở thích của người kia là lợi thế của người cắt. Người chọn muốn giữ phần lợi của mình thì không cần nói ra mình thích gì trước khi bánh được cắt. Còn nếu muốn không ai lợi dụng ai, cả hai có thể bốc thăm vai cắt và vai chọn.
Mở rộng cho ba người: phương pháp người cắt cuối
Với ba người An, Bình, Chi, cắt đôi rồi chọn không còn đủ. Một cách đơn giản và chứng minh được là để mọi người lần lượt "gọt" một miếng thử:
- An cắt ra một miếng mà An thấy đúng một phần ba chiếc bánh.
- Bình xem miếng đó. Nếu Bình thấy nó lớn hơn một phần ba, Bình gọt bớt cho tới khi thấy đúng một phần ba, phần gọt ra trả về phần bánh còn lại. Nếu Bình thấy nó không lớn hơn một phần ba, Bình để yên.
- Chi làm như Bình với miếng đang có.
- Người cuối cùng đã gọt miếng đó nhận nó. Nếu không ai gọt, An nhận.
- Hai người còn lại chia phần bánh còn lại bằng cách một người cắt, một người chọn.
Kiểm vì sao ai cũng được ít nhất một phần ba theo mắt mình. Người nhận miếng thử là người gọt cuối (hoặc An), và họ thấy miếng đó đúng một phần ba. Mỗi người còn lại đều đã nhìn miếng thử và thấy nó không quá một phần ba (hoặc họ gọt trước đó rồi người sau gọt thêm cho nhỏ hơn), nên phần bánh còn lại theo mắt họ ít nhất hai phần ba. Chia đôi phần đó bằng cắt – chọn, mỗi người được ít nhất một nửa của hai phần ba, tức ít nhất một phần ba.
Với bốn người trở lên, lặp lại y như vậy: mỗi vòng một người nhận miếng thử và rời cuộc chia, cho tới khi còn hai người thì cắt – chọn.
Áp dụng trong nhà và nơi làm việc
Chia đồ chơi chung, sách cũ giữa anh em. Không cắt được đồ vật, nhưng làm được bằng cách chia đống: một người xếp đồ thành hai đống mà mình thấy ngang nhau, người kia chọn đống trước. Với trẻ nhỏ, cho đứa lớn xếp, đứa bé chọn; lần sau đổi vai.
Chia ca trực, chia việc. Trưởng nhóm xếp các ca cuối tuần thành hai gói mà mình thấy nặng nhẹ ngang nhau, rồi để hai thành viên tự chọn gói. Người xếp không được chọn thì không có động cơ xếp lệch.
Chia đất vườn, chia chỗ trưng bày. Hai người cùng thuê một sạp hàng ở chợ có một mặt tiền đẹp và một góc khuất. Người thứ nhất vạch đường chia sao cho mình thấy hai nửa ngang nhau tính cả mặt tiền lẫn diện tích, người thứ hai chọn nửa trước.
Câu hỏi tự đặt trước khi chia. Ai cắt, ai chọn, đã thống nhất chưa? Có ai biết sở thích của người kia mà người kia không biết của mình không? Nếu có, hãy bốc thăm vai để không ai thấy bị lợi dụng.
Ba tình huống tự luyện, có lời giải
Đọc tình huống, tự nghĩ cách chia, rồi mới đọc phần lời giải ở cuối mỗi dòng.
- Hai anh em chia một đĩa trái cây gồm 3 quả xoài và 6 quả chôm chôm. Anh thích xoài, em thích cả hai như nhau. Lời giải: để em xếp. Giả sử em coi một quả xoài bằng hai quả chôm chôm, cả đĩa đáng 3 × 2 + 6 = 12 phần theo mắt em. Em xếp một bên 2 xoài và 2 chôm chôm (2 × 2 + 2 = 6 phần), bên kia 1 xoài và 4 chôm chôm (2 + 4 = 6 phần). Anh chọn bên có 2 xoài. Em nhận đúng một nửa theo mắt em, anh nhận phần mình thích hơn. Mỗi người nhận ít nhất một nửa theo cách nhìn của mình.
- Ba bạn cùng phòng chia một nồi chè, không có cân. Lời giải: một bạn múc ra một bát mình thấy đúng một phần ba; hai bạn kia lần lượt múc bớt về nồi nếu thấy nhiều; người múc bớt cuối nhận bát. Hai người còn lại: một người chia phần còn lại ra hai bát, người kia chọn.
- Hai người cùng thuê một căn hộ hai phòng, một phòng có ban công. Không cắt phòng được, nhưng chia được tiền thuê. Lời giải: một người đề xuất cách chia tiền cho hai phòng sao cho mình thấy ở phòng nào cũng được, người kia chọn phòng trước theo mức tiền đó. Đây vẫn là cắt – chọn, chỉ là "cắt" tiền thay cho bánh.
Điểm chung của ba lời giải: người tạo ra các phần không được là người chọn trước. Khi giữ đúng điều đó, mỗi người tự lo được phần của mình mà không cần ai đứng giữa phân xử.
Những nhầm lẫn hay gặp
Nhầm 1: người lớn cắt và người lớn cũng chọn hộ. Đây là cách chia hay gặp nhất trong nhà và là cách dễ gây ấm ức nhất. Khi người cắt cũng là người phân phát, mất hẳn cái chốt khiến người cắt phải cắt đều.
Nhầm 2: nghĩ công bằng là hai miếng nặng bằng nhau. Công bằng ở đây là mỗi người thấy mình được ít nhất một nửa theo cách nhìn của mình. Hai miếng nặng bằng nhau mà một miếng toàn phần rìa cháy thì vẫn có người thấy thiệt.
Nhầm 3: tưởng cách ba người là cắt làm ba rồi bốc thăm. Bốc thăm chỉ công bằng về khả năng, không công bằng về kết quả: người bốc trúng miếng nhỏ vẫn thiệt thật. Phương pháp người cắt cuối bảo đảm ai cũng nhận ít nhất một phần ba theo mắt mình.
Nhầm 4: cho rằng người chọn luôn lợi hơn. Khi người cắt không biết gì về người chọn, người chọn có thể được hơn một nửa còn người cắt được đúng một nửa. Nhưng như ví dụ bánh dâu, người cắt biết nhiều thì lợi thế đảo chiều.
Câu hỏi thường gặp
Một người cắt một người chọn thì ai có lợi hơn?
Nếu hai người đánh giá giống nhau, cả hai được đúng một nửa. Nếu đánh giá khác nhau mà người cắt không biết sở thích người kia, người chọn thường lời hơn. Nếu người cắt biết rõ sở thích người chọn, người cắt có thể nhận hơn một nửa theo mắt mình.
Chia bánh cho ba người công bằng bằng cách nào?
Dùng phương pháp người cắt cuối: một người cắt miếng mình thấy là một phần ba, hai người kia lần lượt gọt nếu thấy to, người gọt cuối nhận miếng. Hai người còn lại chia phần còn lại bằng cách một người cắt, một người chọn.
Cách này có dùng được cho đồ không cắt được không?
Dùng được nếu chia thành đống. Một người xếp các món thành hai đống mình thấy ngang nhau, người kia chọn đống trước. Càng nhiều món nhỏ thì càng dễ xếp hai đống cân, ít món lớn thì khó xếp đều hơn.
Với trẻ nhỏ nên để ai cắt?
Nên để trẻ lớn hơn cắt hoặc xếp, trẻ nhỏ chọn trước, rồi lần sau đổi vai. Người lớn chỉ đứng xem và nhắc luật, không chọn hộ và không nhận xét ai được nhiều ai được ít.
Vì sao không chỉ cần một người lớn cắt thật đều là xong?
Vì cắt đều theo mắt người lớn chưa chắc đều theo mắt từng đứa trẻ, và người nhận vẫn có thể nghi. Khi chính người nhận được quyền chọn, họ không có lý do để trách ai, kể cả khi miếng bánh không hoàn toàn đều.
Thế nào là chia không ghen tị?
Là sau khi chia, không ai muốn đổi phần của mình lấy phần của người khác. Với hai người, cắt – chọn đạt được điều này. Với ba người trở lên, chia không ghen tị phức tạp hơn nhiều, phương pháp người cắt cuối chỉ bảo đảm mỗi người được ít nhất phần của mình.