Trong quần vợt, giao bóng một nên là quả mạo hiểm có sức ép, còn giao bóng hai thường nên là quả chắc vào sân, vì lần giao đầu hỏng vẫn còn cơ hội, lần thứ hai hỏng là mất điểm. Nhưng quy tắc này đảo chiều khi đối thủ đánh mạnh vào giao bóng hai đến mức quả chắc của bạn không còn đáng giá.
Câu hỏi “giao mạnh hay giao chắc” trả lời được bằng phép tính đơn giản, miễn là bạn biết hai con số của chính mình: tỉ lệ bóng vào sân và tỉ lệ thắng điểm khi bóng vào. Bài này đi từng bước qua bốn phương án, chỉ ra chỗ đối thủ đổi được bài toán, rồi gợi ý cách tự đo các con số trong buổi tập ở sân phường.
Luật hai lần giao tạo ra một bài toán
Mỗi điểm, người giao có hai cơ hội. Nếu lần thứ nhất lỗi, họ được giao lại; nếu lần thứ hai cũng lỗi, đó là lỗi kép và mất điểm. Luật này khiến hai lần giao có giá trị khác hẳn nhau, dù động tác giống nhau. Lần đầu là lần được phép thử, lần sau là lần không được phép trượt.
Bên kia lưới là người đỡ. Họ cũng biết luật đó và điều chỉnh: trước giao bóng một họ thường đứng lùi, phòng quả nhanh; trước giao bóng hai họ bước lên, sẵn sàng đánh mạnh vào quả giao chậm. Mỗi lựa chọn của người giao đều nằm trong một cuộc đấu với lựa chọn chỗ đứng của người đỡ.
Người chơi phong trào hay giải bài toán này bằng cảm giác: giao bóng một thật mạnh, hỏng thì giao bóng hai “đẩy cho vào”. Cảm giác đó thường đúng, nhưng không phải lúc nào cũng đúng. Phép tính dưới đây cho thấy vì sao nó đúng, và tình huống nào nó sai.
Hai kiểu giao và giá trị của một lần giao
Giả sử một người chơi có hai kiểu giao. Các con số là giả định để minh hoạ, bạn thay bằng số của chính mình. “Giá trị một lần giao” là khả năng thắng điểm nếu chỉ còn đúng một lần giao, tính bằng tỉ lệ vào sân nhân với tỉ lệ thắng điểm khi vào.
| Kiểu giao | Tỉ lệ vào sân | Thắng điểm khi bóng vào | Giá trị một lần giao |
|---|---|---|---|
| Giao mạnh | 55% | 75% | 55% nhân 75% bằng 41,25% |
| Giao chắc | 90% | 50% | 90% nhân 50% bằng 45% |
Nhìn cột cuối, giao chắc có giá trị một lần giao cao hơn giao mạnh (45% so với 41,25%). Đó chính là tình huống của giao bóng hai: chỉ còn một lần, nên chọn kiểu có giá trị cao hơn, tức là giao chắc.
Nhưng giao bóng một không phải là “chỉ còn một lần”. Nếu quả mạnh hỏng, người giao vẫn còn quả thứ hai. Vì vậy phần thua của quả mạnh ở lần đầu không phải mất điểm, mà chỉ là chuyển sang giao bóng hai. Muốn so đúng, phải tính cả chuỗi hai lần giao.
Tính từng bước bốn phương án
Có bốn cách ghép: mạnh rồi chắc, mạnh rồi mạnh, chắc rồi chắc, chắc rồi mạnh. Khả năng thắng điểm của mỗi cách bằng giá trị lần đầu cộng với khả năng lần đầu lỗi nhân giá trị lần hai.
- Mạnh rồi chắc: 41,25% cộng 45% (khả năng quả mạnh lỗi) nhân 45% (giá trị quả chắc). 45% nhân 45% bằng 20,25%. Tổng 41,25% cộng 20,25% bằng 61,5%.
- Mạnh rồi mạnh: 41,25% cộng 45% nhân 41,25%. 45% nhân 41,25% bằng 18,5625%. Tổng khoảng 59,8%.
- Chắc rồi chắc: 45% cộng 10% (khả năng quả chắc lỗi) nhân 45%, tức 45% cộng 4,5% bằng 49,5%.
- Chắc rồi mạnh: 45% cộng 10% nhân 41,25%, tức 45% cộng 4,125%, khoảng 49,1%.
- Xếp lại: mạnh rồi chắc (61,5%) đứng đầu, mạnh rồi mạnh (59,8%) sát sau, hai cách mở đầu bằng quả chắc kém xa, dưới 50%.
Kết luận khớp với cảm giác: giao bóng một mạnh, giao bóng hai chắc. Điều đáng chú ý là khoảng cách giữa hai cách đầu chỉ chưa tới hai điểm phần trăm. Một thay đổi nhỏ ở con số của người đỡ có thể lật thứ tự này, và đó chính là phần đấu trí của bài toán.
Khi đối thủ ép giao bóng hai
Giả sử người đỡ nhận ra quả giao chắc của bạn chậm và dễ đoán. Họ bước hẳn lên, đánh mạnh vào mọi giao bóng hai. Tỉ lệ thắng điểm của bạn khi quả chắc vào sân rơi từ 50% xuống 40%. Giá trị một lần giao của quả chắc giờ là 90% nhân 40%, bằng 36%, thấp hơn quả mạnh (41,25%).
Tính lại hai cách đầu. Mạnh rồi chắc: 41,25% cộng 45% nhân 36%, tức 41,25% cộng 16,2%, bằng 57,45%. Mạnh rồi mạnh: vẫn khoảng 59,8% vì không dính tới quả chắc. Thứ tự đã đảo: lúc này giao hai quả mạnh tốt hơn, dù tỉ lệ lỗi kép tăng vọt, từ 45% nhân 10% bằng 4,5% lên 45% nhân 45% bằng khoảng 20,3%.
Đây là bài học khó nuốt với người chơi phong trào: số lỗi kép nhiều không phải lúc nào cũng là chơi tệ. Nếu quả giao hai an toàn của bạn đang bị trừng phạt, chấp nhận thêm lỗi kép để giữ sức ép có thể cho nhiều điểm hơn.
Đối thủ cũng phải trả giá khi bước lên: người đỡ đứng sát dễ bị bất ngờ bởi một quả giao hai nhanh. Chỉ cần bạn thỉnh thoảng giao hai mạnh, người đỡ không dám lao lên mọi lần, và quả chắc của bạn lấy lại phần giá trị đã mất. Hai bên lại kéo nhau về một điểm cân bằng nằm giữa.
Đổi hướng giao: góc rộng, giữa sân và vào người
Giao góc rộng. Bóng kéo người đỡ ra ngoài biên, mở khoảng trống ở phía bên kia cho cú đánh thứ ba. Đổi lại, quả giao góc rộng có đường bay dài hơn sát biên nên tỉ lệ vào sân thấp hơn một chút.
Giao vào giữa, sát đường chữ T. Bóng đi qua phần thấp nhất của lưới, khó trả góc, hợp cho những điểm cần chắc. Người đỡ quen đứng lệch ra biên sẽ chậm với quả này.
Giao thẳng vào người. Bóng nhắm vào hông hoặc vai thuận tay của người đỡ, buộc họ né người. Hiệu quả với người đỡ có tầm vung vợt dài và thích đánh mạnh.
Không giao một hướng hai lần liền ở điểm quan trọng. Người đỡ nhớ quả trước rõ nhất. Đổi hướng ở điểm số then chốt làm họ phải đoán, còn lặp hướng là trao cho họ câu trả lời.
Hướng giao phụ thuộc điểm yếu của người đỡ. Nếu người đỡ trái tay yếu rõ, hướng nhắm vào trái tay được dùng nhiều hơn. Nhưng như mọi chiến lược hỗn hợp, vẫn phải xen hướng khác để họ không đứng lệch chờ sẵn.
Tự đo hai con số của mình trong buổi tập
Mọi phép tính trên chỉ có ích khi bạn có số thật. Cách đo đơn giản, không cần dụng cụ:
- Nhờ bạn tập ghi lại: giao bốn mươi quả mạnh, đếm số quả vào sân. Chia cho bốn mươi là tỉ lệ vào sân của quả mạnh.
- Làm tương tự với bốn mươi quả chắc.
- Trong vài trận tập, ghi xem những điểm bắt đầu bằng quả mạnh vào sân bạn thắng bao nhiêu, những điểm bắt đầu bằng quả chắc vào sân bạn thắng bao nhiêu.
- Nhân tỉ lệ vào sân với tỉ lệ thắng của mỗi kiểu để có giá trị một lần giao, rồi làm bốn phép tính như mục trên.
- Ghi riêng số liệu khi gặp người đỡ đánh mạnh vào giao bóng hai, vì con số của bạn sẽ khác hẳn so với khi gặp người đỡ thận trọng.
Hai ba buổi đo là đủ để thấy hướng. Nhiều người phát hiện ra quả giao chắc của mình hoá ra thắng điểm ít hơn họ tưởng, và đó là lý do để tập một quả giao hai có xoáy, vừa chắc vừa khó đánh.
Ngoài sân quần vợt: những quyết định có hai lần thử
Cấu trúc “lần đầu được phép hỏng, lần sau thì không” xuất hiện ở nhiều chỗ ngoài sân. Một người nộp hồ sơ xin việc vào hai đợt tuyển của cùng một nơi, một nhóm làm hai bản chào hàng cho cùng một khách, một học sinh có hai lần thi thử trước kỳ thi thật. Ở lần đầu, người ta có quyền thử phương án táo bạo hơn, vì thất bại chỉ đẩy họ sang lần thứ hai.
Phép tính vẫn là một: giá trị của lần đầu cộng với khả năng lần đầu hỏng nhân giá trị lần sau. Phương án táo bạo đáng chọn ở lần đầu khi phần lợi lúc nó thành công đủ lớn, và lần sau vẫn còn một phương án chắc để đỡ. Ở lần cuối, người ta chọn phương án có giá trị một lần cao nhất, thường là phương án chắc.
Phần đối sách cũng giống: nếu bên kia biết lần thứ hai của bạn luôn an toàn và dễ đoán, họ sẽ chuẩn bị đón đúng phương án đó. Một nhà cung cấp luôn hạ giá ở lần chào thứ hai sẽ thấy khách hàng từ chối lần chào đầu như một thói quen. Giữ cho lần thứ hai đôi khi cũng có sức ép là cách để lần đầu được coi trọng.
Câu hỏi nên tự đặt trước những quyết định như vậy: mình còn bao nhiêu lần thử, phương án chắc của mình đáng giá bao nhiêu khi đối phương đã biết trước, và phần lợi của phương án táo bạo có đủ bù khả năng hỏng không.
Nhầm lẫn hay gặp về giao bóng
Tin rằng lỗi kép luôn là lỗi chiến thuật. Lỗi kép là cái giá của sức ép. Nếu tính ra cách giao nhiều sức ép hơn thắng nhiều điểm hơn, một số lỗi kép là chấp nhận được.
Giao bóng một chỉ cần nhanh. Quả nhanh mà tỉ lệ vào sân quá thấp thì giá trị của cả chuỗi giảm. Nhanh vừa đủ để giữ tỉ lệ vào sân hợp lý thường tốt hơn nhanh hết sức.
Nghĩ rằng con số của mình cố định. Tỉ lệ vào sân giảm khi mệt và khi căng thẳng. Cuối trận hay ở điểm quyết định, quả mạnh thường kém hơn lúc đầu, nên phép tính có thể nghiêng về quả chắc hơn.
Bỏ quên người đỡ. Phép tính dùng tỉ lệ thắng điểm, mà tỉ lệ đó phụ thuộc vào người đứng bên kia. Gặp người đỡ khác là phải đoán lại, không mang nguyên con số từ trận trước.
Câu hỏi thường gặp
Giao bóng hai nên mạnh hay nhẹ?
Thông thường nên chắc vì lỗi là mất điểm. Nhưng nếu đối thủ đánh mạnh vào quả giao hai đến mức bạn thua phần lớn các điểm đó, chuyển sang giao hai mạnh hơn hoặc có xoáy có thể cho kết quả tốt hơn.
Tỉ lệ giao bóng một vào sân bao nhiêu là tốt?
Không có con số chung cho mọi người. Điều quan trọng là giá trị của cả chuỗi hai lần giao. Hãy tự đo tỉ lệ vào sân và tỉ lệ thắng điểm, rồi so các phương án như trong bài.
Lỗi kép nhiều có phải là dấu hiệu chơi kém không?
Không hẳn. Nếu lỗi kép đến từ việc chọn quả giao hai có sức ép và cách đó thắng nhiều điểm hơn, lỗi kép chỉ là cái giá. Nếu lỗi kép đến từ tay run và động tác hỏng, đó là việc cần tập.
Người đỡ nên đứng thế nào trước giao bóng hai?
Bước lên gần hơn để đánh sớm vào quả chậm, nhưng không đứng sát đến mức một quả nhanh bất ngờ làm bạn trở tay không kịp. Thỉnh thoảng đổi chỗ đứng để người giao không biết trước.
Có nên giao bóng hai cùng hướng với giao bóng một không?
Không cần thiết. Người đỡ thường chờ quả giao hai ở hướng an toàn nhất. Đổi hướng ở giao bóng hai, dù với quả chắc, giúp người đỡ không đứng chờ sẵn một chỗ.
Phép tính này có dùng được cho bóng bàn hay cầu lông không?
Không trực tiếp, vì bóng bàn và cầu lông chỉ có một lần giao. Ý tưởng chung vẫn dùng được: so giá trị của quả mạo hiểm với quả chắc dựa trên tỉ lệ thành công và tỉ lệ thắng điểm.