Người chuyền hai trong bóng chuyền là người quyết định quả tấn công đi về đâu, và hàng chắn của đối phương sống bằng việc đoán trước quyết định đó. Phân phối bóng tốt là trộn các hướng tấn công sao cho hàng chắn không dồn người sẵn được, đồng thời vẫn ưu tiên người đánh mạnh nhất ở điểm quan trọng.
Đội phong trào thường có một chủ công đánh mạnh ở biên bốn, và chuyền hai quen giao hết bóng khó cho người đó. Đối phương nhận ra sau vài pha, dồn hai người chắn sang biên bốn, và chủ công giỏi nhất đội bỗng đánh đâu hỏng đó. Bài này phân tích cuộc đấu đoán ý giữa chuyền hai và hàng chắn, kèm bảng các hướng chuyền và bài tập cụ thể.
Cuộc đấu giữa người chuyền hai và hàng chắn
Mỗi pha tấn công bắt đầu từ quả đỡ bước một, đưa bóng tới người chuyền hai. Trong khoảnh khắc bóng rơi xuống tay, người chuyền hai chọn một trong vài hướng: chuyền cao ra biên bốn, chuyền nhanh ở giữa, chuyền ra biên hai, chuyền cho người đánh hàng sau, hoặc tự đánh lừa sang. Hàng chắn đối phương phải đoán lựa chọn đó để có mặt kịp lúc.
Đây là cuộc đấu gần như đồng thời. Người chắn chờ thấy hướng chuyền rồi mới chạy thì thường chậm với quả nhanh. Người chắn đoán trước thì nhanh nhưng dễ bị lừa. Người chuyền hai thắng khi làm hàng chắn phải chờ, tức là không đoán được, vì khi phải chờ, hàng chắn luôn chậm một nhịp.
Vì vậy giá trị của người chuyền hai không chỉ nằm ở đôi tay chuyền đẹp, mà ở sự khó đoán. Một người chuyền hai kỹ thuật vừa phải nhưng phân phối khó đoán thường giúp đội tấn công hiệu quả hơn một người chuyền đẹp nhưng lặp lại.
Hàng chắn cũng có lựa chọn của mình: chờ để phản ứng, hay đoán trước để có mặt sớm. Đội chắn giỏi trộn cả hai, có pha người chắn giữa đứng yên chờ, có pha họ nghiêng hẳn sang một bên để mời chuyền hai chuyền về phía trống, rồi lùi lại kịp. Cuộc đấu vì thế diễn ra ở cả hai phía lưới.
Các hướng chuyền và đặc điểm của từng hướng
Bảng sau tóm tắt các hướng chuyền thường gặp ở bóng chuyền phong trào, mỗi hướng có lợi và hại riêng. Không đội nào dùng đủ cả năm, nhưng có thêm một hướng là thêm một nỗi lo cho hàng chắn.
| Hướng chuyền | Lợi thế | Điểm yếu | Khi nào dùng nhiều |
|---|---|---|---|
| Cao ra biên bốn | An toàn, dễ chuyền kể cả khi đỡ bước một kém | Bóng bay lâu, hàng chắn kịp dồn hai người | Đỡ bước một xấu, hoặc chủ công rất mạnh |
| Nhanh ở giữa (số ba) | Hàng chắn khó kịp, kéo người chắn giữa ở lại | Cần đỡ bước một tốt và phối hợp nhịp chuẩn | Đỡ bước một tốt, muốn giữ người chắn giữa |
| Ra biên hai | Đánh vào phía hàng chắn thường để trống | Chuyền ngược ra sau khó, dễ lệch | Khi hàng chắn đã dồn sang biên bốn |
| Cho người đánh hàng sau | Thêm một người tấn công, hàng chắn phải chia | Người đánh xa lưới, góc đánh hẹp hơn | Khi hàng trên bị kèm chặt |
| Chuyền hai tự đánh hoặc bỏ nhỏ | Bất ngờ, hàng chắn đang chờ chuyền | Chỉ hiệu nghiệm khi dùng rất ít | Một hai lần mỗi ván, khi chuyền hai đứng gần lưới |
Bảng cho thấy biên bốn là hướng an toàn nhất nhưng cũng dễ đoán nhất. Các hướng khác rủi ro hơn nhưng có tác dụng làm hàng chắn không dồn được sang biên bốn. Như vậy, các hướng phụ có giá trị kép: tự nó ghi điểm, và nó làm hướng chính dễ ghi điểm hơn.
Khi người chuyền hai bị đọc: một ví dụ đếm
Giả sử trong một ván, đội bạn có hai mươi pha tấn công, và chuyền hai đưa mười bốn quả ra biên bốn, bốn quả vào giữa, hai quả ra biên hai. Tỉ lệ biên bốn là mười bốn trên hai mươi, tức 70%.
Hàng chắn đối phương chỉ cần để ý vài pha là thấy xu hướng này. Ván sau, họ cho người chắn giữa nghiêng sẵn về phía biên bốn. Quả biên bốn bây giờ gặp hai người chắn thay vì một. Nếu trước đó chủ công ghi điểm khoảng một nửa số quả, giờ có thể chỉ còn khoảng một phần ba, và đội bạn mất điểm nhiều hơn mà không hiểu tại sao.
Cách sửa không phải là bỏ biên bốn, mà là tăng các hướng khác cho tới khi người chắn giữa không dám nghiêng nữa. Khi người chắn giữa phải đứng lại giữa để chờ quả nhanh, biên bốn lại chỉ gặp một người chắn. Mục tiêu là đưa đối phương về thế phải chờ, chứ không phải chia bóng đều cho mọi người.
Phía đối phương cũng tính như vậy. Nếu đội bạn tăng quả nhanh ở giữa, người chắn giữa sẽ đứng lại, và biên bốn trở nên dễ đánh hơn. Hai bên liên tục điều chỉnh, giống như mọi cuộc đấu cần chiến lược hỗn hợp.
Những dấu hiệu người chuyền hai vô tình để lộ
Tư thế chân khác nhau theo hướng chuyền. Nhiều người chuyền hai quay người hẳn về phía định chuyền trước khi bóng tới. Hàng chắn chỉ cần nhìn chân là biết. Tập đứng cùng một tư thế cho mọi hướng giúp giấu ý định.
Điểm chạm bóng khác nhau. Chuyền ra sau thường chạm bóng ở vị trí cao và lùi hơn. Nếu chỉ khi chuyền biên hai mới chạm bóng kiểu đó, đối thủ sẽ nhận ra.
Ánh mắt nhìn người nhận. Nhìn người sẽ nhận bóng ngay trước khi chuyền là thói quen tự nhiên và rất dễ đọc. Nhìn bóng cho tới khi chạm tay là cách an toàn.
Quả đỡ bước một quyết định thay chuyền hai. Khi đỡ bước một quá xấu, chuyền hai chỉ còn một lựa chọn là bóng cao ra biên bốn. Hàng chắn biết điều này và dồn người ngay khi thấy quả đỡ hỏng. Đây không phải lỗi của chuyền hai mà là giới hạn của tình huống.
Thói quen theo điểm số. Một số chuyền hai luôn chuyền cho chủ công ở điểm quyết định. Đối thủ nhớ điều đó. Thỉnh thoảng ở điểm quan trọng chọn hướng khác có thể làm đối thủ bối rối ở những điểm quyết định sau.
Ngoài sân bóng chuyền: người điều phối và sự khó đoán
Vai trò của người chuyền hai có ở nhiều nơi: người trưởng nhóm phân việc trong một dự án cạnh tranh, người điều phối hàng hoá giữa vài cửa hàng, người đội trưởng chọn ai đại diện trả lời trong một cuộc thi hỏi đáp giữa các lớp. Họ không trực tiếp ghi điểm, nhưng quyết định ai ghi điểm và ở chỗ nào.
Bài học đầu tiên là đối thủ học theo thói quen của người điều phối. Nếu đội thi đấu trí luôn để một bạn giỏi nhất trả lời mọi câu khó, đội bạn biết trước và chuẩn bị câu hỏi phụ đánh đúng vào chỗ bạn đó chưa vững. Phân việc theo một quy luật quá rõ cũng là trao thông tin cho bên kia.
Bài học thứ hai là chất lượng của bước trước quyết định số lựa chọn ở bước sau. Một dự án được chuẩn bị kỹ cho người điều phối nhiều phương án; chuẩn bị vội chỉ để lại một phương án an toàn, giống như quả đỡ bước một xấu. Khi chỉ còn một phương án, đối phương không cần đoán.
Câu hỏi nên tự đặt trước khi phân việc: nếu bên kia đã quan sát mình nhiều lần, họ sẽ đoán mình giao việc này cho ai, và mình có muốn họ đoán đúng không.
Bài tập cho đội phong trào
Phần lớn đội phong trào không có người chuyền hai chuyên nghiệp. Vài bài tập sau giúp cả đội tấn công khó đoán hơn mà không đòi hỏi kỹ thuật cao:
- Chuyền hai tập đứng một tư thế, có người đứng bên kia lưới đoán hướng trước khi bóng rời tay. Mười quả, đếm số lần bị đoán đúng; mục tiêu là giảm con số này sau mỗi buổi.
- Tập quả nhanh ở giữa với một người đánh cố định cho tới khi nhịp ổn định. Chỉ cần quả này thành công khoảng một nửa là đã đủ giữ người chắn giữa.
- Ghi lại hướng chuyền của mỗi ván tập. Nếu một hướng chiếm quá hai phần ba, đó là dấu hiệu cần cân lại.
- Tập đỡ bước một để bóng về đúng chỗ chuyền hai: quả đỡ tốt mở ra nhiều hướng chuyền, quả đỡ xấu chỉ còn một hướng.
- Trong ván tập, quy định mỗi ván chuyền hai phải dùng ít nhất một quả tự đánh hoặc bỏ nhỏ. Tập dùng nó đúng lúc, không lạm dụng.
Sau vài tuần, đội bạn sẽ thấy chủ công ghi điểm nhiều hơn dù nhận ít bóng hơn, vì mỗi quả của họ gặp ít người chắn hơn. Đó là tác dụng của phân phối khó đoán.
Nhầm lẫn hay gặp
Cứ chuyền cho người đánh mạnh nhất là đúng. Người đánh mạnh nhất gặp hai người chắn có thể kém hơn người đánh thường gặp một người chắn. Giá trị của một quả chuyền tuỳ vào việc hàng chắn đứng đâu.
Chia bóng đều cho mọi người là khó đoán. Chia đều cứng nhắc cũng là một quy luật đoán được, và lãng phí người đánh tốt. Khó đoán là không có quy luật rõ, không phải chia đều.
Chuyền hai bị lộ là do chuyền hai kém. Nhiều khi nguyên nhân nằm ở quả đỡ bước một. Đỡ xấu buộc chuyền hai đi bóng an toàn, mà bóng an toàn thì đối thủ biết trước.
Quả tự đánh dùng càng nhiều càng tốt. Quả tự đánh hiệu quả vì ít ai ngờ. Dùng nhiều, người chắn sẽ chờ sẵn, và chuyền hai mất luôn vai trò điều phối.
Đổi hướng liên tục là đủ khó đoán. Đổi hướng theo kiểu luân phiên đều đặn, biên bốn rồi giữa rồi biên hai rồi lại biên bốn, vẫn là một nhịp đếm được. Hàng chắn có kinh nghiệm nhận ra nhịp này sau một ván. Sự khó đoán thật đến từ việc chọn theo tình huống, không theo vòng lặp.
Câu hỏi thường gặp
Chuyền hai nên ưu tiên chuyền cho ai ở điểm quyết định?
Thường là người đánh tin cậy nhất, nhưng không phải lần nào cũng vậy. Nếu đối thủ đã dồn người chắn sẵn cho người đó, một hướng khác có thể dễ ghi điểm hơn. Quyết định dựa vào hàng chắn đứng đâu.
Làm sao biết hàng chắn đối phương đang đọc được mình?
Để ý số người chắn ở từng hướng. Nếu biên bốn thường gặp hai người chắn ngay cả khi bạn chưa chuyền, họ đang đoán trước. Đó là lúc tăng các hướng khác.
Đội phong trào không có quả nhanh thì làm sao?
Có thể dùng chuyền ra biên hai và người đánh hàng sau để chia hàng chắn. Ngay cả một quả nhanh chưa hoàn hảo, dùng thỉnh thoảng, cũng đủ làm người chắn giữa phải đứng lại.
Chuyền hai có nên nhìn người nhận bóng trước khi chuyền không?
Không nên. Nhìn người nhận là dấu hiệu dễ đọc nhất cho hàng chắn. Hãy quan sát vị trí đồng đội trong lúc bóng đang bay từ quả đỡ bước một, rồi nhìn bóng cho tới lúc chạm tay.
Đỡ bước một ảnh hưởng thế nào tới chuyền hai?
Rất lớn. Quả đỡ tốt cho chuyền hai nhiều hướng để chọn, quả đỡ xấu chỉ để lại hướng an toàn nhất. Cải thiện đỡ bước một thường làm tấn công khó đoán hơn cả việc tập riêng chuyền hai.
Bao nhiêu phần trăm bóng ra biên bốn là quá nhiều?
Không có con số cố định. Dấu hiệu quá nhiều là khi hàng chắn bắt đầu dồn người sẵn sang biên bốn. Lúc đó cần tăng hướng khác cho tới khi họ không còn dám nghiêng.