Thể thức loại trực tiếp là cách tổ chức trong đó mỗi trận có một người thắng đi tiếp và một người thua dừng lại, cho đến khi chỉ còn một người. Với n người, giải luôn có đúng n − 1 trận, vì mỗi trận loại đúng một người và cần loại n − 1 người để còn lại một.
Thể thức này nhanh và dễ theo dõi, hợp khi đông người mà ít thời gian. Phần khó nằm ở ba chỗ: khi số người không phải 8, 16, 32 thì xếp nhánh ra sao, ai được miễn vòng đầu, và làm thế nào để hai người mạnh nhất không gặp nhau quá sớm. Bài này đi từng bước, có ví dụ mười hai người đã cộng kiểm, cùng các cách giảm rủi ro một ván hỏng là về.
Đếm số trận, số vòng và số suất miễn
Số vòng là số lần nhân đôi bắt đầu từ 1 cho đến khi đạt hoặc vượt số người. Số suất miễn vòng đầu bằng lũy thừa của 2 kế tiếp trừ đi số người. Bảng dưới đã tính sẵn cho các cỡ giải thường gặp.
| Số người | Lũy thừa của 2 kế tiếp | Số vòng | Số suất miễn vòng đầu | Số trận vòng đầu | Tổng số trận |
|---|---|---|---|---|---|
| 6 | 8 | 3 | 2 | 2 | 5 |
| 8 | 8 | 3 | 0 | 4 | 7 |
| 12 | 16 | 4 | 4 | 4 | 11 |
| 16 | 16 | 4 | 0 | 8 | 15 |
| 20 | 32 | 5 | 12 | 4 | 19 |
| 32 | 32 | 5 | 0 | 16 | 31 |
Kiểm dòng hai mươi người: lũy thừa của 2 kế tiếp là 32, nên 32 − 20 = 12 người được miễn. Còn 20 − 12 = 8 người đấu vòng đầu, thành 4 trận. Sau vòng đầu còn 4 người thắng cộng 12 người miễn là 16 người, từ đó đi theo nhánh 16 bình thường: 8 trận, 4 trận, 2 trận, 1 trận. Tổng 4 + 8 + 4 + 2 + 1 = 19 trận, đúng bằng 20 − 1.
Ví dụ mười hai người: xếp nhánh từng bước
Câu lạc bộ đấu trí của một trường có mười hai bạn đăng ký. Người tổ chức làm như sau:
- Tìm lũy thừa của 2 kế tiếp: 16. Số suất miễn: 16 − 12 = 4. Như vậy bốn người được vào thẳng vòng hai.
- Số người đấu vòng đầu: 12 − 4 = 8 người, thành 4 trận.
- Sau vòng đầu: 4 người thắng cộng 4 người được miễn là 8 người. Từ đây nhánh chạy như giải tám người.
- Vòng hai có 4 trận, vòng ba (bán kết) có 2 trận, vòng bốn (chung kết) có 1 trận.
- Cộng lại: 4 + 4 + 2 + 1 = 11 trận, bằng 12 − 1. Số vòng là 4.
- Xếp mỗi người được miễn vào một trận vòng hai, đối thủ là người thắng của một trận vòng đầu. Như vậy không có trận vòng hai nào là hai người cùng được miễn gặp nhau, và mỗi người miễn chỉ phải đấu ba trận để vô địch, trong khi người đấu từ vòng đầu phải đấu bốn trận.
Vì suất miễn là một lợi thế thật (bớt một trận, bớt một lần có thể thua), nên ai được miễn phải quyết theo luật đã công bố: hoặc bốc thăm, hoặc dành cho người đã có thành tích ở giải trước. Đừng để người tổ chức tự chọn.
Đặt hạt giống để hai người mạnh nhất không gặp sớm
Nếu bốc thăm hoàn toàn ngẫu nhiên, hai người mạnh nhất có thể gặp nhau ngay vòng đầu, một người bị loại sớm và chung kết nhạt. Để tránh, người tổ chức chọn ra vài hạt giống, tức những người được xếp sẵn vào vị trí cách xa nhau trên nhánh, những người còn lại mới bốc thăm.
Với nhánh tám người, cách đặt quen dùng là ghép sao cho tổng số thứ tự hai hạt giống trong mỗi cặp bằng 9: hạt giống 1 gặp 8, 4 gặp 5 ở nửa trên; 3 gặp 6, 2 gặp 7 ở nửa dưới. Nếu người mạnh hơn luôn thắng, bán kết sẽ là 1 gặp 4 và 3 gặp 2, chung kết là 1 gặp 2. Kiểm lại: 1 + 8 = 4 + 5 = 3 + 6 = 2 + 7 = 9.
Với nhánh mười sáu người, tổng mỗi cặp vòng đầu bằng 17, và hạt giống 1, 2 nằm ở hai nửa khác nhau, hạt giống 3, 4 nằm ở hai phần tư còn lại. Khi có suất miễn, suất miễn dành cho các hạt giống đầu: trong ví dụ mười hai người, bốn hạt giống đầu được miễn.
Hạt giống dựa vào đâu? Ở câu lạc bộ có giải thường kỳ, dựa vào kết quả giải trước. Ở giải lần đầu, có thể không dùng hạt giống mà bốc thăm toàn bộ, chấp nhận rủi ro. Điều không nên làm là người tổ chức tự đánh giá ai mạnh theo cảm giác, vì sẽ có người thấy bị xếp oan.
Giảm rủi ro một ván hỏng là về
Mỗi cặp đấu hai ván, đổi người đi trước. Cách này triệt tiêu phần lợi đi trước. Nếu hai ván mỗi người thắng một hoặc cùng hoà, đấu thêm một ván quyết định với thời gian ngắn hơn, người đi trước trong ván này được chọn bằng bốc thăm.
Đấu loại kép. Người thua lần đầu chuyển sang một nhánh thua, chỉ bị loại khi thua lần thứ hai. Người thắng nhánh thua gặp người thắng nhánh chính ở chung kết. Số trận gần gấp đôi: với tám người, mọi người trừ nhà vô địch thua đúng hai lần, nhà vô địch thua không hoặc một lần, nên giải có 2 × 7 = 14 trận, hoặc 15 trận nếu nhà vô địch từng thua một ván.
Vòng bảng rồi mới loại. Chia thành các bảng bốn người đấu vòng tròn, mỗi bảng chọn hai người vào nhánh loại trực tiếp. Mười sáu người chia bốn bảng tốn 4 × 6 = 24 trận vòng bảng, sau đó tám người vào nhánh thêm 7 trận, tổng 31 trận.
Tranh hạng ba. Hai người thua bán kết đấu thêm một trận. Việc này cho họ thêm một ván có ý nghĩa thay vì dừng ở bán kết, nhưng không bắt buộc; giải ngắn có thể bỏ.
Giữ người bị loại sớm có việc làm
Điểm yếu lớn của loại trực tiếp là một nửa số người dừng lại ngay sau vòng đầu. Ở một buổi họp mặt hay một lớp học, ngồi không bốn mươi phút là chuyện khó chịu. Một vài cách giữ họ ở lại:
- Nhánh an ủi: những người thua vòng đầu đấu một nhánh riêng nhỏ hơn, không ảnh hưởng nhánh chính. Với trẻ em, nhánh này không cần tìm người thắng, chỉ cần các em được đấu thêm.
- Bàn tự do: một góc phòng đặt sẵn vài bộ dụng cụ, người đã bị loại đấu với nhau bất kỳ, không ghi kết quả.
- Làm trọng tài bàn: mỗi người bị loại nhận theo dõi một trận của vòng sau, ghi kết quả và nhắc giờ. Họ học thêm được nhờ xem người khác đấu.
- Đoán nước: người xem viết ra nước mình nghĩ người đang đấu sẽ đi, sau ván so lại. Không chấm điểm, chỉ để có việc nghĩ trong lúc chờ.
- Ván hội đồng: những người đã bị loại góp ý cùng nhau thành một phe, đấu với một người tình nguyện ở một bàn riêng.
Chọn một hoặc hai cách hợp với không gian và số người. Nói trước cho mọi người biết ai bị loại sẽ làm gì, để không ai thấy bị bỏ rơi.
Lịch thời gian cho một buổi mười sáu người
Loại trực tiếp có lợi thế là số vòng ít, nhưng mỗi vòng phải chờ trận chậm nhất xong mới bắt đầu vòng sau. Bảng dưới giả định mỗi cặp đấu hai ván, mỗi ván 10 phút, thêm 5 phút cho ván quyết định nếu cần, tức mỗi vòng 25 phút, nghỉ 5 phút giữa các vòng.
| Vòng | Số trận | Số bàn cần | Giờ bắt đầu | Giờ kết thúc |
|---|---|---|---|---|
| Vòng một | 8 | 8 | phút 0 | phút 25 |
| Vòng hai | 4 | 4 | phút 30 | phút 55 |
| Bán kết | 2 | 2 | phút 60 | phút 85 |
| Chung kết và tranh hạng ba | 1 + 1 | 2 | phút 90 | phút 115 |
Kiểm: 8 + 4 + 2 + 1 = 15 trận chính, đúng bằng 16 − 1, cộng thêm một trận tranh hạng ba. Cả buổi mất khoảng 115 phút, chưa tính phần khai mạc. Số bàn cần chuẩn bị là 8, bằng số trận của vòng đông nhất; từ vòng hai trở đi bàn trống dần, có thể dùng làm bàn tự do cho người đã bị loại.
Điều hay bị quên là đồng hồ. Nếu không giới hạn thời gian mỗi ván, một cặp đấu chậm có thể giữ cả giải chờ thêm hai mươi phút. Đặt luật hết giờ từ đầu, ví dụ ván quá 10 phút thì mỗi người chỉ còn 10 giây cho mỗi nước, là đủ để lịch chạy đúng.
Khi nào không nên dùng loại trực tiếp
Không nên dùng loại trực tiếp khi mục tiêu chính là cho mọi người đấu nhiều và học. Một nửa số người chỉ đấu đúng một ván, một phần tư đấu hai ván. Nếu mười sáu người đăng ký vì muốn tập, tám người về sau ván đầu sẽ thấy phí công.
Cũng không nên dùng khi sức người tham gia rất chênh lệch mà không có hạt giống. Người mới gặp ngay người giàu kinh nghiệm ở vòng đầu thì thua nhanh và không học được gì. Với trẻ em, thể thức này nói chung không hợp, vì ý nghĩa "bị loại" nặng hơn người lớn nghĩ, và buổi đấu nên để em nào cũng đấu đủ số ván.
Ngược lại, loại trực tiếp rất hợp ở phần cuối của một giải đã có vòng bảng, khi những người còn lại đều đã đấu đủ và muốn một kết thúc rõ ràng. Nó cũng hợp với các sự kiện trình diễn, nơi khán giả muốn xem từng trận quyết định. Câu hỏi để tự đặt: nếu một người thua ngay trận đầu, họ có thấy buổi hôm nay đáng đến không? Nếu câu trả lời là không, chọn thể thức khác hoặc thêm nhánh an ủi.
Những nhầm lẫn hay gặp
Tưởng số trận phụ thuộc vào cách xếp nhánh. Dù xếp thế nào, có bao nhiêu suất miễn, số trận vẫn là số người trừ một. Nếu bảng lịch ra con số khác, chắc chắn có người bị tính thừa hoặc thiếu.
Dồn các suất miễn vào một nửa nhánh. Nếu bốn suất miễn cùng nằm ở nửa trên, nửa dưới phải đấu nhiều hơn và đường tới chung kết của hai nửa không đều. Rải suất miễn đều cho các phần tư của nhánh.
Để hai người miễn gặp nhau ở vòng hai. Khi đó một trong hai người được miễn tới hai vòng liền mà không đấu trận nào. Mỗi người miễn phải gặp người thắng của một trận vòng đầu.
Không công bố trước cách xử lý hoà. Trận hoà trong loại trực tiếp phải có người đi tiếp. Nếu đến lúc hoà mới bàn cách xử lý, bên nào cũng đòi cách có lợi cho mình.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao số trận đấu loại trực tiếp luôn bằng số người trừ một?
Vì mỗi trận loại đúng một người, và để còn lại một nhà vô địch thì phải loại tất cả những người còn lại. Mười hai người cần loại mười một người nên có mười một trận, bất kể xếp nhánh hay chia suất miễn thế nào.
Số người không phải 8, 16, 32 thì xếp nhánh thế nào?
Tìm lũy thừa của 2 kế tiếp lớn hơn số người, lấy hiệu làm số suất miễn vòng đầu. Những người còn lại đấu vòng đầu, người thắng cộng người được miễn sẽ vừa đúng lũy thừa của 2, từ đó nhánh chạy bình thường.
Ai nên được miễn vòng đầu?
Thường là các hạt giống đầu nếu giải có hạt giống, dựa theo kết quả giải trước. Nếu không có hạt giống thì bốc thăm. Cách chọn phải công bố trước khi đăng ký đóng lại, không để người tổ chức tự quyết lúc xếp nhánh.
Loại kép khác loại trực tiếp ở điểm nào?
Trong loại kép, người thua lần đầu sang nhánh thua và chỉ bị loại khi thua lần thứ hai. Thể thức này giảm rủi ro một ván hỏng nhưng số trận gần gấp đôi, với tám người là mười bốn hoặc mười lăm trận.
Có nên dùng loại trực tiếp cho trẻ em không?
Nói chung không nên, vì một nửa số em dừng lại sau ván đầu và cảm giác bị loại khá nặng với trẻ. Nếu buộc phải dùng, thêm nhánh an ủi không tìm người thắng để các em bị loại vẫn được đấu đủ số ván.