Trong một cuộc đấu hai người lần lượt đi, không có may rủi, ai không còn nước đi là thua, mỗi thế (tình trạng hiện tại) chỉ có thể là thế thắng hoặc thế thua cho người sắp đi. Thế thua là thế mà mọi nước đi đều để lại thế thắng cho đối phương. Thế thắng là thế có ít nhất một nước đi để lại thế thua cho đối phương.
Hai định nghĩa này nghe vòng vo nhưng cho một cách tính rất máy móc: bắt đầu từ thế nhỏ nhất, gán nhãn dần lên. Khi đã có bảng nhãn, bạn biết ngay từ đầu ai nắm phần chắc nếu không sai nước nào, và người nắm phần chắc biết phải đi đâu. Bài này làm mẫu với hai cuộc đấu khác nhau và chỉ cách nhận ra chu kỳ để khỏi tính mãi.
Hai quy tắc gán nhãn
Quy tắc 1 — thế không còn nước đi là thế thua. Đây là điểm khởi đầu. Ví dụ hết sỏi mà đến lượt bạn bốc thì bạn thua, vì luật nói ai bốc viên cuối cùng là thắng.
Quy tắc 2 — thế có một nước dẫn tới thế thua là thế thắng. Chỉ cần một nước như vậy là đủ. Người đứng ở thế thắng đi nước đó, đẩy đối phương vào thế thua.
Quy tắc 3 — thế mà mọi nước đều dẫn tới thế thắng là thế thua. Dù đi gì, bạn cũng trao cho đối phương một thế thắng. Nếu đối phương không sai, bạn thua.
Cách đọc nhãn. Nhãn luôn tính cho người sắp đi. Thế thắng nghĩa là người sắp đi thắng nếu đi đúng; thế thua nghĩa là người sắp đi thua nếu đối phương đi đúng. Nhầm điều này là đọc ngược cả bảng.
Điều kiện để hai quy tắc dùng được. Cuộc đấu phải chắc chắn kết thúc, không có hoà, không có may rủi, hai bên thấy hết thông tin. Bốc sỏi, đưa quân về góc, bẻ thanh kẹo đều thoả. Cờ ca-rô thì có hoà nên cần thêm nhãn thứ ba.
Làm mẫu: bốc 1, 3 hoặc 4 viên sỏi
Có một đống sỏi. Hai người lần lượt bốc đúng 1, 3 hoặc 4 viên. Ai bốc viên cuối cùng thắng (tức người đến lượt mà hết sỏi là thua). Gán nhãn từ 0 viên trở lên; cột giữa ghi số viên còn lại sau mỗi nước có thể đi.
| Số viên | Sau khi bốc 1 / 3 / 4 còn | Nhãn cho người sắp đi | Lý do |
|---|---|---|---|
| 0 | — (không đi được) | Thua | Quy tắc 1 |
| 1 | 0 | Thắng | Bốc 1, để lại 0 (thua) |
| 2 | 1 | Thua | Chỉ bốc được 1, để lại 1 (thắng) |
| 3 | 2 / 0 | Thắng | Bốc 3 để lại 0, hoặc bốc 1 để lại 2 |
| 4 | 3 / 1 / 0 | Thắng | Bốc 4 để lại 0 |
| 5 | 4 / 2 / 1 | Thắng | Bốc 3 để lại 2 |
| 6 | 5 / 3 / 2 | Thắng | Bốc 4 để lại 2 |
| 7 | 6 / 4 / 3 | Thua | Cả ba đều là thế thắng |
| 8 | 7 / 5 / 4 | Thắng | Bốc 1 để lại 7 |
| 9 | 8 / 6 / 5 | Thua | Cả ba đều là thế thắng |
| 10 | 9 / 7 / 6 | Thắng | Bốc 1 để lại 9, hoặc bốc 3 để lại 7 |
| 14 | 13 / 11 / 10 | Thua | Cả ba đều là thế thắng |
Các dòng 11, 12, 13 bạn tự tính: 11 bốc 4 còn 7; 12 bốc 3 còn 9; 13 bốc 4 còn 9 — cả ba đều là thế thắng vì để lại được thế thua. Đến 14 thì các nước dẫn tới 13, 11, 10 đều là thế thắng, nên 14 là thế thua.
Nhận ra chu kỳ để khỏi tính mãi
Nhìn danh sách thế thua: 0, 2, 7, 9, 14, 16, 21, 23… Khoảng cách lặp lại theo kiểu cộng 2 rồi cộng 5, tức cứ mỗi 7 viên lại có hai thế thua. Nói gọn: thế thua là khi số viên chia cho 7 dư 0 hoặc dư 2.
Vì sao lại lặp? Nhãn của một thế chỉ phụ thuộc vào nhãn của bốn thế ngay trước nó (vì bốc tối đa 4 viên). Khi một khúc liền bốn nhãn lặp lại y hệt một khúc trước đó, mọi thứ sau đó cũng lặp lại. Thế 7, 8, 9, 10 có nhãn thua, thắng, thua, thắng — giống y thế 0, 1, 2, 3. Từ đây trở đi, bảng lặp theo chu kỳ 7.
Kiểm bằng con số lớn: đống có 20 viên, 20 chia 7 dư 6, không phải 0 hay 2, nên người đi trước ở thế thắng. Nước đúng là đưa về số dư 2: bốc 4 viên, còn 16 (16 chia 7 dư 2). Đối phương bốc 1, 3 hay 4 thì còn 15, 13 hoặc 12, số dư lần lượt là 1, 6, 5 — không cái nào là 0 hay 2. Bạn lại đưa về thế thua cho họ: từ 15 bốc 1 còn 14; từ 13 bốc 4 còn 9; từ 12 bốc 3 còn 9.
Bài học chung: khi luật chỉ cho bốc một số giới hạn, bảng nhãn luôn lặp lại sau một lúc. Tính tay vài chục dòng đầu, tìm khúc lặp, là xong cho mọi số lớn.
Ví dụ thứ hai: đưa quân về góc lưới
Trên một tấm lưới ô vuông, một quân đứng ở ô cách góc dưới bên trái x cột và y hàng. Mỗi lượt, người đi dời quân sang trái một ô, xuống một ô, hoặc chéo xuống trái một ô. Ai đưa quân vào đúng góc là thắng; nói cách khác, người đến lượt mà quân đã ở góc là thua.
Gán nhãn từ góc (0, 0): thua vì không đi được. Các ô (1, 0), (0, 1), (1, 1) đều thắng vì đi một bước là vào góc. Ô (2, 0) chỉ đi được về (1, 0), là thế thắng, nên (2, 0) thua. Tương tự (0, 2) thua. Ô (2, 1) đi được về (2, 0) là thế thua, nên (2, 1) thắng. Ô (2, 2) đi được về (1, 2), (2, 1), (1, 1) — cả ba đều thắng — nên (2, 2) thua.
Tiếp tục vài ô nữa sẽ thấy quy luật: thế thua là ô có cả hai toạ độ đều chẵn. Lý do: từ ô hai toạ độ chẵn, mọi nước đi đều làm ít nhất một toạ độ thành lẻ; còn từ ô có toạ độ lẻ, luôn có nước làm cả hai thành chẵn (giảm toạ độ lẻ, hoặc giảm cả hai nếu cả hai đều lẻ).
Ví dụ quân ở (5, 4): toạ độ đầu lẻ, nên người sắp đi thắng bằng cách dời sang trái về (4, 4). Quân ở (3, 7): cả hai lẻ, đi chéo về (2, 6). Quân ở (6, 2): cả hai chẵn — người sắp đi đang ở thế thua, chỉ còn mong đối phương đi sai.
Quy trình gán nhãn cho một cuộc đấu mới
Gặp một cuộc đấu lượt đi chưa từng thấy, làm theo thứ tự này trên giấy:
- Xác định "thế" gồm những gì: số sỏi còn lại, vị trí quân, số que trên bàn. Thế phải đủ để biết ai được đi gì tiếp.
- Tìm các thế kết thúc (không còn nước đi) và gán nhãn thua theo luật.
- Đi lên từ thế nhỏ: với mỗi thế, liệt kê mọi nước đi, xem thế đến đã có nhãn chưa. Có một thế đến là thua thì gán thắng; tất cả đều thắng thì gán thua.
- Sau vài chục thế, tìm quy luật: chu kỳ, chẵn lẻ, đối xứng. Viết quy luật thành một câu ngắn.
- Kiểm quy luật bằng một thế lớn tính tay độc lập. Nếu không khớp, quy luật sai — tìm lại.
Một lưu ý: khi luật thay đổi chút ít, như ai bốc viên cuối là thua thay vì thắng, phải gán nhãn lại từ đầu. Đừng tưởng chỉ cần đảo ngược kết quả cũ; nhiều khi bảng mới khác hẳn.
Nhầm lẫn hay gặp
Đọc nhãn theo người vừa đi. Nhãn tính cho người sắp đi. Bạn vừa đi xong, để lại thế thua — tức là thế thua cho đối phương, tốt cho bạn.
Thấy một nước dẫn tới thế thắng là thôi không xét tiếp. Để gán thế thua, phải kiểm mọi nước. Chỉ một nước bị bỏ sót là gán sai, và cái sai đó lan lên mọi dòng sau.
Đoán chu kỳ quá sớm. Ba bốn dòng giống nhau chưa đủ. Chu kỳ chỉ chắc chắn khi một khúc dài bằng số viên bốc được tối đa lặp lại y nguyên.
Nghĩ thế thua là hết hy vọng. Thế thua chỉ chắc thua khi đối phương đi đúng. Trong đấu thật, người ở thế thua nên đi nước làm thế rối nhất, để đối phương dễ sai.
Quên rằng thế gồm cả việc ai đang đi. Đống bảy viên đến lượt bạn là xấu cho bạn; cũng đống đó mà đến lượt đối phương thì lại tốt cho bạn. Khi ghi chép thế, luôn ghi kèm ai sắp đi, nhất là trong những cuộc đấu mà hai bên được đi những nước khác nhau.
Từ bảng nhãn đến cách nghĩ ngoài bàn đấu
Ngoài những cuộc đấu có luật gọn, ý tưởng thế thắng và thế thua vẫn dùng được như một câu hỏi tự đặt: sau nước đi của mình, đối phương còn nước nào tốt không? Nếu mọi lựa chọn của đối phương đều dẫn tới điều có lợi cho mình, mình đã đặt họ vào thế thua. Nếu họ còn dù chỉ một lối ra tốt, thế đó chưa phải thế thua, và họ sẽ tìm ra lối đó.
Ví dụ trong việc chia ca: tổ trưởng muốn hai nhân viên tự thoả thuận ca trực cuối tuần. Nếu cách sắp đặt khiến mọi phương án người thứ hai đưa ra đều có lợi cho người thứ nhất, người thứ nhất đã nắm thế thắng ngay từ đầu, dù cuộc thoả thuận chưa bắt đầu. Ngược lại, người ở vị trí kém nhận ra sớm điều này thì nên đề nghị đổi cách sắp, thay vì cố gắng trong một thế đã định.
Điểm cần nhớ: thế thắng không đến từ việc đi một nước hay, mà từ việc để lại cho đối phương một tình thế mà mọi lối của họ đều xấu. Người giỏi tính lượt luôn nhìn vào thế mình để lại, không chỉ vào nước mình đi.
Câu hỏi thường gặp
Thế thắng có nghĩa là người đi trước thắng phải không?
Thế thắng nghĩa là người sắp đi ở thế đó thắng nếu đi đúng. Ở đầu cuộc đấu người sắp đi là người đi trước, nên thế ban đầu là thế thắng thì người đi trước nắm phần chắc. Thế ban đầu là thế thua thì người đi sau nắm phần chắc.
Với luật bốc 1, 3 hoặc 4 viên, 30 viên thì ai thắng?
Ba mươi chia cho bảy được bốn dư hai, mà dư hai là thế thua. Vì thế người đi trước ở thế thua, người đi sau thắng nếu mỗi lượt luôn đưa số viên còn lại về dư không hoặc dư hai khi chia cho bảy.
Vì sao bảng nhãn lại lặp theo chu kỳ?
Nhãn của một thế chỉ phụ thuộc vào nhãn của vài thế ngay trước nó, số thế đó bằng số viên bốc được nhiều nhất. Khi một khúc liền nhau đủ dài lặp lại y hệt khúc trước, phần sau buộc phải lặp lại theo.
Cách gán nhãn có dùng cho cuộc đấu có hoà không?
Có, nhưng cần thêm nhãn thứ ba là hoà. Thế mà có nước dẫn tới thế thua cho đối phương thì vẫn là thắng; không có nhưng có nước dẫn tới hoà thì là hoà; còn lại là thua. Cờ ca-rô trên bàn ba nhân ba được giải theo cách này.
Người ở thế thua nên làm gì?
Nếu đối phương đi đúng thì không cứu được, nhưng người thật hay sai. Hãy đi nước để lại thế phức tạp, nhiều lựa chọn gần giống nhau, để đối phương khó nhìn ra nước đúng. Tránh những nước làm thế quá đơn giản.
Có thể dạy cách gán nhãn cho học sinh tiểu học không?
Được, với cuộc đấu nhỏ như bốc 1 hoặc 2 viên từ mười viên sỏi. Cho các em tự tô màu từng số trên một dãy ô: màu này cho thế thua, màu kia cho thế thắng. Không cần tính điểm hay xếp hạng ai nhanh hơn.