DauTranh.comĐấu Tranh
Đấu trí với chính mình

Sợ mất hơn thích được là gì: vì sao cái mất làm ta đau hơn cái được cùng cỡ

Sợ mất hơn thích được khiến ta chọn chắc khi đang được và liều khi đang mất. Ví dụ nhận đơn hàng có phép tính, cách đổi khung nhìn và cách cân lại quyết định.

An elderly Vietnamese woman behind a market stall of dried goods counting small bags while a younger relative watches, hands in focus, faces turned away, warm lantern light

Sợ mất hơn thích được, còn gọi là né tránh mất mát, là xu hướng cảm nhận một khoản mất nặng nề hơn hẳn một khoản được có cùng kích cỡ; vì thế người ta sẵn sàng làm nhiều điều kém khôn ngoan chỉ để khỏi phải nhận một cái mất. Mất một trăm nghìn đánh rơi ngoài chợ làm bạn bực cả buổi chiều, còn nhặt được một trăm nghìn thì vui chừng mười phút.

Hệ quả đáng chú ý nhất là quyết định đổi chiều theo cách bạn nhìn vấn đề: đang thấy mình "được" thì chọn phương án chắc, đang thấy mình "mất" thì chọn phương án liều, dù về con số hai tình huống có khi y hệt nhau. Phần dưới giải thích khái niệm, đi qua một ví dụ nhận đơn hàng có phép tính, chỉ ra đối phương lợi dụng nỗi sợ mất như thế nào và cách cân lại.

Sợ mất hơn thích được nghĩa là gì

Khi so hai thứ cùng giá trị, một thứ mình sắp mất và một thứ mình sắp được, phần lớn người ta không đặt chúng lên bàn cân ngang nhau. Cái mất nặng hơn. Cảm giác này có lý do sâu xa: với người sống sát mép thiếu thốn, mất đi phần lương thực dự trữ có thể nguy hiểm hơn nhiều so với việc được thêm một phần. Nỗi sợ mất là một thói quen sinh tồn hợp lý trong hoàn cảnh ấy.

Vấn đề là thói quen đó vẫn hoạt động cả khi khoản mất nhỏ, không đe doạ gì, và khi tình huống được lặp lại nhiều lần đến mức được mất bù trừ nhau. Một chủ cửa hàng không dám đổi nhà cung cấp dù nơi mới rẻ hơn, chỉ vì sợ "lỡ hàng mới không bằng thì mất khách"; một người không dám đổi việc dù chỗ mới tốt hơn rõ, chỉ vì sợ mất những gì đã quen. Cả hai đều đang trả một cái giá đều đặn để tránh một cái mất có thể không bao giờ xảy ra.

Đi cùng nỗi sợ mất là hiệu ứng sở hữu: khi một thứ đã thuộc về mình, mình định giá nó cao hơn lúc chưa có. Chiếc xe máy cũ của bạn trong mắt bạn đáng giá hơn trong mắt người mua, một phần vì bán nó là "mất" nó. Hai hiệu ứng này cùng giải thích vì sao người mua và người bán đồ cũ thường cách nhau xa về giá ngay từ đầu.

Cùng một lựa chọn, đổi cách nói thì đổi quyết định

Cách một lựa chọn được trình bày, như một khoản được hay một khoản mất, thường quyết định người ta chọn gì. Hiện tượng này gọi là hiệu ứng đóng khung. Bảng dưới đặt các cặp câu có cùng nội dung nhưng khác khung.

Tình huốngKhung "được"Khung "mất"Người ta thường phản ứng thế nào
Thanh toán hoá đơn sớmGiảm 50 nghìn nếu trả trước ngày 10Phụ thu 50 nghìn nếu trả sau ngày 10Khung mất khiến nhiều người trả sớm hơn
Tiết kiệm điệnMỗi tháng tiết kiệm được 200 nghìnMỗi tháng đang phí 200 nghìnKhung mất thúc người ta đổi thói quen mạnh hơn
Đổi nhà cung cấpNơi mới rẻ hơn 5 phần trămNơi cũ đắt hơn gần 5 phần trămKhung được hay bị gạt đi vì "đổi thì rủi ro"
Phương án điều trị cây trồngCứu được 70 trên 100 câyMất 30 trên 100 câyKhung được khiến người ta chọn phương án chắc
Ưu đãi có hạnĐược giảm giá nếu đăng ký tuần nàyMất ưu đãi nếu không đăng ký tuần nàyKhung mất tạo cảm giác gấp

Mỗi cặp trong bảng có cùng con số. Điều khác duy nhất là điểm mốc mà người nghe được mời đứng vào: đứng ở chỗ "chưa có gì" nhìn sang khoản được, hay đứng ở chỗ "đã có" nhìn sang khoản mất. Người đặt khung, dù là bạn hay đối phương, đang chọn điểm mốc cho người nghe.

Ví dụ tính: nhận đơn hàng chắc hay đơn hàng lớn hơn nhưng bấp bênh

Anh Hải có xưởng may nhỏ, đứng trước hai cặp lựa chọn. Khả năng thành hay hỏng ở đây là ước tính của chính anh dựa trên kinh nghiệm với từng khách. Giá trị trung bình được tính bằng cách nhân từng kết quả với khả năng của nó rồi cộng lại.

Cặp lựa chọnPhương ánKết quảGiá trị trung bình
Cặp 1, đang tính phần đượcA: đơn quenChắc chắn lãi 2 triệu2 triệu
Cặp 1, đang tính phần đượcB: đơn khách mới lớn hơnNửa khả năng lãi 5 triệu, nửa khả năng khách huỷ, lãi 0Nửa của 5 cộng nửa của 0, bằng 2,5 triệu
Cặp 2, đang tính phần mấtC: chấp nhận đền ngay cho lô hàng lỗiChắc chắn mất 2 triệuMất 2 triệu
Cặp 2, đang tính phần mấtD: giữ lô hàng, chờ khách xem lạiNửa khả năng mất 5 triệu, nửa khả năng khách bỏ qua, mất 0Mất nửa của 5, bằng 2,5 triệu

Ở cặp 1, phần đông chọn A vì "chắc ăn", dù B có giá trị trung bình cao hơn 0,5 triệu. Ở cặp 2, phần đông chọn D vì "còn có cơ may không mất đồng nào", dù D có giá trị trung bình tệ hơn C cũng 0,5 triệu. Cùng một người, đứng ở phía được thì né rủi ro, đứng ở phía mất thì tìm rủi ro.

Không phải lần nào chọn A hay D cũng sai. Nếu mất 5 triệu làm xưởng không trả nổi lương tháng này, D là liều thật sự, và C mới hợp lý. Điều cần thấy là lý do chọn phải là sức chịu đựng thật của xưởng, chứ không phải chỉ vì cảm giác "mất chắc chắn thì khó chịu quá".

Khi có đối phương: nỗi sợ mất bị khai thác thế nào

Đặt khung mất cho lời đề nghị. Người bán nói "chỉ còn hôm nay, mai là mất ưu đãi" thay vì "hôm nay được giảm". Lời đề nghị không đổi, nhưng bạn bị đẩy sang phía mất, nơi người ta dễ quyết vội hơn.

Cho bạn "sở hữu" trước rồi mới bàn. Cho dùng thử miễn phí một tháng, cho mang xe về đi thử cuối tuần. Khi món đồ đã nằm trong tay, trả lại nó là một cái mất, và bạn trả giá cao hơn để giữ.

Đối phương đang thua thường liều hơn. Trong một cuộc cạnh tranh, bên đang mất thị phần hay đang bị dẫn có xu hướng tung những nước đi mạo hiểm. Biết điều đó giúp bạn đoán trước và phòng thủ, thay vì bất ngờ.

Chính bạn khi đang dẫn thường co cụm quá sớm. Đang thắng, ai cũng muốn giữ cái đã có. Co lại để giữ có thể đúng, nhưng nếu co quá sớm, bạn trao cho đối phương quyền chủ động và thời gian để lật lại. Câu hỏi đúng là co lại có làm khả năng thắng cao hơn không, chứ không phải co lại có làm mình đỡ lo hơn không.

Cách cân lại khi thấy mình đang sợ mất

Bạn không tắt được nỗi sợ mất, nhưng có thể kiểm xem nó đang phục vụ bạn hay đang lái bạn. Năm thao tác dưới đây dùng được cho cả quyết định nhỏ lẫn lớn.

  1. Đổi khung và xem mình có đổi ý không. Viết lại lựa chọn theo khung ngược lại. Nếu chỉ đổi cách nói mà bạn đổi luôn quyết định, quyết định đó đang bị khung lái chứ không phải bị con số lái.
  2. Hỏi câu "nếu chưa có thì có mua không". Với món đồ, công việc, nhà cung cấp hiện tại: nếu hôm nay chưa có và được đề nghị đúng như vậy, bạn có chọn không? Câu hỏi này gỡ hiệu ứng sở hữu.
  3. Nhìn theo cả loạt, không nhìn từng lần. Nếu bạn sẽ gặp lựa chọn kiểu đơn A, đơn B hai mươi lần trong năm, những lần được và mất sẽ bù nhau, và giá trị trung bình mới là thứ quyết định kết quả cả năm.
  4. Xác định mức mất mà mình thật sự chịu không nổi. Đây là giới hạn chính đáng, nên ghi ra con số cụ thể. Dưới mức đó, hãy cho phép mình chọn theo giá trị trung bình.
  5. Hỏi ai đang đặt khung. Nếu khung "mất" đến từ người được lợi khi bạn quyết nhanh, hãy cho mình thêm thời gian và đặt lại khung theo cách của mình.

Năm thao tác này không biến bạn thành người thích liều. Chúng chỉ giúp nỗi sợ mất quay về đúng chỗ: bảo vệ bạn khỏi những cái mất chịu không nổi, chứ không bắt bạn trả giá đều đặn để tránh những cái mất nhỏ.

Áp dụng: bán đồ cũ, hàng tồn, đổi việc

Bán đồ cũ. Trước khi đặt giá, hỏi giá vài người mua thật hoặc xem những món tương tự đã bán được bao nhiêu, chứ đừng hỏi lòng mình. Giá trong lòng người bán gần như luôn cao hơn giá thị trường vì hiệu ứng sở hữu. Đặt giá theo người mua thì bán được; đặt theo lòng mình thì món đồ nằm thêm vài tháng.

Hàng tồn trong kho. Chủ cửa hàng hay giữ hàng tồn với hy vọng bán lại đúng giá nhập, vì bán thấp hơn là "lỗ". Nhưng hàng nằm kho vẫn tốn chỗ, tốn vốn và có khi lỗi mốt. Câu hỏi đúng là hôm nay bán được bao nhiêu và chỗ trống ấy dùng vào việc gì, chứ không phải giá nhập là bao nhiêu.

Đổi việc, đổi chỗ ở. Liệt kê những gì sẽ mất và những gì sẽ được, rồi tự hỏi từng thứ trong cột "mất" có thật sự quan trọng hay chỉ là quen. Quen là một giá trị có thật, nhưng thường nhỏ hơn cảm giác của nó.

Thử nhỏ trước khi đổi lớn. Với nhà cung cấp mới, nhận một lô nhỏ. Với công việc mới, làm thử một dự án ngắn nếu được. Thử nhỏ làm khoản mất tối đa bé lại, và nỗi sợ mất cũng nhỏ theo.

Nhầm lẫn hay gặp

Coi né tránh mất mát là luôn sai. Khi một khoản mất có thể làm bạn kiệt quệ, sợ nó là khôn ngoan. Thiên kiến chỉ là thiên kiến khi khoản mất nhỏ so với sức chịu đựng, hoặc khi tình huống lặp lại nhiều lần.

Nhầm với tính cẩn thận. Cẩn thận là kiểm tra kỹ trước khi làm. Sợ mất quá mức là không làm dù đã kiểm tra kỹ và thấy có lợi. Người cẩn thận vẫn đổi nhà cung cấp sau khi thử một lô nhỏ, người sợ mất thì không bao giờ thử.

Nghĩ rằng mình chỉ sợ mất tiền. Người ta cũng sợ mất thể diện, mất thói quen, mất vị trí. Nhiều cuộc tranh cãi kéo dài vì không bên nào chịu "mất" chỗ đứng đã nói ra, dù đổi ý sẽ có lợi hơn.

Tưởng đang thua thì liều là dũng cảm. Liều khi đang mất thường chỉ là cố tránh việc phải chấp nhận khoản mất chắc chắn. Liều chỉ đáng khi phép tính cho thấy nó tốt hơn, không phải khi nó giúp mình khỏi phải nhìn thẳng vào khoản mất.

Câu hỏi thường gặp

Sợ mất hơn thích được là gì?

Là xu hướng cảm nhận một khoản mất nặng hơn một khoản được cùng kích cỡ. Vì thế người ta hay chọn phương án chắc khi đang được và chọn phương án liều khi đang mất, kể cả khi giá trị trung bình nói điều ngược lại.

Né tránh mất mát và hiệu ứng sở hữu khác nhau thế nào?

Né tránh mất mát là nỗi sợ mất nói chung. Hiệu ứng sở hữu là một hệ quả của nó: khi một thứ đã thuộc về mình, mình định giá nó cao hơn lúc chưa có, vì bán hay bỏ nó là một cái mất.

Hiệu ứng đóng khung là gì?

Là việc cùng một lựa chọn được trình bày như một khoản được hay một khoản mất thì người nghe quyết định khác nhau. Giảm giá khi trả sớm và phụ thu khi trả muộn có cùng con số nhưng tác động khác nhau.

Làm sao biết mình đang bị nỗi sợ mất chi phối?

Viết lại lựa chọn theo khung ngược lại. Nếu chỉ đổi cách nói mà bạn đổi luôn quyết định, nỗi sợ mất đang lái bạn. Câu hỏi nếu chưa có thì có chọn không cũng giúp nhận ra.

Vì sao đang thua người ta hay liều?

Vì chấp nhận một khoản mất chắc chắn rất khó chịu, nên người ta chọn phương án còn cơ may không mất gì, dù cái giá trung bình tệ hơn. Biết điều này giúp bạn đoán trước nước đi của đối phương đang thua.

Sợ mất có phải lúc nào cũng xấu không?

Không. Khi khoản mất có thể làm bạn kiệt quệ, sợ nó là khôn ngoan. Nỗi sợ mất chỉ thành thiên kiến khi khoản mất nhỏ so với sức chịu đựng hoặc khi tình huống lặp lại nhiều lần để được mất bù nhau.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138