Khi bị dồn thời gian, việc đầu tiên không phải là nghĩ nhanh hơn mà là phân loại: quyết định này đảo ngược được hay không, sai thì mất bao nhiêu, và hạn chót này là thật hay do người khác dựng lên. Phần lớn quyết định gấp thuộc loại đảo ngược được và nên chốt nhanh; một phần nhỏ không đảo ngược được, và với chúng, mua thêm thời gian thường đáng hơn mọi cách nghĩ nhanh.
Áp lực thời gian làm hẹp tầm nhìn: bạn chọn phương án đầu tiên nghĩ ra, quên hỏi thêm thông tin và dễ bị đối phương dắt. Phần dưới giải thích vì sao bị dồn thì quyết định dễ hỏng, cách phân loại, cách nhận ra hạn chót giả, quy trình sáu mươi giây, một ví dụ nhận đơn gấp và việc chuẩn bị trước để lúc gấp không phải nghĩ nhiều.
Vì sao bị dồn thời gian thì quyết định dễ hỏng
Khi thời gian ngắn, đầu óc làm ba việc quen thuộc. Thứ nhất, nó dừng tìm kiếm ở phương án đầu tiên nghe được: thay vì so ba cách, bạn so một cách với việc không làm gì. Thứ hai, nó bỏ qua những câu hỏi tốn thời gian, đặc biệt là câu "mình còn thiếu thông tin gì". Thứ ba, cảm xúc lấn lên: lo lắng khiến bạn muốn kết thúc tình huống khó chịu cho nhanh, và cách nhanh nhất là gật đầu với điều đang được đề nghị.
Ba việc này không phải lúc nào cũng xấu. Với một đầu bếp đang đứng bếp giờ cao điểm, chọn phương án đầu tiên đủ tốt là cách làm đúng, vì tốn thêm một phút suy nghĩ thì món ăn hỏng. Cái hại chỉ đến khi bạn mang cách nghĩ dành cho việc nhỏ, lặp lại, đảo ngược được, áp vào một quyết định lớn, một lần, khó rút lại.
Trong cuộc đấu, áp lực thời gian còn là một công cụ. Bên ép được bên kia vào thế phải trả lời ngay thường có lợi, vì bên bị ép không kịp so phương án, không kịp hỏi người khác và dễ nhận một điều khoản mình chưa đọc kỹ. Biết điều này giúp bạn phân biệt cái gấp của tình huống với cái gấp do người khác tạo ra.
Phân loại quyết định trước khi lo về thời gian
Hai câu hỏi đầu tiên luôn là: sai thì sửa được không, và sai thì mất bao nhiêu. Kết hợp hai câu cho ra bốn ô, mỗi ô có cách xử lý thời gian riêng.
| Loại quyết định | Ví dụ | Nên dành bao nhiêu thời gian | Việc làm ngay |
|---|---|---|---|
| Sửa được, mất ít | Chọn món nhập thêm cho tuần tới, chọn đường đi tránh tắc | Vài giây tới vài phút | Chọn phương án đủ tốt đầu tiên, theo dõi rồi chỉnh |
| Sửa được, mất nhiều | Nhận một đơn hàng lớn có thể huỷ trong ba ngày | Vừa đủ để kiểm một hai điều then chốt | Chốt có điều kiện, ghi rõ cách rút lui |
| Khó sửa, mất ít | Mua một món đồ nhỏ không đổi trả | Ngắn, chấp nhận rủi ro nhỏ | Quyết nhanh, đừng tiếc |
| Khó sửa, mất nhiều | Ký hợp đồng thuê dài hạn, đặt cọc lớn, nghỉ việc | Đủ dài, kể cả phải xin thêm | Mua thêm thời gian trước khi nghĩ tới việc nghĩ nhanh |
Phần lớn sự lo lắng khi bị dồn đến từ việc đối xử với mọi quyết định như thể chúng thuộc ô cuối. Thật ra ô cuối khá hiếm. Nhận ra mình đang ở ô đầu hay ô thứ hai giúp bạn quyết nhanh mà không áy náy, và dồn sự thận trọng cho đúng chỗ cần.
Hạn chót thật và hạn chót giả
Hạn chót thật gắn với một sự kiện không ai kiểm soát. Chuyến xe cuối ngày rời bến lúc chín giờ, cửa nộp hồ sơ đóng lúc năm giờ, hàng tươi hỏng sau một ngày. Những hạn này không ai dời được, kể cả người đưa ra chúng.
Hạn chót giả do một bên dựng lên để tạo áp lực. "Giá này chỉ hôm nay", "có người khác đang chờ", "anh trả lời trước trưa nhé". Có khi chúng có thật, nhưng nhiều khi người nói vẫn sẵn lòng chờ nếu bạn hỏi lại.
Cách kiểm: hỏi điều gì xảy ra sau hạn. Hãy hỏi thẳng: "nếu mai mới trả lời được thì bên mình có còn giữ phương án này không". Câu trả lời cụ thể kiểu "mai thì lô này đã giao cho khách khác" nghe giống hạn thật. Câu trả lời mơ hồ kiểu "thì khó lắm" thường là hạn giả.
Đặt lại hạn theo cách của mình. Thay vì gật hoặc lắc ngay, đề xuất một mốc cụ thể: "chiều nay bốn giờ sẽ trả lời chắc chắn". Một mốc cụ thể và gần thường được chấp nhận, và cho bạn đủ thời gian làm những việc then chốt.
Quy trình sáu mươi giây khi buộc phải chọn ngay
Khi thật sự không thể xin thêm thời gian, sáu bước dưới đây chạy được trong khoảng một phút. Tập vài lần với quyết định nhỏ để lúc gấp không phải nhớ.
- Thở ra một hơi dài và gọi tên tình huống. "Đây là quyết định loại sửa được, mất nhiều." Gọi tên giúp bạn chuyển từ phản ứng sang suy nghĩ.
- Nêu ít nhất hai phương án ngoài phương án đang được đề nghị. Ví dụ: nhận một phần, nhận có điều kiện, từ chối kèm đề xuất khác.
- Hỏi một câu để lấy thông tin then chốt nhất. Chỉ một câu, câu mà nếu biết đáp án thì quyết định rõ ngay.
- Hình dung trường hợp xấu nhất của phương án định chọn. Nếu chịu được, đi tiếp. Nếu không chịu được, chọn phương án khác hoặc thêm điều kiện.
- Chốt kèm điều kiện rút lui khi có thể. "Nhận, nhưng nếu tới tối không gom đủ nguyên liệu thì báo lại trước tám giờ."
- Ghi lại một dòng. Quyết định gì, vì sao, lúc mấy giờ. Dòng ghi này giúp bạn xét lại sau mà không bị trí nhớ tô vẽ.
Bước hai và bước ba là hai bước hay bị bỏ nhất khi gấp, và cũng là hai bước đem lại nhiều nhất. Chỉ cần nêu được một phương án thứ ba là đã thoát khỏi thế "gật hay lắc" mà người đặt hạn thường muốn bạn đứng vào.
Ví dụ: đơn đặt hai trăm suất cơm cho sáng mai
Năm giờ chiều, chị Lan, chủ một bếp ăn nhỏ, nhận cuộc gọi đặt hai trăm suất cơm hộp giao lúc bảy giờ sáng mai cho một buổi hội nghị. Khách cần câu trả lời trong mười phút vì còn phải gọi nơi khác nếu chị không nhận. Bình thường bếp làm khoảng một trăm hai mươi suất mỗi buổi.
Chị phân loại: nếu nhận rồi không làm kịp, chị mất uy tín với một khách mới và có thể phải bù tiền; nếu từ chối, chị mất một đơn lớn nhưng không mất gì đang có. Đây là quyết định sửa được nếu báo sớm, mất nhiều nếu báo muộn. Chị nêu ba phương án: nhận đủ hai trăm, nhận một trăm hai mươi và giới thiệu chỗ khác cho phần còn lại, hoặc nhận đủ với thực đơn rút gọn ba món thay vì năm món để kịp làm.
Chị hỏi khách đúng một câu: "thực đơn có bắt buộc năm món không". Khách trả lời ba món cũng được nếu có canh. Chị kiểm nhanh trường hợp xấu nhất: chợ đầu mối sáng sớm thiếu thịt. Chị gọi một mối hàng quen để giữ trước, rồi nhận đơn với điều kiện: thực đơn ba món kèm canh, nếu tới chín giờ tối không chắc nguyên liệu thì báo lại để khách còn kịp tìm nơi khác. Cả quá trình mất tám phút. Chị không nghĩ nhanh hơn bình thường; chị chỉ không bỏ bước nêu phương án thứ ba và câu hỏi then chốt.
Chuẩn bị trước để lúc gấp không phải nghĩ
Quy tắc làm sẵn. Với những tình huống hay lặp lại, đặt quy tắc từ lúc bình tĩnh: "đơn trên một trăm rưỡi suất phải báo trước một ngày", "không đặt cọc khi chưa xem tận nơi". Quy tắc đặt sẵn là quyết định đã được nghĩ kỹ, chỉ chờ áp dụng.
Phương án mặc định. Xác định trước nếu không kịp nghĩ thì mặc định làm gì. Với quyết định khó sửa, mặc định an toàn thường là "chưa đồng ý". Với quyết định dễ sửa, mặc định có thể là "nhận rồi chỉnh".
Danh sách người gọi nhanh. Biết sẵn ai hỏi được về giá, về pháp lý cơ bản, về kỹ thuật. Một cuộc gọi hai phút cho đúng người có thể thay cho cả buổi tự tìm hiểu.
Ngưỡng dừng. Ghi sẵn các con số mà vượt qua thì phải dừng lại, dù gấp tới đâu: số tiền đặt cọc, thời hạn cam kết, số lượng. Ngưỡng giúp bạn không bị cuốn đi bởi một lời đề nghị đến từng bước nhỏ. Ví dụ chị chủ bếp ăn có thể đặt ngưỡng: đơn nào vượt gấp rưỡi công suất thường ngày thì không nhận trọn gói trong ngày, chỉ nhận một phần hoặc nhận kèm thực đơn rút gọn. Có ngưỡng ghi sẵn, cuộc gọi lúc năm giờ chiều chỉ còn là việc đối chiếu.
Nhầm lẫn hay gặp
Nghĩ rằng nhanh là giỏi. Trả lời ngay khiến bạn trông quyết đoán, nhưng với quyết định khó sửa, nói "chiều nay sẽ trả lời" mới là nước đi mạnh. Quyết đoán là chọn dứt khoát sau khi đã làm đủ việc cần làm, không phải chọn trước khi làm.
Coi mọi hạn chót của đối phương là giả. Có những hạn thật, và lỡ một hạn thật có thể mất cơ hội tốt. Kiểm bằng câu hỏi cụ thể, đừng mặc định nghi ngờ rồi trì hoãn tới khi mất phương án.
Dùng thời gian thêm để lo, không để làm. Xin thêm được một buổi chiều mà dành cả buổi để lo lắng thì không khác gì không xin. Ngay khi có thêm thời gian, ghi ra hai, ba việc cần làm để quyết: gọi ai, kiểm gì, tính gì.
Quên rằng đối phương cũng bị dồn. Bên đặt hạn gấp thường cũng đang có sức ép riêng: khách của họ, cấp trên của họ, kho hàng của họ. Hỏi nhẹ "bên mình cần gấp vì sao" đôi khi cho bạn biết ai đang thật sự bị dồn hơn, và điều đó đổi hẳn thế mặc cả về thời gian.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao ra quyết định đúng khi bị dồn thời gian?
Trước tiên phân loại quyết định: sai thì sửa được không và mất bao nhiêu. Quyết định dễ sửa thì chốt nhanh rồi chỉnh. Quyết định khó sửa và mất nhiều thì ưu tiên xin thêm thời gian, rồi mới tính chuyện nghĩ nhanh.
Hạn chót giả là gì?
Là mốc thời gian do một bên dựng lên để ép bên kia trả lời nhanh, không gắn với sự kiện nào thật sự không dời được. Cách kiểm là hỏi điều gì xảy ra sau mốc đó và nghe xem câu trả lời cụ thể hay mơ hồ.
Vì sao bị ép thời gian thì dễ quyết sai?
Vì đầu óc dừng ở phương án đầu tiên, bỏ qua câu hỏi về thông tin còn thiếu và bị nỗi lo đẩy tới việc muốn kết thúc tình huống cho nhanh. Đối phương biết điều đó nên hay dùng áp lực thời gian như một nước đi.
Quy trình quyết định nhanh gồm những bước nào?
Gọi tên loại quyết định, nêu thêm ít nhất hai phương án, hỏi một câu lấy thông tin then chốt, hình dung trường hợp xấu nhất, chốt kèm điều kiện rút lui và ghi lại một dòng. Cả quá trình chạy trong khoảng một phút.
Có nên luôn xin thêm thời gian không?
Không. Với quyết định nhỏ và dễ sửa, xin thêm thời gian chỉ làm chậm việc và có khi mất cơ hội. Chỉ nên mua thêm thời gian cho những quyết định khó rút lại và có cái giá lớn nếu sai.
Làm sao chuẩn bị để lúc gấp không bị cuống?
Đặt sẵn quy tắc cho những tình huống hay lặp lại, chọn trước phương án mặc định, có danh sách người hỏi nhanh và ghi sẵn các ngưỡng phải dừng lại. Như vậy lúc gấp bạn chỉ áp dụng chứ không phải nghĩ từ đầu.