Nóng giận sau khi thua làm bạn đấu ván kế tiếp bằng cảm xúc thay vì bằng tính toán: bạn đi nhanh hơn, liều hơn, muốn thắng lại ngay, và chính điều đó khiến ván thua thứ hai đến dễ hơn ván đầu. Cơn nóng không xấu tự thân; nó chỉ cho thấy bạn quan tâm tới kết quả. Cái hại nằm ở việc để nó cầm lái quyết định.
Cách xử lý không phải là "cố đừng giận", vì điều đó hiếm khi được. Cách hiệu quả là nhận ra dấu hiệu sớm, có một quy trình ngắn giữa hai ván và đặt sẵn vài luật cho chính mình từ lúc bình tĩnh. Phần dưới giải thích cơ chế, đi qua một buổi cờ tướng theo từng ván, đưa ra năm bước lấy lại bình tĩnh và cách giúp trẻ em khi các em thua.
Vì sao thua một ván dễ kéo theo ván sau
Sau một ván thua, nhất là ván thua vì một nước sơ ý, đầu óc bị kéo về hai hướng cùng lúc. Một hướng nhìn lại quá khứ: "sao lúc đó mình lại đi nước ấy". Một hướng đòi bù đắp ngay: "ván này phải thắng lại". Cả hai hướng đều lấy mất sự chú ý dành cho thế cờ trước mặt. Bạn đang đấu ván hai nhưng một nửa đầu óc vẫn ở ván một, nửa còn lại ở ván ba tưởng tượng nơi mình đã thắng.
Cơn nóng cũng đổi cách bạn chịu rủi ro. Khi đang bực, những nước đi mạo hiểm trông hấp dẫn hơn, vì chúng hứa hẹn thắng nhanh và xoá đi cảm giác khó chịu. Những nước chắc chắn, chậm rãi lại trông tẻ nhạt và "nhát". Kết quả là bạn chọn đúng loại nước đi mà đối phương tỉnh táo dễ trừng phạt nhất.
Thêm một vòng xoáy nữa: đối phương nhận ra bạn đang nóng. Người đấu lâu năm biết rằng đối thủ vừa thua thường mở ván sau bằng một đợt tấn công vội, nên họ chỉ cần đứng chắc và chờ sơ hở. Vậy là cơn nóng của bạn vừa làm bạn đi kém đi, vừa cho đối phương thông tin về cách bạn sắp đi.
Dấu hiệu sớm cho thấy cơn nóng đang cầm lái
Nhận ra sớm quan trọng hơn mọi kỹ thuật bình tĩnh, vì càng để muộn cơn nóng càng khó hạ. Dấu hiệu chia làm ba nhóm. Mỗi người thường có một hai dấu hiệu riêng của mình; tìm ra và nhớ chúng.
| Nhóm dấu hiệu | Ví dụ cụ thể | Nên làm gì khi thấy |
|---|---|---|
| Cơ thể | Nóng mặt, nghiến răng, tay gõ bàn, ngồi nhổm về phía trước | Thả lỏng vai, ngả người ra sau, thở ra chậm một lần |
| Lời nói và ý nghĩ | "Ván này phải thắng", "đen thật", "nó ăn may" | Gọi tên điều đang diễn ra: "mình đang bực" |
| Cách đi | Đi nhanh hơn thường lệ, đi trước khi đối phương đi xong, bỏ qua bước kiểm nước đáp trả | Đặt quy tắc: trước mỗi nước, đếm thầm tới ba và hỏi đối phương sẽ đáp gì |
| Sau trận | Đòi đấu lại ngay, không chịu bắt tay, đổ lỗi cho tiếng ồn hay người xem | Nghỉ ít nhất mười phút trước khi quyết định có đấu tiếp hay không |
Nhóm dấu hiệu về cách đi là đáng tin nhất, vì nó đo trực tiếp thứ ảnh hưởng tới kết quả. Một người có thể không thấy mình nóng mặt, nhưng nếu nhận ra mình vừa đi ba nước liền không dừng lại nghĩ, đó là bằng chứng rõ ràng rằng cảm xúc đã chiếm chỗ của tính toán.
Ví dụ từng ván: buổi cờ tướng chiều thứ Bảy
Anh Quang hay đấu cờ tướng với một người bạn ở quán nước đầu ngõ, đấu cho vui, không có gì đặt cửa. Một chiều thứ Bảy, buổi cờ diễn ra như sau.
- Ván một: thua vì một nước sơ ý. Đang thế ngang, anh để xe bị bắt vì quên một nước pháo đối phương. Anh vỗ đùi, nói to "ngu thật".
- Ván hai: tấn công vội. Anh mở ván bằng cách đẩy quân lên dồn dập, bỏ phòng thủ một bên cánh. Người bạn chỉ chống đỡ chắc tay, đợi anh dàn quân quá mỏng rồi phản công. Thua sau ba mươi nước, nhanh hơn ván một.
- Ván ba: đòi đấu ngay. Anh không uống ngụm nước nào, xếp quân lại liền. Anh đi nhanh, có lúc đi trước khi bạn kịp rút tay về. Thua vì một lỗi giống ván một: không kiểm nước đáp trả.
- Nghỉ mười phút. Người bạn đi mua thêm trà, anh ngồi một mình. Lúc này anh mới nhận ra ván hai và ván ba anh đều đi theo ý "phải thắng lại", không theo thế cờ.
- Ván bốn: quay về cách đi quen. Anh đi chậm, mỗi nước hỏi "bạn sẽ đáp thế nào". Ván kéo dài, kết thúc hoà.
Điều đáng chú ý là ván hai và ván ba không thua vì anh Quang kém hơn bạn. Chúng thua vì anh đấu với ván một, không phải với ván đang diễn ra. Mười phút nghỉ không làm anh giỏi lên, chỉ trả anh về đúng trình độ thật của mình.
Năm bước lấy lại bình tĩnh giữa hai ván
Năm bước dưới đây mất khoảng ba tới năm phút. Chúng dùng được giữa hai ván cờ, hai séc cầu lông, hai hiệp của một cuộc thi đấu trí, hay giữa hai vòng của một buổi thương lượng căng.
- Đứng dậy, rời khỏi chỗ ngồi. Đổi chỗ đứng làm đầu óc dễ thoát khỏi ván vừa xong. Đi rót nước, rửa mặt, ra ngoài vài bước.
- Thở ra dài hơn hít vào, vài lần. Không cần kỹ thuật phức tạp; chỉ cần để hơi thở ra kéo dài hơn hơi hít vào là cơ thể dịu xuống.
- Gọi tên một lỗi cụ thể, chỉ một. "Mình đã không kiểm nước pháo." Gọi tên một lỗi giúp biến cơn bực thành một bài học dùng được, thay vì một cảm giác chung chung "mình tệ".
- Chọn một việc nhỏ cho ván sau. Ví dụ "trước mỗi nước, nhìn một lượt quân của đối phương". Một việc thôi, đủ nhỏ để nhớ trong lúc đấu.
- Tự hỏi mình có muốn đấu tiếp không. Nếu câu trả lời là "có, để thắng lại", hãy nghỉ thêm. Nếu câu trả lời là "có, vì vẫn thấy vui", bắt đầu ván mới.
Bước cuối là bước khó thật lòng nhất. Muốn đấu tiếp để thắng lại là dấu hiệu bạn vẫn đang ở trong ván cũ. Muốn đấu tiếp vì thích là dấu hiệu bạn đã sẵn sàng cho ván mới.
Luật cá nhân đặt ra từ lúc bình tĩnh
Hai ván thua liền thì nghỉ. Đặt sẵn con số: sau hai ván thua liên tiếp, nghỉ ít nhất mười lăm phút, dù cảm thấy thế nào. Luật đặt từ trước không cần bạn phải đánh giá tình trạng của mình lúc đang nóng, vốn là lúc đánh giá kém nhất.
Không đổi lối đi giữa buổi vì bực. Nếu muốn thử cách đánh khác, quyết định từ đầu buổi hoặc sau khi nghỉ. Đổi lối đi ngay sau một ván thua gần như luôn là phản ứng, không phải chiến lược.
Bắt tay và nói một câu tử tế sau mỗi ván. Một câu như "ván này anh đi nước mã hay thật" buộc bạn nhìn ván vừa rồi từ phía đối phương. Nó cũng giữ cho cuộc đấu là chuyện giữa hai người tôn trọng nhau, điều làm cả hai đấu hay hơn về lâu dài.
Giới hạn số ván trong một buổi. Ba hay năm ván, tuỳ thời gian. Biết trước buổi đấu kết thúc ở đâu làm giảm cảm giác "phải thắng lại trước khi về", vốn là động cơ của rất nhiều ván đấu vội cuối buổi.
Viết luật ra và cho bạn đấu biết. Nói trước với người hay đấu cùng: "nếu thấy mình đi nhanh quá thì nhắc một câu nhé". Một người ngoài nhận ra dấu hiệu của bạn sớm hơn chính bạn, và lời nhắc đã được hẹn trước thì không bị coi là chọc tức.
Giúp trẻ em khi các em thua
Đừng chữa bằng cách để trẻ thắng mãi. Nhường liên tục làm trẻ không có dịp tập chịu thua, và lần thua thật đầu tiên ở trường sẽ khó hơn nhiều. Nhường một phần, như chấp bớt quân hoặc để trẻ đi lại một nước, giữ được cả niềm vui lẫn bài học.
Gọi tên cảm xúc thay cho trẻ. "Con đang tiếc vì ván vừa rồi đúng không" giúp trẻ có chữ để nói thay vì hất quân hay khóc. Trẻ biết gọi tên cơn bực thì dần biết đứng ngoài nó.
Khen cách đi, không khen kết quả. Khen "nước con giữ mã lại để phòng thủ hay lắm" thay vì chỉ khen khi thắng. Trẻ học được rằng điều đáng tự hào là cách nghĩ, và thua vẫn có điều để tự hào.
Không lập bảng hơn thua. Khi tổ chức đấu cho các em trong nhà hay ở lớp, không ghi bảng thắng thua, không xếp ai nhất ai bét. Thay vào đó, sau mỗi ván cho mỗi em kể một nước đi mình thích nhất của chính mình và của bạn.
Làm gương khi chính mình thua. Trẻ học cách thua nhiều nhất từ việc nhìn người lớn thua. Một câu "ván này bố đi vội quá, ván sau bố sẽ chậm lại" dạy được nhiều hơn mọi lời khuyên.
Nhầm lẫn hay gặp
Tưởng người bình tĩnh là người không quan tâm. Người bình tĩnh sau khi thua thường quan tâm tới kết quả không kém ai. Họ chỉ tách được cảm giác tiếc ra khỏi việc chọn nước đi tiếp theo.
Kìm nén thay vì xử lý. Ngồi im, mặt lạnh nhưng trong đầu vẫn sôi thì cách đi vẫn bị ảnh hưởng. Năm bước ở trên không bắt bạn hết giận, chỉ giúp cơn giận hạ xuống đủ để đầu óc trở lại.
Đổi hẳn lối đi vì một ván thua. Thua một ván chưa nói lên lối đi của bạn sai. Đổi toàn bộ cách đánh ngay sau một lần thua thường là phản ứng của cơn nóng, không phải kết luận của phân tích.
Nghĩ rằng đấu tiếp ngay là cách tốt nhất để quên. Đấu tiếp khi còn nóng thường cho thêm một ván thua để nhớ. Nghỉ ngắn rồi mới đấu tiếp gần như luôn tốt hơn, kể cả khi bạn thấy mình đã ổn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao thua một ván rồi hay thua tiếp?
Vì cơn nóng sau khi thua khiến bạn đi nhanh hơn, liều hơn và muốn thắng lại ngay, trong khi đối phương tỉnh táo chỉ cần đứng chắc và chờ sơ hở. Bạn đang đấu với ván cũ chứ không phải với thế cờ trước mặt.
Làm sao biết mình đang nóng khi thi đấu?
Để ý cách đi của chính mình: đi nhanh hơn thường lệ, đi trước khi đối phương xong, bỏ qua bước kiểm nước đáp trả. Đó là dấu hiệu đáng tin hơn cảm giác, vì nhiều người không tự thấy mình đang bực.
Có cách nào lấy lại bình tĩnh nhanh giữa hai ván không?
Rời chỗ ngồi, thở ra dài hơn hít vào vài lần, gọi tên một lỗi cụ thể, chọn một việc nhỏ cho ván sau và tự hỏi mình muốn đấu tiếp vì vui hay vì muốn thắng lại. Cả quá trình mất vài phút.
Có nên đấu lại ngay sau khi thua không?
Thường là không. Đấu lại ngay khi còn nóng hay đem lại thêm một ván thua giống hệt ván trước. Nghỉ ít nhất mười phút rồi mới quyết định có đấu tiếp hay không là lựa chọn an toàn hơn.
Dạy trẻ chấp nhận thua như thế nào?
Không nhường mãi, giúp trẻ gọi tên cảm xúc, khen cách đi thay vì khen kết quả, không lập bảng hơn thua và để trẻ thấy người lớn thua một cách bình thản. Trẻ học cách thua chủ yếu bằng cách nhìn người lớn.
Nóng giận khi thua có phải là xấu không?
Cảm thấy tiếc hay bực khi thua là bình thường và cho thấy bạn quan tâm. Điều cần tránh là để cảm xúc đó quyết định nước đi tiếp theo hoặc cách bạn đối xử với đối phương sau trận.