DauTranh.comĐấu Tranh
Mưu trí trong truyện dân gian

Mưu trí trong truyện dân gian Việt Nam: bảy kiểu mưu và cách đọc theo lối đối sách

Bảy kiểu mưu hay gặp trong truyện cổ tích, truyện trạng và giai thoại Việt, kèm bốn câu hỏi để đọc một truyện như một cuộc đấu trí có đối phương.

An elderly Vietnamese grandmother telling a story to three children on a bamboo bed in a courtyard at dusk, seen from behind, warm lantern glow, navy shadows

Mưu trí trong truyện dân gian Việt Nam là những cách người yếu thế, nhỏ bé hoặc bị làm khó tìm ra lối thắng mà không cần sức mạnh: đổi cách đo, hỏi ngược lại câu đố, chờ đối phương đổi trạng thái, dùng chính mong muốn của đối phương, tự đặt giới hạn cho lòng tham, mượn thế người khác, và ở mặt tối là đẩy rủi ro sang người thật thà. Gom lại thành bảy kiểu, bạn sẽ thấy cùng một kiểu mưu xuất hiện ở nhiều truyện khác nhau.

Đọc truyện dân gian theo lối đối sách nghĩa là hỏi: ai là hai bên, ai đặt luật, ai biết điều gì mà bên kia không biết, và cái mưu đã đổi điều gì trong thế cờ. Phần dưới đi qua bảy kiểu mưu với ví dụ từ các truyện quen thuộc, một bảng đối chiếu, cách dùng khi kể cho trẻ và những chỗ dễ hiểu sai. Các truyện và giai thoại được nhắc tới đều là truyện kể dân gian, có nhiều dị bản, không phải ghi chép lịch sử.

Vì sao truyện dân gian đầy những cuộc đấu trí

Truyện dân gian sinh ra từ những người ít quyền: người làm thuê, người nông dân, đứa trẻ con nhà nghèo, anh học trò. Họ không có binh lính, không có tiền, không có chức tước. Thứ duy nhất họ có là cái đầu. Vì vậy cốt truyện quen thuộc nhất là một bên mạnh hơn hẳn đặt ra luật chơi bất công, và bên yếu hơn phải tìm kẽ hở trong chính luật đó. Phú ông ra điều kiện vô lý, nhà vua ra lệnh không ai làm nổi, sứ thần nước lớn ra câu đố để làm nhục, con hổ đòi xem thứ mà nó không hiểu.

Người nghe truyện ngày xưa thích thú không phải vì phép lạ, mà vì thấy kẻ cậy thế bị đánh bại bằng chính lý lẽ của hắn. Đó cũng là điều làm truyện dân gian hợp với lối nhìn đối sách: mỗi truyện có hai bên với quyền lợi trái nhau, có lượt đi rõ ràng, có thông tin chênh lệch và có một nước đi làm đảo thế.

Khác với binh thư hay chuyện chiến trận, mưu trong truyện dân gian là mưu của đời thường: chia gia tài, đòi công làm thuê, trả lời quan, mặc cả với kẻ mạnh. Vì thế nó dùng lại được trong việc nhà, việc làm ăn, việc học hằng ngày của bạn, miễn là bạn tách được cái lõi khỏi lớp phép màu bên ngoài.

Bảy kiểu mưu hay gặp nhất

Đổi cách đo. Khi đề bài đòi đo một thứ quá lớn hoặc quá khó, người khôn đổi nó thành nhiều phép đo nhỏ dễ làm. Giai thoại Lương Thế Vinh cân voi bằng thuyền và đá là ví dụ rõ nhất: không ai cân được con voi, nhưng ai cũng cân được từng sọt đá.

Hỏi ngược lại câu đố. Gặp câu hỏi không có đáp án đúng, người khôn đưa ra một câu hỏi cùng loại cho người hỏi. Em bé trong truyện Em bé thông minh hỏi lại viên quan ngựa đi một ngày được mấy bước, khi quan hỏi trâu cày một ngày được mấy đường.

Chờ đối phương đổi trạng thái. Có khi không cần đổi món, chỉ cần đổi lúc. Giai thoại Trạng Quỳnh nấu món mầm đá bắt chúa chờ tới khi đói, lúc ấy cơm với tương cũng thành ngon.

Dùng chính mong muốn của đối phương. Con hổ trong truyện Trí khôn của ta đây muốn được xem trí khôn, nên tự đồng ý cho người trói mình. Người nông dân không cần khoẻ hơn hổ, chỉ cần để hổ tự bước vào thế bất lợi.

Tự đặt giới hạn cho mình. Người em trong truyện Ăn khế trả vàng may đúng túi ba gang như lời chim dặn. Cái túi nhỏ là một lời cam kết tự trói tay, giữ người em khỏi bị lòng tham kéo xuống biển như người anh.

Mượn thế người khác. Con cáo trong ngụ ngôn cáo mượn oai hùm đi trước con hổ, để muông thú sợ hổ mà tưởng là sợ cáo. Đây là mưu dựa trên tín hiệu bị nhận nhầm nguồn.

Đẩy rủi ro sang người thật thà. Đây là mưu gian, học để nhận diện chứ không để làm. Lý Thông trong truyện Thạch Sanh nhiều lần đẩy việc nguy hiểm sang em kết nghĩa rồi nhận công về mình.

Bảng đối chiếu: truyện nào, mưu gì, nguyên lý đối sách nào

Bảng dưới gom bảy kiểu mưu về các khái niệm đối sách tương ứng, để bạn nhìn ra chúng không phải mẹo lẻ mà là những nguyên lý lặp lại ở nhiều tình huống.

Truyện hoặc giai thoạiBên đặt luậtCái mưuNguyên lý đối sách
Lương Thế Vinh cân voi (giai thoại)Sứ thần ra đềThay vật khó đo bằng nhiều vật dễ đoĐổi khung bài toán thay vì cãi đề
Em bé thông minh (cổ tích)Vua và quanĐáp đòi hỏi vô lý bằng đòi hỏi vô lý tương đươngBuộc đối phương tự thừa nhận chỗ vô lý
Món mầm đá (giai thoại Trạng Quỳnh)ChúaKéo dài thời gian cho tới khi đối phương đóiThời điểm làm đổi giá trị của lựa chọn
Trí khôn của ta đây (cổ tích)Con hổLấy cớ hợp lý để hổ tự nguyện bị tróiĐối phương tự cam kết vào thế bất lợi
Ăn khế trả vàng (cổ tích)Con chimMay túi đúng ba gangTự giới hạn trước khi vào cuộc
Cáo mượn oai hùm (ngụ ngôn)Con hổĐi trước để nhận nỗi sợ dành cho hổTín hiệu bị gán sai nguồn
Thạch Sanh (cổ tích)Lý ThôngĐẩy việc nguy hiểm sang người khácNgười chịu rủi ro khác người hưởng lợi

Điểm chung của sáu kiểu đầu: bên yếu không phá luật mà tìm cách đi trong luật, hoặc làm lộ ra rằng luật ấy vô lý. Chỉ kiểu thứ bảy là phá vỡ lòng tin, và cũng chỉ kẻ dùng nó bị trừng phạt ở cuối truyện.

Bốn câu hỏi để đọc một truyện như một cuộc đấu trí

Khi đọc hay kể lại bất kỳ truyện dân gian nào có mưu, bạn có thể đi qua bốn câu hỏi theo thứ tự này. Chúng giúp tách cái mưu khỏi lớp phép màu và lời bình đạo đức.

  1. Hai bên là ai và mỗi bên muốn gì? Phú ông muốn có người làm không công, anh làm thuê muốn cưới vợ. Viết hẳn ra mong muốn của từng bên, vì cái mưu thường nằm ở chỗ một bên hiểu mong muốn bên kia rõ hơn bên kia tự hiểu.
  2. Ai đặt luật và luật có kẽ hở ở đâu? Hầu hết truyện bắt đầu bằng một luật do bên mạnh đặt. Kẽ hở thường nằm ở chữ: "cân con voi" không nói phải cân cả con một lúc, "ba con trâu đực" đã tự chứa sự vô lý.
  3. Ai biết điều gì mà bên kia không biết? Con hổ không biết trí khôn là gì. Muông thú không biết con cáo không có uy. Thạch Sanh không biết chằn tinh là con quái ăn thịt người chứ không phải con vật nuôi của vua.
  4. Cái mưu đổi điều gì trong thế? Đổi cách đo, đổi thời điểm, đổi người chịu rủi ro, đổi nguồn tín hiệu. Gọi tên được thứ bị đổi là bạn đã có một nguyên lý dùng lại được, không còn chỉ là một câu chuyện hay.

Thử áp bốn câu hỏi cho một truyện bạn nhớ từ nhỏ. Thường chỉ cần trả lời câu thứ tư là đã thấy cái mưu ấy có thể dùng vào chuyện nào trong tuần này của bạn.

Từ truyện cổ sang chuyện hôm nay

Mỗi kiểu mưu có một phiên bản đời thường. Đổi cách đo là cách bạn ước tiền điện cả năm bằng cách cộng từng tháng, hay chia một dự án lớn thành những việc nhỏ có thể đếm. Hỏi ngược lại là khi khách hàng đòi "làm cho đẹp hơn", bạn hỏi lại "đẹp hơn theo mẫu nào", để đối phương phải nói rõ điều họ đang đòi.

Chờ đối phương đổi trạng thái giống người bán hàng biết rằng khách vội lúc tan tầm sẽ ít mặc cả hơn khách đi dạo buổi sáng, nên ngược lại, khi bạn là người mua, đừng thương lượng lúc mình đang vội. Dùng mong muốn của đối phương là khi bạn nắm được điều người kia thật sự cần, chẳng hạn chủ nhà cần người thuê ở lâu hơn là cần thêm vài trăm nghìn mỗi tháng.

Tự giới hạn là đặt ngân sách trước khi vào chợ đồ cũ, ghi ra giấy và chỉ mang đủ tiền ấy. Mượn thế người khác thì bạn nên học để nhận diện: người nói "anh quen sếp lớn" có thể chỉ đang đi trước một con hổ. Còn đẩy rủi ro là khi một đồng nghiệp hay nhờ bạn đứng tên, ký thay, gánh hộ phần việc dễ sai, rồi lúc việc thành thì đứng ra nhận. Nhìn ra mẫu hình là đã tránh được nửa cái bẫy.

Kể truyện mưu trí cho trẻ: nên hỏi gì sau khi kể

Truyện dân gian là chất liệu tốt để tập cho trẻ nghĩ theo lượt, miễn là không biến buổi kể thành bài kiểm tra có điểm. Sau khi kể xong, thay vì hỏi "con thấy bạn nào giỏi nhất", bạn có thể hỏi những câu mở như sau:

  • Nếu con là viên quan bị em bé hỏi lại, con sẽ trả lời thế nào?
  • Vì sao con hổ lại đồng ý cho người trói mình, nó đã nghĩ gì?
  • Nếu chim không dặn may túi ba gang, người em có nên tự may túi nhỏ không?
  • Con có cách nào cân con voi khác với cách trong truyện không?
  • Thạch Sanh có thể làm gì để không bị lừa lần thứ hai?
  • Có bao giờ con thấy ai đó giống con cáo đi trước con hổ không?

Không có câu trả lời đúng duy nhất cho các câu hỏi này, và cũng không nên so bé này nghĩ hay hơn bé kia. Mục đích là để trẻ quen đặt mình vào chỗ cả hai nhân vật, kể cả nhân vật thua, và nhận ra rằng mỗi nước đi đều có người phản ứng lại.

Những chỗ hay hiểu sai khi rút bài học từ truyện

Coi mọi mưu là gian. Người em may túi ba gang hay em bé hỏi ngược quan không lừa ai. Mưu ở đây là suy nghĩ kỹ hơn đối phương, không phải dối trá. Ranh giới nằm ở chỗ có lấy của người khác bằng cách giấu sự thật hay không.

Tin rằng mưu luôn thắng. Truyện chỉ giữ lại những lần mưu thành công. Ngoài đời, đối phương cũng học. Con hổ đã bị trói một lần sẽ không để bị trói lần hai, nên một cái mẹo dùng lặp lại thường hết tác dụng.

Bỏ qua phép màu như không quan trọng. Trong Cây tre trăm đốt, anh Khoai thắng nhờ câu thần chú. Phép màu là chỗ truyện thừa nhận người yếu không tự thắng được. Bài học thật là ở phần trước phép màu: lời hứa không giấy tờ thì dễ bị lật.

Đồng nhất người khôn với người nói khéo. Nhiều mưu trong truyện là hành động âm thầm, như chất đá vào thuyền hay buộc chỉ vào con kiến, chứ không phải lời đối đáp sắc sảo. Nói hay chỉ là một phần nhỏ của mưu trí.

Câu hỏi thường gặp

Mưu trí trong truyện dân gian có giống binh pháp không?

Không giống. Binh pháp bàn chuyện đánh trận và điều quân, còn mưu trong truyện dân gian là mưu của người thường đối đầu với phú ông, quan lại hay kẻ mạnh trong đời sống hằng ngày như chia của, đòi công, trả lời câu đố.

Vì sao nhân vật dùng mưu trong truyện thường là người nghèo hoặc trẻ nhỏ?

Vì truyện dân gian do người ít quyền kể cho nhau nghe. Họ không có sức mạnh hay tiền bạc nên thứ duy nhất có thể làm đảo thế là cái đầu, và người nghe thích nhìn kẻ cậy thế thua bằng chính luật hắn đặt ra.

Các giai thoại về Trạng Quỳnh và Lương Thế Vinh có phải chuyện thật không?

Nên xem là giai thoại do dân gian kể lại, có nhiều dị bản và nhiều chi tiết được thêm thắt qua thời gian. Giá trị của chúng nằm ở cái mưu được kể, không nằm ở việc chứng minh sự kiện đã xảy ra đúng như vậy.

Đọc truyện theo lối đối sách có làm mất cái hay của truyện không?

Không mất, chỉ thêm một lớp. Bạn vẫn thưởng thức cốt truyện và lời văn, nhưng hỏi thêm ai đặt luật, ai biết gì, cái mưu đổi điều gì. Nhờ vậy bài học trong truyện dùng được vào chuyện thật thay vì chỉ để nhớ.

Có nên dạy trẻ dùng mưu như các nhân vật trong truyện không?

Nên dạy trẻ nghĩ theo lượt và đặt mình vào chỗ người khác, còn ranh giới giữa mưu khôn và lừa dối thì phải nói rõ. Mưu khôn là nghĩ kỹ hơn, lừa dối là giấu sự thật để lấy phần của người khác như Lý Thông.

Một cái mưu dùng nhiều lần có còn hiệu quả không?

Thường là giảm dần, vì đối phương nhớ và đề phòng. Truyện chỉ kể một lần nên mưu luôn thắng, nhưng ngoài đời khi phải gặp lại cùng một người nhiều lần, giữ uy tín thường có lợi hơn một cái mẹo thắng nhanh.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138