Chi phí chìm là phần tiền, thời gian, công sức đã bỏ ra và không lấy lại được dù bạn quyết định gì tiếp theo; vì không lấy lại được, nó không nên có mặt trong phép tính cho bước kế tiếp. Bẫy chi phí chìm là khi bạn tiếp tục một việc chỉ vì "đã lỡ bỏ ra từng ấy rồi", trong khi nếu bắt đầu lại từ hôm nay, bạn sẽ không chọn nó.
Khi có đối phương, bẫy này nguy hiểm hơn: cả hai bên cùng tiếc phần đã bỏ, cùng không chịu lùi, và cuộc đấu leo thang tới mức cả hai đều mất nhiều hơn thứ đang tranh. Phần dưới đi qua một phép tính sửa xe máy cũ, một tranh chấp hàng xóm theo từng lượt, ba câu hỏi nhìn về phía trước và những nhầm lẫn khiến người ta bỏ cuộc sai lúc.
Chi phí chìm nghĩa là gì và vì sao khó buông
Mọi quyết định chỉ thay đổi được tương lai. Số tiền bạn đã trả cho thợ tháng trước, ba tháng bạn đã dành cho một dự án, những buổi bạn đã đi hoà giải: tất cả đã xảy ra và sẽ giữ nguyên dù hôm nay bạn đi tiếp hay dừng lại. Vì vậy, khi so hai phương án, phần đã bỏ ra xuất hiện ở cả hai bên với cùng một con số, và nó triệt tiêu nhau. Chỉ phần còn phải bỏ thêm và phần còn có thể nhận được mới làm hai phương án khác nhau.
Biết vậy nhưng buông vẫn khó, vì ba lý do. Thứ nhất, dừng lại giống như thừa nhận lúc trước mình chọn sai, và không ai thích điều đó. Thứ hai, câu "tiếc của bỏ thì phí" được dạy từ nhỏ, vốn là lời khuyên tốt cho cơm thừa canh cặn nhưng thành lời khuyên xấu cho những việc càng làm càng tốn. Thứ ba, khi còn đi tiếp thì phần đã bỏ ra vẫn còn cơ hội "có ý nghĩa"; dừng lại là chính thức biến nó thành mất trắng.
Ba lý do này đều là cảm giác về quá khứ, không phải thông tin về tương lai. Nhận ra điều đó chưa đủ để hết tiếc, nhưng đủ để bạn tách hai việc: cảm thấy tiếc, và quyết định dựa trên cái tiếc.
Ví dụ tính: sửa tiếp chiếc xe máy cũ hay bán đi
Anh Toàn đã bỏ 6 triệu sửa chiếc xe máy cũ, xe vẫn chưa chạy ổn. Thợ báo giá phần còn lại. Bạn của anh đề nghị mua lại chiếc xe ở hiện trạng giá 4 triệu, còn một chiếc tương đương chạy ổn ngoài chợ giá khoảng 10 triệu. Hai tình huống báo giá được tính như sau.
| Tình huống | Phương án | Tiền phải bỏ thêm từ hôm nay | Kết quả có trong tay |
|---|---|---|---|
| Thợ báo cần 3 triệu | Sửa tiếp | 3 triệu | Một xe chạy ổn, đáng khoảng 10 triệu |
| Thợ báo cần 3 triệu | Bán 4 triệu, mua xe khác 10 triệu | 10 trừ 4, bằng 6 triệu | Một xe chạy ổn, đáng khoảng 10 triệu |
| Thợ báo cần 8 triệu | Sửa tiếp | 8 triệu | Một xe đã sửa nhiều lần, còn rủi ro hỏng tiếp |
| Thợ báo cần 8 triệu | Bán 4 triệu, mua xe khác 10 triệu | 6 triệu | Một xe chạy ổn, đáng khoảng 10 triệu |
Với báo giá 3 triệu, sửa tiếp rẻ hơn mua mới 6 trừ 3, bằng 3 triệu, nên sửa tiếp là đúng. Với báo giá 8 triệu, bán đi rẻ hơn 8 trừ 6, bằng 2 triệu, lại được chiếc xe ít rủi ro hơn, nên bán đi là đúng.
Để ý rằng con số 6 triệu đã bỏ ra không có mặt trong bất kỳ ô nào. Nó không làm phương án nào tốt lên hay xấu đi. Người mắc bẫy chi phí chìm ở tình huống thứ hai sẽ nói "đã đổ vào 6 triệu, bán 4 triệu thì lỗ 2 triệu, thôi sửa nốt", rồi bỏ 8 triệu để có một chiếc xe kém hơn chiếc mà 6 triệu mua được.
Khi có đối phương: tranh chấp leo thang theo từng lượt
Hai nhà hàng xóm tranh nhau dải đất rộng chừng ba mươi phân chạy dọc bức tường chung. Dải đất ấy nếu quy ra tiền cũng không lớn. Hãy theo dõi cuộc tranh chấp qua từng lượt và câu mỗi bên tự nói với mình.
- Lượt một: nói chuyện, rồi nhờ tổ dân phố hoà giải. Mỗi bên mất vài buổi tối. Không ai chịu lùi vì "mình đúng mà".
- Lượt hai: mỗi bên tự thuê đo đạc. Hai bản đo lệch nhau một chút. Mỗi bên đã bỏ ra một khoản, và câu trong đầu bắt đầu đổi: "đã tốn tiền đo rồi, giờ nhường thì phí".
- Lượt ba: một bên xây cao bức tường, bên kia làm đơn khiếu nại. Chi phí và thời gian tăng gấp nhiều lần lượt trước. Quan hệ hai nhà gần như cắt đứt.
- Lượt bốn: thủ tục kéo dài hàng năm. Tổng chi của mỗi bên đã vượt xa giá trị dải đất, nhưng chính khoản chi lớn đó lại thành lý do để đi tiếp: "đã tới nước này, bỏ là mất hết".
Ở mỗi lượt, câu hỏi đúng chỉ là: phần còn phải bỏ thêm có đáng với phần còn có thể nhận không, tính cả chuyện còn phải sống cạnh nhau nhiều năm. Câu hỏi sai là: mình đã bỏ ra bao nhiêu rồi. Khi cả hai bên đều hỏi câu sai, cuộc đấu có một cấu trúc rất xấu: mỗi lượt bỏ thêm làm lượt sau khó lùi hơn, nên càng đi càng sâu. Bên dừng sớm nhất thường là bên mất ít nhất, dù cảm giác lúc dừng giống như thua.
Ba câu hỏi nhìn về phía trước
Nếu hôm nay mới bắt đầu, mình có chọn việc này không? Giả sử một người lạ đưa cho bạn đúng tình trạng hiện tại: chiếc xe đang hỏng này, dự án đang dở này, cuộc tranh chấp đang ở lượt này. Bạn có nhận và đi tiếp không? Nếu câu trả lời là không, phần đã bỏ ra đang là lý do duy nhất giữ bạn lại.
Từ đây tới đích còn tốn bao nhiêu, và đích ấy đáng bao nhiêu? Ước cả tiền, thời gian, sức khoẻ, quan hệ. Hãy ước rộng tay một chút vì người đã lỡ dấn thân thường ước phần còn lại nhỏ hơn thực tế.
Số tiền và thời gian ấy nếu dùng vào việc khác thì được gì? Đây là chi phí cơ hội, mặt kia của đồng xu. Ba tháng nữa cho dự án dở cũng là ba tháng không làm được việc khác. Nhiều quyết định dừng trở nên rõ ràng chỉ khi đặt phương án thay thế ngay cạnh.
Mình có đang đi tiếp chỉ để không phải nói "mình đã sai"? Câu này khó trả lời thật lòng, nên hãy hỏi một người ngoài cuộc. Người không bỏ gì vào việc này thường nhìn thấy phép tính rõ hơn bạn.
Áp dụng: dự án dở, khoá học, tranh chấp, việc đã nhận
Dự án ở công ty. Đặt sẵn mốc xem lại khi bắt đầu: "sau hai tháng, nếu chưa có khách nào dùng thử thì dừng hoặc đổi hướng". Mốc đặt trước khi tốn tiền thì dễ giữ hơn mốc nghĩ ra lúc đã tốn nhiều.
Khoá học đã đóng học phí. Tiền học phí đã mất dù bạn đi học tiếp hay không. Câu hỏi chỉ là các buổi còn lại có đáng với thời gian bạn bỏ vào chúng không. Đi học tiếp "cho khỏi phí tiền" là trả giá hai lần: một lần bằng tiền, một lần bằng thời gian.
Tranh chấp với người khác. Trước mỗi lượt leo thang, ghi ra giấy giá trị thứ đang tranh và tổng chi dự kiến cho lượt tới. Khi tổng chi của lượt tới đã vượt giá trị thứ đang tranh, đó là lúc tìm cách dừng có thể diện cho cả hai bên, chẳng hạn chia đôi hoặc nhờ người trung gian cả hai cùng nể.
Một món đồ không hợp nhưng đắt. Chiếc áo đắt tiền mua nhầm cỡ nằm trong tủ không làm tiền quay lại. Cho đi hoặc bán lại giải phóng chỗ trong tủ và trong đầu.
Dấu hiệu bạn đang bị chi phí chìm giữ chân
Bẫy chi phí chìm hiếm khi lộ diện bằng một quyết định lớn. Nó hiện ra qua những câu nói và thói quen nhỏ lặp đi lặp lại. Nếu thấy mình có từ hai dấu hiệu dưới đây trở lên với cùng một việc, đáng dừng lại tính lại từ đầu.
- Khi giải thích vì sao đi tiếp, câu đầu tiên bạn nói là số tiền hay số tháng đã bỏ ra, chứ không phải điều sẽ đạt được.
- Mỗi lần xem lại, phần "chỉ cần thêm một chút nữa" lại lớn hơn lần trước, nhưng bạn vẫn gọi nó là "một chút".
- Bạn tránh nói chuyện về việc này với người ngoài cuộc, vì đoán trước họ sẽ khuyên dừng.
- Bạn đã từng đặt mốc dừng, rồi dời mốc khi tới nơi mà không có thông tin mới nào biện minh cho việc dời.
- Trong tranh chấp, mục tiêu đã chuyển từ "lấy được thứ mình cần" sang "không để bên kia thắng".
- Bạn thấy nhẹ nhõm khi tưởng tượng việc này tự nhiên biến mất, nhưng lại thấy nặng nề khi tưởng tượng mình chủ động dừng nó.
Dấu hiệu cuối cùng đáng để ý nhất: nếu kết quả "việc này không còn nữa" làm bạn nhẹ người, thì thứ giữ bạn lại không phải giá trị của việc, mà là cái giá tinh thần của việc tự tay dừng nó. Cái giá đó có thật, nhưng thường nhỏ hơn nhiều so với những tháng tiếp tục bỏ thêm.
Nhầm lẫn hay gặp
Tưởng cứ dừng sớm là khôn. Chi phí chìm chỉ nói rằng phần đã bỏ không phải lý do để đi tiếp, chứ không nói phải dừng. Nếu phần còn lại vẫn đáng, đi tiếp là đúng, như báo giá 3 triệu trong ví dụ xe máy.
Nhầm kiên trì với bị kẹt. Kiên trì là đi tiếp vì có lý do nhìn về phía trước: kỹ năng đang lên, tín hiệu khách hàng đang tốt. Bị kẹt là đi tiếp chỉ vì đã đi xa. Hai người cùng đi tiếp nhưng trả lời câu "vì sao" rất khác nhau.
Bỏ qua uy tín như thể nó cũng là chi phí chìm. Uy tín và quan hệ là thứ còn ảnh hưởng tới tương lai, nên được tính. Việc đã hứa với khách mà bỏ ngang có thể làm mất những đơn hàng sau, khác với số tiền đã chi không lấy lại được.
Nghĩ đối phương cũng sẽ tính đúng. Trong tranh chấp, đừng mặc định bên kia sẽ dừng khi phép tính bảo họ dừng. Họ cũng có thể đang bị kẹt bởi phần đã bỏ. Mở cho họ một lối ra giữ được thể diện thường hiệu quả hơn là chờ họ tự tính ra.
Câu hỏi thường gặp
Chi phí chìm là gì nói dễ hiểu?
Đó là phần tiền, công sức, thời gian đã bỏ ra và không thể lấy lại dù bạn làm gì tiếp theo. Vì quyết định nào cũng không thay đổi được nó, chi phí chìm không nên được dùng làm lý do để đi tiếp hay dừng lại.
Bẫy chi phí chìm là gì?
Là khi bạn tiếp tục một việc chỉ vì đã lỡ bỏ ra nhiều, trong khi phần còn phải bỏ thêm lớn hơn phần còn nhận được. Câu quen thuộc của bẫy này là bỏ giữa chừng thì phí những gì đã làm.
Chi phí chìm khác gì chi phí cơ hội?
Chi phí chìm là thứ đã mất trong quá khứ và không lấy lại được. Chi phí cơ hội là thứ bạn bỏ lỡ trong tương lai khi chọn phương án này thay vì phương án khác. Quyết định tốt bỏ qua cái đầu và tính kỹ cái sau.
Làm sao biết khi nào nên dừng một việc đang dở?
Hãy hỏi nếu hôm nay mới bắt đầu thì mình có chọn việc này không, rồi so phần còn phải bỏ với phần còn có thể nhận, tính cả thời gian và quan hệ. Nếu chỉ còn phần đã bỏ ra giữ bạn lại, đó là lúc dừng.
Vì sao tranh chấp hay leo thang dù chẳng đáng?
Mỗi bên đã bỏ ra một khoản và tiếc khoản đó, nên mỗi lượt bỏ thêm lại làm lượt sau khó lùi hơn. Khi cả hai cùng nghĩ như vậy, tổng chi có thể vượt xa giá trị thứ đang tranh mà không ai muốn dừng trước.
Đi tiếp vì đã hứa với người khác có phải bẫy chi phí chìm không?
Không hẳn. Lời hứa còn ảnh hưởng tới uy tín và quan hệ về sau, tức là một khoản nhìn về phía trước có thật. Bạn chỉ cần tách rõ mình đi tiếp vì giữ uy tín hay chỉ vì tiếc phần đã làm.