Bốc thăm cặp đấu công bằng khi đạt đủ hai điều: mỗi người có cơ hội như nhau để rơi vào mỗi vị trí, và mọi người có mặt đều thấy và kiểm lại được cách bốc. Thiếu điều thứ nhất là bốc thăm thiên lệch; thiếu điều thứ hai thì dù công bằng thật, người thua vẫn nghi ngờ.
Phần lớn tranh cãi về bốc thăm không đến từ gian lận mà từ việc không ai giải thích trước cách bốc, hoặc cách bốc nghe hợp lý nhưng ngầm tạo lợi thế cho một số người. Bài này so sánh các cách bốc quen dùng, hướng dẫn chia nhóm hạt giống, cách tránh hai người cùng lớp hoặc cùng phòng gặp nhau quá sớm, và tính thử xác suất để thấy vì sao kết quả ngẫu nhiên đôi khi trông như có sắp đặt.
So sánh các cách bốc thăm thường dùng
Mỗi cách có chỗ mạnh và chỗ dễ sai. Bảng dưới giúp chọn cách hợp với số người và không gian.
| Cách bốc | Làm thế nào | Chỗ mạnh | Chỗ dễ sai |
|---|---|---|---|
| Phiếu gấp trong hộp | Mỗi người một phiếu ghi số vị trí, gấp giống nhau, bỏ vào hộp kín, lần lượt rút | Ai cũng hiểu, làm được với mọi cỡ giải | Phiếu gấp khác nhau thì sờ được; người rút sau ít lựa chọn hơn nếu nhìn được |
| Hai hộp | Hộp một đựng tên, hộp hai đựng số vị trí; mỗi lần rút một tên rồi một số | Người tổ chức rút, người chơi chỉ xem, không ai tự chọn | Cần hai người rút để không ai nghi |
| Rút số thứ tự rồi xếp theo quy tắc | Mỗi người rút một số, sau đó ghép theo quy tắc công bố trước (1 gặp 2, 3 gặp 4…) | Nhanh, dễ kiểm | Quy tắc ghép phải nói trước khi rút, nói sau là mất lòng tin |
| Que dài que ngắn | Nắm các que trong tay, mỗi người rút một | Hợp nhóm nhỏ hai đến sáu người, quyết ai đi trước | Không dùng được cho nhánh lớn |
| Xếp theo ngày sinh hoặc tên | Sắp theo một thứ tự có sẵn rồi ghép | Không cần dụng cụ | Không ngẫu nhiên, người biết trước có thể tính |
Cách hai hộp là cách đáng tin nhất khi có người xem, vì người chơi không chạm tay vào phiếu. Cách xếp theo ngày sinh hay tên tuy tiện nhưng không phải bốc thăm, chỉ nên dùng cho buổi rất thân mật.
Bốc thăm có chia nhóm hạt giống
Khi muốn những người mạnh không dồn vào một bảng, chia người chơi thành các nhóm theo sức trước khi bốc. Ví dụ mười sáu người chia bốn bảng, mỗi bảng bốn người:
- Xếp mười sáu người theo kết quả giải trước, hoặc theo một tiêu chí đã công bố. Chia thành bốn nhóm: nhóm một gồm bốn người đầu, nhóm hai bốn người kế, nhóm ba, nhóm bốn.
- Bốc nhóm một trước: rút lần lượt bốn tên, mỗi tên vào một bảng A, B, C, D theo thứ tự rút. Như vậy mỗi bảng có đúng một người của nhóm một.
- Bốc nhóm hai: rút bốn tên, lần lượt vào bảng A, B, C, D. Lặp lại với nhóm ba và nhóm bốn.
- Kết quả: mỗi bảng có một người từ mỗi nhóm, sức các bảng gần bằng nhau, nhưng ai gặp ai trong bảng vẫn do bốc thăm.
- Kiểm: bốn bảng nhân bốn người là mười sáu người; mỗi nhóm bốn người rải đều mỗi bảng một người.
Nếu không có kết quả trước để xếp nhóm, đừng chia nhóm theo cảm nhận của người tổ chức. Bốc thăm toàn bộ một lần vẫn công bằng hơn chia nhóm theo ý một người.
Tránh hai người cùng đơn vị gặp nhau quá sớm
Ở một giải liên lớp hay liên phòng, người tổ chức thường muốn hai bạn cùng lớp không gặp nhau ở vòng đầu, vì họ đã đấu với nhau nhiều và vì muốn giao lưu với người lạ. Có hai cách làm, và chọn cách nào cần nói trước.
Cách thứ nhất: bốc lại. Rút xong một cặp, nếu hai người cùng đơn vị thì trả phiếu về hộp và rút lại. Cách này dễ hiểu nhưng kéo dài thời gian, và đến cuối có thể không còn cách ghép nào hợp lệ.
Cách thứ hai: chuyển sang vị trí kế. Rút xong một tên, nếu vị trí theo thứ tự đã có người cùng đơn vị ở bảng hoặc nửa nhánh đó, người mới rút được đặt vào vị trí hợp lệ kế tiếp. Cách này nhanh nhưng làm xác suất không còn hoàn toàn đều; người rút sau có ít lựa chọn hơn.
Ví dụ tám người đến từ bốn lớp, mỗi lớp hai người. Với cách bốc lại, rút người đầu tiên của cặp một, rồi rút đối thủ; còn bảy phiếu, trong đó một phiếu là bạn cùng lớp, nên xác suất phải rút lại ở lượt này là 1/7. Càng về cuối, số phiếu còn ít, xác suất phải rút lại tăng lên và có lúc hai người cuối cùng lại cùng lớp. Khi đó phải đổi chỗ với một cặp đã rút, và quy tắc đổi chỗ cũng phải công bố từ đầu.
Câu hỏi tự đặt trước khi dùng ràng buộc này: việc tránh gặp sớm quan trọng đến đâu so với sự đơn giản của bốc thăm thuần? Với giải nhỏ dưới mười người, thường không đáng thêm ràng buộc.
Tính thử: xác suất gặp một người cụ thể ở vòng đầu
Khi bốc thăm hoàn toàn ngẫu nhiên, mỗi người có cùng cơ hội gặp bất kỳ ai khác. Với n người, đối thủ vòng đầu của bạn là một trong n − 1 người còn lại, mỗi người cùng khả năng.
| Số người | Xác suất gặp một người cụ thể ở vòng đầu | Xác suất không gặp người đó |
|---|---|---|
| 4 | 1/3 | 2/3 |
| 8 | 1/7 | 6/7 |
| 16 | 1/15 | 14/15 |
| 32 | 1/31 | 30/31 |
Với giải tám người, khả năng bạn gặp đúng người bạn ngại nhất ở vòng đầu là 1 trong 7, khoảng 14 phần trăm. Không hiếm như người ta nghĩ. Vì vậy khi hai người mạnh nhất gặp nhau ngay vòng đầu, đó không phải bằng chứng có sắp đặt; nếu muốn tránh, phải dùng hạt giống từ trước chứ không phải nghi ngờ sau.
Một điều nữa dễ gây hiểu lầm: kết quả ngẫu nhiên thường có cụm. Bốc thăm cho bốn bảng, chuyện hai bạn thân rơi vào cùng bảng ba lần liền ở ba giải khác nhau vẫn có thể xảy ra. Người tổ chức nên giải thích điều này khi có thắc mắc, thay vì bốc lại cho vừa lòng.
Bốc thăm lượt đi trước và chọn bên
Vì sao cần bốc riêng lượt đi trước. Trong nhiều cuộc đấu trí, người đi trước có lợi rõ. Nếu cặp chỉ đấu một ván, ai đi trước gần như quyết định một phần kết quả, nên việc này phải bốc thăm chứ không để hai người tự thoả thuận, vì người nhường thường là người hiền hơn chứ không phải người được luật chọn.
Cách gọn cho một cặp. Người tổ chức nắm một viên sỏi trắng và một viên sỏi đen, mỗi tay một viên, đưa ra sau lưng đổi tay vài lần rồi chìa hai nắm tay. Một người chọn tay. Ra sỏi trắng thì đi trước. Cách này nhanh, ai cũng thấy, không cần giấy.
Cách cho cả giải. Bốc thăm một lần cho bàn một, sau đó các bàn xen kẽ: bàn lẻ người đứng tên trước đi trước, bàn chẵn người đứng tên sau đi trước. Sang vòng sau, ai đã đi trước thì ưu tiên đi sau. Như vậy chỉ cần một lần bốc mà lượt đi trước vẫn rải đều.
Khi mỗi cặp đấu hai ván. Bốc thăm ai đi trước ở ván một, ván hai tự động đổi. Nếu có ván quyết định, bốc thăm lại thay vì để người thắng ván hai chọn, vì người vừa thắng đang có tinh thần tốt, cho thêm quyền chọn là lợi gấp đôi.
Đừng gộp chung với bốc cặp. Bốc cặp và bốc lượt đi trước là hai việc. Gộp lại, ví dụ "ai rút số nhỏ hơn đi trước", khiến người rút được số nhỏ vừa có vị trí vừa có lượt, và những người sau cảm thấy hộp phiếu đã bị lấy mất phần tốt.
Làm cho bốc thăm đáng tin
Bốc thăm công bằng mà không ai tin thì cũng như không công bằng. Một vài việc nhỏ giúp mọi người tin vào kết quả:
- Công bố cách bốc trước khi bốc: nói rõ có hạt giống không, có ràng buộc cùng đơn vị không, quy tắc ghép cặp là gì.
- Dùng phiếu giống hệt nhau: cùng loại giấy, cùng kích thước, gấp cùng kiểu. Phiếu khác nhau thì sờ là biết.
- Cho người ngoài chứng kiến: mời hai người không tham gia thi đứng xem, một người rút, một người đọc to và ghi.
- Xáo hộp trước mỗi lần rút: lắc hộp và cho người xem thấy bên trong rỗng sau khi rút hết.
- Ghi kết quả ngay tại chỗ: viết lên bảng trước mặt mọi người, không mang vào phòng khác rồi mới công bố.
- Giữ lại phiếu sau khi bốc: để ai thắc mắc có thể xem lại, ít nhất đến khi giải kết thúc.
Những việc này tốn thêm năm phút nhưng tránh được nghi ngờ kéo dài cả buổi. Với trẻ em, cho các em tự rút phiếu cũng là một phần niềm vui, miễn là người lớn giữ hộp và đọc kết quả.
Những nhầm lẫn khi bốc thăm
Đổi cách bốc giữa chừng. Bốc được một nửa rồi thấy không vừa ý, đổi sang cách khác. Dù lý do chính đáng, những người đã rút sẽ thấy bị thiệt. Nếu cần đổi, bốc lại toàn bộ từ đầu.
Người tổ chức cũng thi và tự bốc. Nếu người tổ chức là người chơi, họ không nên cầm hộp. Nhờ người khác rút, dù họ hoàn toàn trung thực.
Bốc lại vì kết quả trông không ngẫu nhiên. Kết quả ngẫu nhiên có thể trông như sắp đặt. Bốc lại vì cảm giác là phá cơ chế, và lần bốc lại sẽ bị nghi ngờ hơn lần đầu.
Quên công bố quy tắc ghép sau khi rút số. Rút số xong mới nói "1 gặp 8, 2 gặp 7" thay vì "1 gặp 2, 3 gặp 4" sẽ khiến người vừa rút cảm thấy bị dắt mũi, kể cả khi hai cách đều ngẫu nhiên như nhau.
Câu hỏi thường gặp
Bốc thăm thế nào là công bằng nhất cho giải nhỏ?
Với giải dưới mười người, cách hai hộp là gọn và đáng tin: một hộp đựng tên, một hộp đựng số vị trí, người không thi rút và đọc to. Không cần hạt giống hay ràng buộc, ghép theo quy tắc đã công bố trước.
Có nên chia nhóm hạt giống khi giải mới tổ chức lần đầu?
Chỉ nên chia khi có căn cứ khách quan, như kết quả một giải trước. Nếu chỉ dựa vào cảm nhận của người tổ chức, sẽ có người thấy bị xếp sai nhóm. Lần đầu thì bốc toàn bộ là an toàn hơn.
Hai người mạnh nhất gặp nhau ngay vòng đầu có phải do bốc thăm sai?
Không nhất thiết. Với tám người, khả năng một người gặp đúng một người cụ thể ở vòng đầu là một phần bảy. Chuyện này xảy ra khá thường. Muốn tránh thì dùng hạt giống từ trước, không bốc lại sau.
Ai nên cầm hộp bốc thăm?
Người không tham gia thi, tốt nhất có thêm một người khác đọc to và ghi kết quả. Nếu người tổ chức cũng là người thi, họ nên nhờ người khác cầm hộp để tránh mọi nghi ngờ dù nhỏ.
Bốc thăm cho trẻ em có gì khác người lớn?
Cho các em tự rút phiếu để thấy vui và công bằng, nhưng người lớn giữ hộp, đọc kết quả và ghi lên bảng. Không cần hạt giống; nếu các em chênh lệch nhiều, người lớn có thể ghép các em gần trình độ một cách nhẹ nhàng.
Có thể dùng điện thoại để bốc thăm ngẫu nhiên không?
Được, nhưng người xem khó kiểm hơn so với phiếu trong hộp. Nếu dùng, chiếu màn hình cho mọi người cùng thấy lúc bấm và ghi kết quả ngay. Với nhóm nhỏ và giải thân mật, phiếu giấy vẫn dễ được tin hơn.