Trong câu đố đếm tới 21, hai người thay nhau đếm tiếp từ 1 đến 3 số liên tiếp, ai nói số 21 thì thắng; người nắm được các số mốc 1, 5, 9, 13, 17 sẽ chắc chắn nói được 21. Vì số 1 nằm trong tầm đếm của lượt đầu tiên, người đi trước chỉ cần nói "1" rồi sau đó mỗi lượt đếm tới đúng số mốc kế tiếp là thắng, đối phương làm gì cũng vậy.
Ở bản ngược, ai buộc phải nói 21 thì thua, mốc đổi thành 4, 8, 12, 16, 20 và lúc này người đi sau mới là người nắm phần chắc. Phần dưới giải thích vì sao các mốc cách nhau đúng 4, cách tự tìm mốc cho mọi biến thể như đếm tới 100 mỗi lượt cộng từ 1 đến 10, và cách dùng câu đố này để dạy trẻ suy nghĩ ngược từ đích.
Luật đếm và chỗ dễ hiểu sai
Hai người ngồi đối diện. Người thứ nhất bắt đầu bằng cách nói "1", hoặc "1, 2", hoặc "1, 2, 3". Người thứ hai đếm tiếp từ số kế theo cũng tối đa ba số, chẳng hạn người thứ nhất dừng ở 2 thì người thứ hai được nói "3", "3, 4" hoặc "3, 4, 5". Cứ thế thay phiên, ai là người nói ra số 21 thì thắng.
Chỗ hay hiểu sai đầu tiên: mỗi lượt phải nói ít nhất một số, không được bỏ lượt. Chỗ thứ hai: phải đếm liên tiếp, không được nhảy. Nói "3, 5" là sai luật. Chỗ thứ ba: số lượng số mỗi lượt là từ 1 đến 3, không phải cộng một số bất kỳ từ 1 đến 3 vào tổng. Thật ra hai cách nói này cho cùng kết quả, vì đếm tiếp ba số hay cộng 3 vào số đang đứng đều đưa bạn tới cùng một chỗ, nên có thể coi câu đố là: từ số hiện tại, mỗi lượt được tiến thêm 1, 2 hoặc 3.
Nhìn theo cách đó, câu đố này là họ hàng gần của câu đố bốc sỏi: thay vì lấy bớt từ một đống, ta cộng dần tới một đích. Nhưng cách nói lên thành tiếng làm nó dễ chơi ở bất cứ đâu, không cần đồ vật, nên rất hợp để đố nhau trên xe, trong giờ ra chơi hay lúc chờ cơm.
Trước khi xem lời giải, hãy tự đấu năm ván với một người khác và ghi lại ai thắng, ai đi trước, ai nói số nào ở lượt áp chót. Nhiều người tự nhận ra mốc 17 sau vài ván.
Tìm số mốc bằng cách đi ngược từ 21
Không cần tính hết mọi khả năng. Chỉ cần hỏi lặp lại một câu: muốn chắc chắn nói được số đích, lượt trước mình phải dừng ở đâu?
- Đích là 21. Nếu bạn dừng ở 17, đối phương chỉ đếm được tới 18, 19 hoặc 20. Từ bất kỳ số nào trong ba số đó, bạn đều đếm tới 21 được (cần thêm 3, 2 hoặc 1 số). Vậy 17 là mốc.
- Muốn chắc chắn dừng ở 17, lượt trước bạn phải dừng ở 13: đối phương chỉ tới được 14, 15 hoặc 16, và từ đó bạn đếm tới 17.
- Lặp lại: 13 cần 9, 9 cần 5, 5 cần 1. Dãy mốc là 1, 5, 9, 13, 17, 21, mỗi số cách số trước đúng 4.
- Vì sao là 4? Vì mỗi lượt đối phương tiến từ 1 đến 3, nên bạn luôn bù được cho đủ 4: họ nói một số thì bạn nói ba, họ nói hai thì bạn nói hai, họ nói ba thì bạn nói một.
- Mốc đầu tiên là 1, nằm trong tầm của lượt mở đầu, nên người đi trước chỉ nói "1" và giữ nhịp bù đủ 4 là thắng.
Cách kiểm nhanh một số có phải mốc không: lấy 21 trừ đi số đó, nếu kết quả chia hết cho 4 thì đó là mốc. Với 13: 21 − 13 = 8, chia hết cho 4, đúng là mốc. Với 11: 21 − 11 = 10, không chia hết cho 4, không phải mốc.
Một ván mẫu đi đúng từ đầu đến cuối
Hà đi trước và biết lời giải, Minh đi sau và đếm tuỳ ý. Cột cuối cho thấy Hà luôn dừng đúng ở một số mốc, dù Minh đếm một, hai hay ba số.
| Lượt | Người nói | Các số được nói | Dừng ở | Có phải mốc không |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Hà | 1 | 1 | Mốc |
| 2 | Minh | 2, 3 | 3 | — |
| 3 | Hà | 4, 5 | 5 | Mốc (Minh nói 2 số, Hà nói 2) |
| 4 | Minh | 6 | 6 | — |
| 5 | Hà | 7, 8, 9 | 9 | Mốc (Minh nói 1 số, Hà nói 3) |
| 6 | Minh | 10, 11, 12 | 12 | — |
| 7 | Hà | 13 | 13 | Mốc (Minh nói 3 số, Hà nói 1) |
| 8 | Minh | 14, 15 | 15 | — |
| 9 | Hà | 16, 17 | 17 | Mốc |
| 10 | Minh | 18 | 18 | — |
| 11 | Hà | 19, 20, 21 | 21 | Hà nói 21, thắng |
Kiểm lại từng cặp lượt Minh – Hà: 2 + 2 = 4, 1 + 3 = 4, 3 + 1 = 4, 2 + 2 = 4, 1 + 3 = 4. Từ mốc 1, năm cặp lượt mỗi cặp 4 số đưa tới 1 + 20 = 21. Không có nhánh nào Minh thoát được, vì sau mỗi lượt của Minh, số đang đứng luôn cách mốc kế tiếp 1, 2 hoặc 3 — đúng tầm đếm của Hà.
Bản ngược: ai nói 21 thì thua
Nhiều nhóm bạn chơi bản ngược: người bị buộc phải nói 21 là người thua. Lúc này đích thật sự là 20, vì ai dừng ở 20 thì đối phương bắt buộc phải nói 21 (không được bỏ lượt). Đi ngược như trên, các mốc là 20, 16, 12, 8, 4.
Mốc đầu tiên là 4, mà lượt mở đầu chỉ đếm tới tối đa 3. Người đi trước nói "1", "1, 2" hay "1, 2, 3" thì người đi sau đều đếm tới 4 được. Từ đó người đi sau giữ nhịp bù đủ 4 và người đi trước sẽ là người nói 21. Nói cách khác, ở bản ngược, người đi sau nắm phần chắc.
Kiểm một ván ngắn: Lan đi trước nói "1, 2, 3". Tú đi sau nói "4". Lan nói "5, 6", Tú nói "7, 8". Lan nói "9", Tú nói "10, 11, 12". Lan nói "13, 14, 15", Tú nói "16". Lan nói "17", Tú nói "18, 19, 20". Lan buộc phải nói "21" và thua. Các điểm dừng của Tú: 4, 8, 12, 16, 20 — đúng mốc.
Điều đáng chú ý là chỉ đổi luật ở đúng một chữ (thắng thành thua) mà người có lợi đổi phía. Đây là lý do khi đố nhau, người ra đề hay chọn bản nào mình đứng ở phía có lợi; người nhận đề nên hỏi rõ luật trước khi nhận đi trước hay đi sau.
Tự tìm mốc cho mọi biến thể
Câu đố đếm tới đích có nhiều biến thể. Công thức chung: nếu mỗi lượt tiến từ 1 đến k và ai nói số đích N thì thắng, các mốc là những số mà N trừ đi chia hết cho k + 1. Một số ví dụ đã tính sẵn:
- Đếm tới 21, mỗi lượt 1 đến 2 số: bước bù là 3. 21 − 3 = 18, rồi 15, 12, 9, 6, 3. Mốc đầu là 3, lượt mở đầu chỉ tới 2, nên người đi sau thắng.
- Đếm tới 30, mỗi lượt 1 đến 3 số: bước bù là 4. 30 chia 4 dư 2, mốc là 2, 6, 10, 14, 18, 22, 26, 30. Người đi trước nói "1, 2" là nắm mốc.
- Đếm tới 100, mỗi lượt cộng thêm 1 đến 10: bước bù là 11. 100 chia 11 dư 1 (vì 11 × 9 = 99), mốc là 1, 12, 23, 34, 45, 56, 67, 78, 89, 100. Người đi trước nói "1" rồi luôn bù đủ 11.
- Đếm tới 50, mỗi lượt 1 đến 4, ai nói 50 thua: đích thật là 49, bước bù là 5. 49 chia 5 dư 4, mốc là 4, 9, 14, … , 44, 49. Lượt đầu tới được 4, người đi trước thắng.
Quy tắc nhận diện ai có lợi: tính phần dư của đích thật khi chia cho k + 1. Nếu dư khác 0, người đi trước nói tới đúng số dư đó là nắm mốc. Nếu dư bằng 0, người đi sau nắm mốc.
Dạy trẻ suy nghĩ ngược và những nhầm lẫn hay gặp
Bắt đầu từ đích nhỏ. Với trẻ, đừng giải thích công thức. Cho các em đếm tới 5 rồi tới 9 trước, hỏi "muốn nói được 5 thì lần trước em phải dừng ở đâu?". Khi các em tự tìm ra số 1, mở rộng lên 13, 17, 21. Không cần đếm ai thắng nhiều ván hơn; chỉ hỏi em đã tìm được mốc nào.
Nhầm: nghĩ rằng nói càng nhiều số càng tốt. Người mới thường nói ba số mỗi lượt cho nhanh tới đích. Nhưng thứ quyết định là điểm dừng, không phải tốc độ. Đứng ở 14 mà nói "15, 16, 17" là đúng, còn đứng ở 16 mà nói "17, 18, 19" là tự để đối phương nói 21.
Nhầm: tưởng lời giải chỉ đúng với số 21. Lời giải đúng với mọi đích và mọi giới hạn, chỉ cần đổi bước bù thành k + 1. Ai chỉ nhớ dãy 1, 5, 9, 13, 17 sẽ lúng túng ngay khi bạn đổi đích thành 25.
Áp dụng ngoài câu đố. Cách hỏi "muốn đứng ở đích thì bước ngay trước phải ở đâu" dùng được khi chia một việc dài thành mốc: muốn nộp báo cáo đúng hạn thứ Sáu, bản nháp phải xong thứ Tư, dàn ý phải xong thứ Hai. Mỗi mốc là một điểm bạn cần nắm chắc trước khi người khác hay hoàn cảnh làm lệch nhịp.
Khi đối phương chưa biết lời giải: giữ mốc mà không lộ
Đố nhau nhiều lần với cùng một người, họ sẽ sớm nhận ra bạn luôn dừng ở 5, 9, 13. Muốn ván đấu còn thú vị, bạn có thể chưa cần nắm mọi mốc ngay từ đầu. Ở đầu ván, khoảng cách tới 21 còn xa, rời mốc một lượt chỉ là chấp nhận rủi ro: nếu đối phương tình cờ đứng đúng mốc, bạn mất phần chắc; nếu họ không đứng đúng, bạn vẫn giành lại được ở lượt sau.
Ngưỡng an toàn là mốc 13. Từ 13 trở đi, khoảng cách tới 21 chỉ còn hai cặp lượt, người không biết lời giải vẫn hay nhìn ra 17 bằng cách đếm thử. Vì vậy, nếu muốn giấu nhịp, hãy đi tự do trước 9 rồi nhất định nắm 13 và 17.
Về phía người đang bị dẫn, cách thăm dò đơn giản là đếm từng số một. Mỗi lượt chỉ nói một số làm ván dài ra, mỗi lượt của đối phương là một cơ hội để họ sai. Khi thấy số đang đứng cách một mốc từ 1 đến 3, lập tức đếm tới mốc đó.
Cần nói rõ: đây là chuyện tâm lý trong một cuộc đấu vui, không thay đổi lời giải. Gặp người đã biết mốc, mọi lượt rời mốc đều là tặng không.
Câu hỏi thường gặp
Đếm tới 21 thì người đi trước hay đi sau có lợi?
Ở bản ai nói 21 thì thắng, người đi trước có lợi vì nói được mốc đầu tiên là 1. Ở bản ai nói 21 thì thua, mốc đầu tiên là 4 nằm ngoài tầm lượt mở đầu, nên người đi sau có lợi.
Nếu đối phương biết lời giải và đi trước thì phải làm sao?
Ở bản thường thì không làm gì được nếu họ không sai. Cách duy nhất là đếm từng số một để ván dài ra, mong họ nhầm một lượt. Khi tổ chức đấu nhiều ván, nên đổi lượt đi trước sau mỗi ván cho công bằng.
Có cách nào nhẩm nhanh xem một số có phải mốc không?
Lấy số đích trừ đi số đang đứng, rồi xem hiệu có chia hết cho k + 1 không. Với đếm tới 21, mỗi lượt 1 đến 3 số, thì xem hiệu có chia hết cho 4 không. Hiệu chia hết là bạn đang đứng ở mốc.
Đếm tới 100 mỗi lượt cộng 1 đến 10 thì đi thế nào?
Bước bù là 11 và 100 chia 11 dư 1, nên mốc là 1, 12, 23, 34, 45, 56, 67, 78, 89 và 100. Người đi trước nói 1, sau đó đối phương cộng bao nhiêu thì bạn cộng phần bù cho đủ 11.
Câu đố đếm tới 21 có giống câu đố bốc sỏi không?
Về bản chất là một: mỗi lượt tiến từ 1 đến 3 và nhắm vào điểm cuối. Bốc sỏi trừ dần từ một đống, còn đếm số cộng dần tới đích, nên mốc ở bốc sỏi tính từ 0 lên, ở đếm số tính từ đích xuống.
Dùng câu đố này với học sinh thế nào cho hiệu quả?
Cho học sinh đấu từng cặp vài ván, ghi lại điểm dừng ở lượt áp chót, rồi hỏi cả lớp có thấy số nào lặp lại. Khi các em tự tìm ra 17, gợi ý tìm tiếp số trước nó. Không cần chấm điểm hay xếp ai giỏi hơn.