Khi chạy đường dài, cách chia sức cho thời gian tốt nhất thường là chạy gần đều hoặc nửa sau nhanh hơn nửa đầu một chút; xuất phát quá nhanh rồi đuối gần như luôn chậm hơn. Khi có đối thủ bên cạnh, bài toán thêm hai câu hỏi: có nên bám đuôi người khác và có nên đáp lại khi họ tăng tốc.
Chạy một mình thì chỉ cần đấu với đồng hồ. Chạy cùng người khác thì mỗi cú tăng tốc của họ là một lời thách, và phản ứng sai có thể làm bạn đốt sạch sức trước vạch đích. Bài này dùng ví dụ cự ly mười cây số với mục tiêu năm mươi phút, tính thời gian từng phương án, rồi đi qua các quyết định đối sách trên đường chạy.
Chia sức là gì và vì sao đối thủ làm bài toán khó hơn
Chia sức là cách bạn phân bố tốc độ trên cả quãng đường: đoạn nào chạy nhanh, đoạn nào giữ sức. Mỗi người có một mức tốc độ duy trì được lâu; vượt quá mức đó, cơ thể nhanh mệt và buộc phải chậm lại nhiều hơn phần đã nhanh.
Nếu chỉ chạy với đồng hồ, bài toán gần như là tự biết mình. Nhưng trên đường chạy giải phong trào hay buổi chạy nhóm, bạn thường có vài người ngang sức bên cạnh. Lúc đó thời gian không còn là mục tiêu duy nhất; nhiều người muốn về đích trước người bên cạnh. Đây là lúc chạy bộ trở thành cuộc đấu trí.
Mỗi người đứng trước những lựa chọn: dẫn đầu nhóm hay nấp phía sau, giữ nhịp riêng hay bám theo nhịp người khác, tung nước rút sớm hay muộn. Các lựa chọn của bạn ảnh hưởng tới lựa chọn của họ. Người hiểu rõ giới hạn của mình và đọc được giới hạn của đối thủ thường thắng người khoẻ hơn nhưng phản ứng theo cảm xúc.
Phép tính: bốn cách chạy mười cây số
Mục tiêu năm mươi phút cho mười cây số, tương đương năm phút mỗi cây số. Bảng so bốn cách chia sức. Phần chậm lại sau khi xuất phát nhanh là giả định thường gặp, mức thật tuỳ người.
| Cách chạy | Phân đoạn | Thời gian từng đoạn | Tổng |
|---|---|---|---|
| Chạy đều | 10 cây số, mỗi cây số 5 phút | 10 nhân 5 phút bằng 50 phút | 50 phút 00 giây |
| Nửa sau nhanh hơn | 5 cây số đầu 5 phút 06 giây mỗi cây, 5 cây số sau 4 phút 54 giây mỗi cây | 25 phút 30 giây cộng 24 phút 30 giây | 50 phút 00 giây |
| Xuất phát hơi nhanh | 3 cây số đầu 4 phút 40 giây mỗi cây, 7 cây số sau đuối còn 5 phút 20 giây mỗi cây | 14 phút 00 giây cộng 37 phút 20 giây | 51 phút 20 giây |
| Xuất phát rất nhanh | 2 cây số đầu 4 phút 30 giây mỗi cây, 8 cây số sau 5 phút 30 giây mỗi cây | 9 phút 00 giây cộng 44 phút 00 giây | 53 phút 00 giây |
Kiểm lại cách thứ ba: ba nhân bốn phút bốn mươi giây là mười hai phút cộng một trăm hai mươi giây, tức mười bốn phút; bảy nhân năm phút hai mươi giây là ba mươi lăm phút cộng một trăm bốn mươi giây, tức ba mươi bảy phút hai mươi giây. Tổng năm mươi mốt phút hai mươi giây. Người này “nhanh hơn” suốt ba cây số đầu, được hai mươi giây mỗi cây, tổng một phút, rồi mất hai mươi giây mỗi cây suốt bảy cây số sau, tổng hai phút hai mươi giây.
Bài học là: phần lợi đầu đường luôn nhỏ hơn phần thiệt cuối đường, vì quãng chậm dài hơn quãng nhanh. Chạy đều và nửa sau nhanh hơn đều cho đúng năm mươi phút, nhưng cách thứ hai để lại sức cho đoạn cuối, nơi cuộc đấu thật diễn ra.
Bám đuôi và thay nhau dẫn
Người dẫn đầu chịu gió và chịu nhịp. Chạy phía trước phải tự đặt tốc độ, tự chịu gió ngược, và luôn nghĩ về người phía sau. Người phía sau chỉ cần giữ khoảng cách, đầu óc nhẹ hơn. Vì vậy ít ai muốn dẫn cả quãng dài.
Bám đuôi là có lợi nhưng có giá. Nấp sau lưng người khác giúp bớt gió và bớt việc nghĩ, nhưng bạn chạy theo nhịp của họ. Nếu nhịp đó cao hơn mức của bạn, lợi thế bám đuôi không bù được phần quá sức.
Thay nhau dẫn là hợp tác trong cạnh tranh. Hai ba người ngang sức thay nhau dẫn mỗi cây số thì cả nhóm đều nhanh hơn chạy riêng. Đây là ví dụ của việc vừa cạnh tranh vừa hợp tác: cùng giúp nhau tới gần đích, rồi mới tách ra tranh nhau.
Người không chịu dẫn bao giờ. Trong nhóm luôn có người chỉ bám, không bao giờ lên dẫn. Đó là lựa chọn hợp lệ, nhưng những người còn lại có thể đáp trả bằng cách chậm hẳn lại, buộc người đó phải tự chạy hoặc chấp nhận một thời gian kém hơn.
Đừng bám người lạ quá sức. Người bên cạnh có thể đang chạy cự ly ngắn hơn hoặc có mục tiêu khác. Bám họ chỉ có ý nghĩa khi tốc độ của họ gần với kế hoạch của bạn.
Khi người bên cạnh tăng tốc: đáp lại hay để đi
Một cú tăng tốc giữa đường có thể là thật, nghĩa là người đó còn sức và muốn bỏ xa, cũng có thể là thử, nghĩa là họ muốn xem bạn có theo không, hoặc chỉ là phản ứng cảm xúc. Bạn không biết chắc đó là loại nào, nên câu hỏi đúng là: nếu mình theo mà họ còn sức thật, mình mất gì; nếu mình không theo mà họ chỉ thử, mình mất gì.
Nếu bạn đang chạy sát giới hạn, theo một cú tăng tốc thật có thể làm bạn kiệt sức và mất nhiều hơn khoảng cách họ bỏ ra. Nếu bạn còn dư sức, để họ đi xa quá rồi đuổi lại thường tốn hơn theo sát ngay từ đầu.
Một cách xử lý trung gian là đuổi theo từ từ: không bám ngay vào lưng, mà tăng nhẹ để khoảng cách không giãn thêm. Người tăng tốc nếu chỉ thử sẽ chậm lại sau vài trăm mét và bạn bắt kịp mà không phải trả giá. Nếu họ vẫn giữ tốc độ, bạn biết họ mạnh hơn hôm nay và chuyển về mục tiêu thời gian của riêng mình.
Phía người tăng tốc cũng phải tính: tung cú tăng tốc khi đối thủ đang mệt nhất, ví dụ ngay sau một đoạn lên dốc hoặc khi họ vừa uống nước, thì tác động lớn hơn tung lúc mọi người còn khoẻ.
Nước rút cuối: ai tung trước
Ở cây số cuối, câu hỏi là bắt đầu chạy nhanh hết mức từ khi nào. Có thể nghĩ theo các bước:
- Biết quãng nước rút tối đa của mình: chạy nhanh hết sức được bao xa mà không chậm hẳn lại. Với nhiều người chạy phong trào, đó chỉ khoảng vài trăm mét.
- Nếu đối thủ nước rút tốt hơn bạn, đừng chờ tới đoạn cuối để so tốc độ. Tung sớm hơn, ở khoảng cách mà bạn vẫn giữ được, để họ phải đuổi theo trên quãng dài hơn sở trường của họ.
- Nếu bạn nước rút tốt hơn, giữ sát sau lưng họ và chờ. Mọi cú tăng tốc sớm của họ là có lợi cho bạn, miễn là bạn không để khoảng cách quá xa.
- Chọn điểm xuất phát nước rút theo mặt đường: ngay sau khúc cua, khi đối thủ không thấy bạn đổi nhịp, hoặc ở đoạn đường hẹp khó vượt.
- Khi đã tung thì tung hết, không ngoái lại. Ngoái lại tốn nhịp và báo cho đối thủ biết bạn đang lo.
Phần lớn cuộc đua nhóm ở cự ly ngắn được quyết định ở vài trăm mét cuối, nhưng ai có sức ở vài trăm mét đó lại phụ thuộc vào cách chia sức chín cây số rưỡi trước. Hai việc này gắn chặt với nhau.
Lập kế hoạch chia sức cho giải chạy phong trào
Trước một giải năm hay mười cây số, bạn có thể chuẩn bị kế hoạch gọn trong vài dòng, đủ để giữ đầu óc tỉnh táo khi đám đông xuất phát:
- Chọn một tốc độ mục tiêu dựa trên các buổi tập gần đây, không dựa trên mong muốn.
- Đặt quy tắc cho cây số đầu: chậm hơn mục tiêu vài giây, vì đám đông và tiếng hò reo luôn kéo bạn nhanh hơn dự tính.
- Chọn trước một hai điểm kiểm tra, ví dụ cây số thứ ba và thứ bảy, để so thời gian thực với kế hoạch.
- Ghi trước trong đầu câu trả lời cho tình huống bị vượt: theo nếu còn trong giới hạn, để đi nếu đã sát giới hạn.
- Định trước khoảng cách bắt đầu nước rút, theo sức của bạn chứ không theo người bên cạnh.
- Uống nước ở các trạm theo kế hoạch, không bỏ trạm chỉ vì đối thủ không dừng.
Kế hoạch không cần hoàn hảo; nó chỉ cần giúp bạn không ra quyết định theo cảm xúc ở những lúc tim đập nhanh nhất. Sau giải, so kế hoạch với thời gian thật để điều chỉnh lần sau.
Nhầm lẫn hay gặp khi chia sức
“Chạy nhanh lúc còn khoẻ để dành thời gian”. Phép tính ở trên cho thấy thời gian dành được đầu đường luôn ít hơn thời gian mất cuối đường, trừ khi bạn thật sự đánh giá thấp sức mình.
Đáp lại mọi cú tăng tốc. Theo mọi cú tăng tốc là để người khác quyết định nhịp của bạn. Chỉ đáp lại khi biết mình còn trong giới hạn.
Coi bám đuôi là thiếu tinh thần thể thao. Bám đuôi là chiến thuật hợp lệ. Điều cần tránh là cản đường, chen lấn, hay cắt ngang trước mặt người khác.
Áp dụng kế hoạch giống hệt khi trời nóng. Trời nóng và ẩm làm tốc độ duy trì được thấp hơn. Kế hoạch phải hạ mục tiêu, không phải cố bám con số cũ.
Nhìn đối thủ thay vì nhìn đồng hồ suốt đường. Đối thủ chỉ quan trọng ở vài thời điểm: khi họ tăng tốc và ở đoạn cuối. Những đoạn còn lại, đồng hồ và cảm giác hơi thở của chính bạn là thước đo đáng tin hơn. Chạy theo đối thủ cả quãng là chạy theo kế hoạch của người khác.
Câu hỏi thường gặp
Chạy đường dài nên chạy đều hay nửa sau nhanh hơn?
Cả hai đều tốt hơn xuất phát nhanh. Nửa sau nhanh hơn một chút có lợi khi có đối thủ, vì bạn còn sức cho đoạn cuối. Với người mới, chạy gần đều là mục tiêu dễ đạt hơn.
Bám đuôi người khác có thật sự đỡ mệt không?
Có, vì bớt gió ngược và bớt việc tự đặt nhịp. Nhưng lợi ích này mất đi nếu nhịp của người phía trước cao hơn mức bạn duy trì được.
Khi bị vượt giữa đường có nên đuổi theo ngay?
Không nhất thiết. Hãy tự hỏi mình còn bao nhiêu sức. Nếu còn, tăng nhẹ để khoảng cách không giãn thêm. Nếu đã sát giới hạn, để người đó đi và giữ kế hoạch của mình.
Nên bắt đầu nước rút từ cách đích bao xa?
Tuỳ quãng mà bạn chạy nhanh hết sức được. Nếu đối thủ nước rút giỏi hơn, bắt đầu sớm hơn để kéo dài cuộc đua sang quãng mà họ không mạnh. Nếu bạn giỏi hơn, chờ sát hơn.
Làm sao để không xuất phát quá nhanh khi đám đông chạy ào lên?
Đặt quy tắc chạy cây số đầu chậm hơn mục tiêu vài giây và nhìn đồng hồ sau năm trăm mét đầu. Nhắc mình rằng người vượt bạn lúc đầu thường bị bạn vượt lại ở nửa sau.
Thay nhau dẫn với người lạ có ổn không?
Có, nếu tốc độ hai bên gần nhau. Thường chỉ cần một cái gật đầu hay vài lời ngắn. Đến đoạn cuối thì mỗi người tự chạy theo sức mình, đó là điều cả hai cùng hiểu.