DauTranh.comĐấu Tranh
Câu đố đối kháng hai người

Câu đố đặt đồng xu lên bàn tròn: vì sao người đi trước luôn thắng

Hai người lần lượt đặt đồng xu lên bàn tròn, không chồng nhau, ai hết chỗ thì thua. Lời giải đặt tâm rồi đặt đối xứng, chứng minh từng bước và các biến thể dễ sai.

A Vietnamese grandfather and his adult son lean over a small round marble cafe table, placing identical metal bottle caps one by one, shot from a low side angle, late afternoon shade

Trong câu đố đặt đồng xu lên bàn tròn, người đi trước luôn thắng: đặt đồng xu đầu tiên đúng tâm bàn, rồi mỗi lần đối phương đặt một đồng ở đâu, đặt một đồng vào vị trí đối xứng với nó qua tâm. Chỉ cần làm đúng như vậy, sau mỗi lượt của đối phương luôn còn chỗ cho bạn, nên người hết chỗ trước chắc chắn là đối phương.

Lời giải nghe như mẹo, nhưng đằng sau là một lập luận chặt chẽ mà ai cũng kiểm được: vì sao chỗ đối xứng luôn trống, vì sao đồng xu mới không chồng lên chính đồng của đối phương, và vì sao không cần biết bàn rộng bao nhiêu. Phần dưới đi qua từng bước, rồi đổi bàn thành chữ nhật, bàn có lỗ giữa, bàn tam giác để thấy lời giải đứng được ở đâu và đổ ở đâu.

Luật và vì sao không thể tính từng nước

Hai người có một túi đồng xu giống hệt nhau và một chiếc bàn tròn. Mỗi lượt, một người đặt một đồng xu nằm phẳng lên mặt bàn, không được chồng lên đồng đã có, không được thò ra ngoài mép bàn. Đồng đã đặt không được xê dịch. Ai đến lượt mà không còn chỗ đặt thì thua. Túi xu coi như đủ dùng; thay đồng xu bằng nắp chai hay khoen tròn giống nhau cũng được.

Thử tính như câu đố bốc sỏi thì không được: mỗi lượt có vô số vị trí đặt, khoảng cách giữa các đồng xu thay đổi liên tục, không có bảng thế thắng thế thua nào lập được. Đây là ví dụ điển hình cho một loại câu đố mà lời giải không đến từ tính toán mà từ việc tìm ra một tính chất được giữ nguyên sau mỗi cặp lượt.

Tính chất đó là sự đối xứng của mặt bàn qua tâm. Một bàn tròn trống thì đối xứng: lấy bất kỳ điểm nào, điểm đối diện qua tâm cũng nằm trên bàn. Nếu sau mỗi cặp lượt, cách các đồng xu nằm trên bàn vẫn đối xứng, thì mọi lượt của đối phương đều có một lượt đáp tương ứng.

Trước khi đọc lời giải, đáng tự thử vài ván trên một bàn nhỏ với nắp chai. Hầu hết người lần đầu đi trước sẽ đặt sát mép để "tiết kiệm chỗ" — đó chính là nước làm hỏng cơ hội duy nhất.

Lời giải từng bước

Người đi trước gọi là An, người đi sau là Bình.

  1. An đặt đồng xu đầu tiên sao cho tâm đồng xu trùng với tâm bàn. Lúc này mặt bàn cùng đồng xu ở giữa vẫn đối xứng qua tâm.
  2. Bình đặt một đồng xu ở một vị trí hợp lệ bất kỳ, gọi là vị trí P.
  3. An đặt một đồng xu ở vị trí P′, đối xứng với P qua tâm bàn: kẻ đường thẳng từ tâm đồng xu của Bình qua tâm bàn, kéo dài thêm đúng bằng khoảng đó về phía bên kia.
  4. Sau lượt của An, cách các đồng xu nằm trên bàn lại đối xứng qua tâm như trước lượt của Bình.
  5. Lặp lại bước 2 đến bước 4. Vì mỗi lượt của Bình đều có lượt đáp của An, người đầu tiên không còn chỗ đặt phải là Bình.

Chú ý bước 1 không thể bỏ. Nếu An không chiếm tâm, sẽ có lúc Bình đặt một đồng xu che qua tâm bàn; vị trí đối xứng của đồng đó chồng lên chính nó, An không đáp được bằng đối xứng nữa.

Kiểm lời giải: ba câu hỏi phải trả lời được

Vị trí P′ có nằm trong bàn không? Có. Bàn tròn đối xứng qua tâm, và đồng xu của Bình nằm trọn trong bàn, nên hình đối xứng của nó cũng nằm trọn trong bàn.

Đồng xu ở P′ có chồng lên đồng của Bình ở P không? Hai đồng chồng nhau khi khoảng cách giữa hai tâm nhỏ hơn đường kính đồng xu. Khoảng cách từ P đến P′ bằng hai lần khoảng cách từ P đến tâm bàn. Vì đồng của Bình không được chồng lên đồng ở giữa, tâm P cách tâm bàn ít nhất một đường kính, nên P cách P′ ít nhất hai đường kính. Không chồng.

Vị trí P′ có bị một đồng xu cũ chiếm không? Giả sử có một đồng cũ D chồng lên chỗ P′. Trước lượt của Bình, bàn đang đối xứng, nên cũng có đồng D′ đối xứng với D. D chồng lên P′ thì D′ chồng lên P, tức là Bình đã đặt chồng lên D′ — trái luật. Vậy P′ luôn trống.

Kết luận. Ba câu trả lời cho thấy An luôn có nước đáp hợp lệ. Câu đố chắc chắn kết thúc vì mặt bàn có diện tích hữu hạn, nên tới một lúc nào đó có người hết chỗ, và người đó không thể là An.

Đổi hình bàn: lời giải đứng ở đâu, đổ ở đâu

Lời giải dựa vào hai điều: mặt bàn đối xứng qua một điểm, và người đi trước chiếm được đúng điểm đó. Đổi hình bàn là thay đổi một trong hai điều này.

Hình mặt bànĐối xứng qua tâm?Người đi trước chiếm tâm được?Ai nắm phần chắc
TrònCóCóNgười đi trước
Chữ nhật, vuôngCó (qua giao điểm hai đường chéo)CóNgười đi trước, cùng cách làm
Bầu dục, lục giác đềuCóCóNgười đi trước
Hình vành khuyên (có lỗ giữa, đồng xu không được che lên lỗ)CóKhông, tâm là lỗNgười đi sau, đặt đối xứng với đồng của người đi trước
Tam giác đềuKhông đối xứng qua một điểm—Lời giải này không dùng được

Dòng vành khuyên là chỗ đáng chú ý nhất. Khi tâm bàn là một cái lỗ không đặt được, người đi trước mất nước chiếm tâm, còn người đi sau thì luôn đặt được đối xứng (đồng xu không thể che qua tâm vì chỗ đó trống). Lợi thế đổi phía chỉ vì một cái lỗ. Với bàn tam giác, không có điểm đối xứng nên cách bắt chước qua tâm không áp dụng; ai nắm phần chắc phụ thuộc kích thước cụ thể và không có lời giải gọn.

Biến thể trên giấy kẻ ô: đánh dấu ô không kề nhau

Không có bàn và đồng xu, có thể chơi trên một tờ giấy kẻ ô vuông kích thước n × n. Mỗi lượt đánh dấu một ô trống không kề cạnh (trên, dưới, trái, phải) với ô nào đã đánh dấu. Ai hết ô để đánh thì thua. Cách bắt chước qua tâm vẫn dùng được, nhưng ai nắm phần chắc phụ thuộc n chẵn hay lẻ.

Kích thướcCó ô chính giữa khôngAi nắm phần chắcCách đi
3 × 3, 5 × 5, 7 × 7 (lẻ)CóNgười đi trướcđánh ô giữa, rồi đánh ô đối xứng qua tâm với ô của đối phương
4 × 4, 6 × 6, 8 × 8 (chẵn)KhôngNgười đi sauđánh ô đối xứng qua tâm với mỗi ô của người đi trước
Luật cấm cả kề chéo, n chẵnKhôngCách đối xứng hỏngô (n/2, n/2) và ô đối xứng của nó kề chéo nhau

Kiểm dòng chẵn: ô ở hàng i cột j có ô đối xứng ở hàng n + 1 − i cột n + 1 − j. Khi n chẵn, n + 1 lẻ nên i không bao giờ bằng n + 1 − i, tức hai ô không cùng hàng; tương tự không cùng cột. Hai ô không cùng hàng, không cùng cột thì không kề cạnh, nên người đi sau luôn đánh được ô đối xứng. Dòng cuối cho thấy chỉ cần nới luật "kề" ra cả đường chéo là bốn ô giữa bàn chẵn phá được cách bắt chước.

Những nhầm lẫn hay gặp

Nhầm 1: đặt đối xứng qua một đường kính thay vì qua tâm. Lật qua một đường thẳng (như soi gương) cũng giữ được bàn đối xứng, nhưng đồng xu của Bình có thể nằm vắt ngang đường đó, khi ấy hình lật chồng lên chính nó. Phải đối xứng qua một điểm, và điểm đó phải bị chiếm sẵn.

Nhầm 2: tưởng cần đặt thật chính xác. Trên giấy, đối xứng là chính xác tuyệt đối; trên bàn thật, tay người lệch vài li. Nếu bàn rất chật, lệch vài li có thể làm hỏng một chỗ về sau. Khi đấu thật, đặt càng chuẩn càng tốt, nhưng lời giải vẫn là đúng về nguyên lý.

Nhầm 3: dùng đồng xu khác cỡ. Nếu mỗi người được chọn cỡ đồng xu khác nhau, hình đối xứng của đồng to không vừa với đồng nhỏ, lời giải đổ. Luật phải ghi rõ mọi đồng giống nhau.

Nhầm 4: nghĩ người đi trước luôn thắng mọi câu đố đặt vật. Chỉ đúng khi có điểm đối xứng và người đi trước chiếm được nó. Như bàn vành khuyên đã cho thấy, chỉ cần đổi một chi tiết là phần chắc chuyển sang người đi sau.

Cách nghĩ mang ra ngoài: tìm thứ được giữ nguyên

Bài học lớn của câu đố bàn tròn không phải là con số hay bảng tính, mà là cách nhìn: khi không thể tính hết mọi nước, hãy tìm một tính chất mà bạn có thể giữ nguyên sau mỗi lượt của mình. Nếu tính chất đó bảo đảm bạn luôn có nước đi, bạn không cần biết đối phương sẽ làm gì.

Ngoài đời, nguyên tắc "đáp tương xứng" hoạt động theo kiểu tương tự. Một nhóm bạn góp quỹ đi chơi có quy tắc: ai ứng tiền một khoản thì người kia ứng khoản tương đương ở lần sau. Chừng nào quy tắc còn được giữ, không ai phải tính lại từng món; chỉ cần nhìn xem cán cân có đang cân không.

Khi tổ chức đấu câu đố này cho trẻ, đừng nói lời giải ngay. Cho các em đấu vài ván trên tờ giấy tròn với nắp chai, rồi gợi ý: "Thử đặt đồng đầu vào giữa xem sao." Phần lớn các em tự nhận ra cách đặt đối xứng sau vài lượt. Không cần ghi ai thắng bao nhiêu ván; điều đáng khen là em giải thích được vì sao cách đó luôn đúng.

Một gợi ý nữa cho người hướng dẫn: sau khi các em đã nắm cách đặt đối xứng, đưa ra một bàn có lỗ ở giữa và hỏi lúc này nên nhận đi trước hay đi sau. Câu hỏi này kiểm được các em hiểu lý do hay chỉ nhớ mẹo.

Câu hỏi thường gặp

Câu đố đặt đồng xu lên bàn tròn thì ai thắng?

Người đi trước thắng nếu đặt đồng đầu tiên đúng tâm bàn rồi luôn đặt đối xứng với đồng của đối phương qua tâm. Cách này đúng với mọi kích thước bàn và mọi cỡ đồng xu, miễn các đồng giống nhau.

Nếu người đi trước không đặt vào tâm thì sao?

Khi đó người đi sau có thể đặt một đồng che qua tâm bàn và tự mình dùng cách đặt đối xứng. Từ lúc ấy người đi sau nắm phần chắc. Vì vậy nước đặt vào tâm là bắt buộc với người đi trước.

Bàn hình chữ nhật có dùng được lời giải này không?

Dùng được. Bàn chữ nhật đối xứng qua giao điểm hai đường chéo, người đi trước đặt đồng đầu vào đúng điểm đó rồi đặt đối xứng như với bàn tròn. Bàn vuông, bầu dục, lục giác đều cũng vậy.

Bàn có lỗ ở giữa thì ai thắng?

Nếu luật cấm đồng xu che lên lỗ, không đồng nào phủ được tâm bàn, và người đi sau thắng bằng cách đặt đối xứng với mỗi đồng của người đi trước. Người đi trước mất nước chiếm tâm nên không có cách đáp tương tự.

Vì sao đồng xu đặt đối xứng không chồng lên đồng của đối phương?

Vì tâm bàn đã có đồng xu, nên mọi đồng khác có tâm cách tâm bàn ít nhất một đường kính. Hai đồng đối xứng nhau thì cách nhau gấp đôi khoảng đó, tức ít nhất hai đường kính, không thể chồng lên nhau.

Câu đố này dạy được gì cho học sinh?

Dạy cách tìm một tính chất giữ nguyên thay vì tính hết mọi trường hợp, và cách kiểm một lời giải bằng những câu hỏi cụ thể. Đây là lối nghĩ dùng nhiều trong hình học và trong việc chứng minh nói chung.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138