Một cuộc thi đấu trí ở lớp học chạy trơn tru khi giáo viên chốt trước bốn thứ: nội dung hợp lứa tuổi, cách chia bàn và xoay cặp, bộ luật nói rõ trước ván đầu, và phần chia sẻ cuối buổi để các em kể lại mình đã nghĩ gì. Với một buổi 90 phút, ba vòng đấu mỗi vòng 15 phút là vừa, phần còn lại dành cho giới thiệu luật, ván thử và trò chuyện sau ván.
Điều làm buổi thi khác một tiết học thường là có đối phương: em nào cũng phải đoán xem bạn ngồi đối diện sẽ đi nước gì. Vì thế mục tiêu không phải tìm ra em giỏi nhất lớp mà là để em nào cũng được đấu đủ số ván, được thua mà không xấu hổ và được nghe bạn khác giải thích cách nghĩ. Phần dưới là kế hoạch chi tiết, kèm bảng thời gian đã cộng đủ 90 phút và những lỗi giáo viên hay gặp ở buổi đầu tiên.
Chọn nội dung đấu trí theo lứa tuổi
Nội dung tốt cho lớp học có ba đặc điểm: luật nói trong hai phút là hiểu, một ván xong trong năm đến mười phút, và có một chiến lược để tìm ra chứ không chỉ dựa vào may. Bảng dưới gợi ý theo khối lớp.
| Khối lớp | Nội dung gợi ý | Thời gian một ván | Điều các em học được |
|---|---|---|---|
| Lớp 1 – 2 | Bốc sỏi một đống, mỗi lượt lấy 1 hoặc 2 viên, ai lấy viên cuối thắng | 2 – 3 phút | Đếm ngược từ cuối, nhận ra con số "nguy hiểm" |
| Lớp 3 – 4 | Đếm tới 21, mỗi lượt cộng 1, 2 hoặc 3; ca-rô trên bàn 3x3 | 3 – 5 phút | Tìm mốc phải giữ, chặn đường của bạn |
| Lớp 5 – 6 | Bốc sỏi hai đống; chia bánh theo cách một người cắt một người chọn | 5 – 7 phút | Đối xứng, công bằng khi có người chia |
| Lớp 7 – 9 | Bốc sỏi ba đống; đề nghị chia phần qua nhiều lượt | 7 – 10 phút | Tính ngược, đoán người kia chấp nhận đến đâu |
| Lớp 10 – 12 | Ca-rô bàn lớn có giới hạn thời gian; đấu giá kín bằng thẻ điểm | 10 – 15 phút | Cân rủi ro, đọc ý qua hành động |
Nên chọn một nội dung cho cả buổi, nhiều nhất là hai. Đổi luật liên tục làm các em mất thời gian học luật thay vì nghĩ chiến lược. Với lớp nhỏ, sỏi có thể thay bằng nắp chai, hạt na khô hoặc que tính, miễn là mỗi bàn có đủ một bộ.
Bảng thời gian một buổi 90 phút
Bảng dưới đã cộng đủ 90 phút. Giáo viên có thể rút ngắn mỗi vòng xuống 12 phút nếu lớp ồn, nhưng đừng bỏ phần chia sẻ cuối buổi, vì đó là phần các em nhớ lâu nhất.
| Phần | Thời lượng | Việc cần làm |
|---|---|---|
| Ổn định và chia bàn | 5 phút | Kê bàn thành từng cặp đối diện, phát bộ dụng cụ |
| Giới thiệu luật | 10 phút | Giáo viên đấu mẫu một ván trên bảng với một em xung phong |
| Ván thử | 5 phút | Các cặp đấu một ván không tính, hỏi ngay chỗ chưa hiểu |
| Vòng 1 | 15 phút | Mỗi cặp đấu hai ván, đổi người đi trước ở ván thứ hai |
| Vòng 2 | 15 phút | Xoay cặp, đấu hai ván như vòng 1 |
| Giải lao | 5 phút | Đứng dậy, uống nước, không bàn chiến lược |
| Vòng 3 | 15 phút | Xoay cặp lần nữa, đấu hai ván |
| Chia sẻ cách nghĩ | 15 phút | Mời bốn đến năm em kể một nước đi và lý do |
| Thu dọn | 5 phút | Thu dụng cụ, kê lại bàn |
Cộng lại: 5 + 10 + 5 + 15 + 15 + 5 + 15 + 15 + 5 = 90 phút. Mỗi em đấu sáu ván với ba bạn khác nhau, mỗi bạn hai ván, mỗi người được đi trước đúng một lần trong từng cặp.
Chia bàn và xoay cặp cho lớp bốn mươi em
Với bốn mươi em, lớp có hai mươi cặp. Cách xoay đơn giản nhất không cần giấy tờ, chỉ cần các em biết mình ngồi dãy nào:
- Kê bàn thành hai dãy dài đối diện nhau, mỗi dãy hai mươi chỗ. Dãy A ngồi phía cửa sổ, dãy B ngồi phía cửa ra vào.
- Vòng 1: em ở ghế số 1 dãy A đấu em ở ghế số 1 dãy B, ghế số 2 đấu ghế số 2, cứ thế đến ghế số 20.
- Hết vòng, dãy A ngồi yên. Dãy B mỗi em dịch sang phải một ghế, em ở ghế cuối vòng về ghế đầu.
- Vòng 2: em ở ghế số 1 dãy A giờ gặp em trước đó ngồi ghế số 20 dãy B. Không ai gặp lại bạn của vòng trước.
- Lặp lại khi sang vòng 3. Cách dịch này cho mỗi em gặp người mới ở mỗi vòng, tối đa hai mươi vòng mới quay lại người cũ.
- Nếu lớp có số lẻ, ví dụ ba mươi chín em, giáo viên ngồi vào chỗ trống và làm đối thủ, hoặc để em lẻ làm "người quan sát" của một bàn rồi đổi vai ở vòng sau.
Cách này còn một lợi ích ít người để ý: các em không tự chọn bạn đấu, nên không có chuyện nhóm bạn thân ngồi với nhau hoặc một em bị bỏ lại không ai muốn ngồi cùng.
Luật phải nói rõ trước ván đầu tiên
Phần lớn tranh cãi trong buổi thi đến từ những điều giáo viên nghĩ là hiển nhiên nên không nói. Trước khi bắt đầu, đọc to và viết lên bảng những điểm sau:
- Ai đi trước: ván thứ nhất em dãy A đi trước, ván thứ hai em dãy B đi trước. Không oẳn tù tì, vì mất thời gian và hay cãi.
- Chạm là đi: đã cầm sỏi lên hay đã đánh dấu vào ô thì không được đổi. Luật này nên áp dụng từ lớp 3 trở lên; lớp nhỏ thì cho đổi ý trong lúc tay chưa rời.
- Hết giờ thì sao: khi giáo viên gõ thước báo hết vòng, ván nào đang dở thì ghi là ván chưa xong, không tính ai thắng.
- Không nhắc nước: bạn ngồi bàn bên không được chỉ. Em nào muốn hỏi thì giơ tay gọi giáo viên.
- Tranh cãi: hai em không tự giải quyết được thì cùng giơ tay, giáo viên nghe cả hai rồi quyết. Quyết định của giáo viên là cuối cùng trong buổi đó.
- Ghi kết quả: mỗi em tự ghi vào phiếu của mình ván đó thắng, thua hay hoà, và một dòng "nước đi em nhớ nhất". Không có bảng tổng của cả lớp.
Khi luật đã viết lên bảng, mỗi lần có tranh cãi, giáo viên chỉ cần chỉ vào dòng tương ứng. Các em dễ chấp nhận một luật chung đã nói từ trước hơn một quyết định đưa ra lúc nóng.
Vì sao không công bố bảng xếp hạng cả lớp
Bảng xếp hạng biến buổi tư duy thành buổi so sánh. Khi biết sẽ có danh sách từ nhất đến cuối, các em yếu hơn thường né những nước đi thử nghiệm, chỉ đi nước an toàn hoặc bỏ cuộc sớm. Mục tiêu của buổi học là để các em thử, sai và tìm ra quy luật, nên áp lực thứ hạng đi ngược mục tiêu đó.
Ba vòng đấu không đủ để biết ai giỏi hơn. Mỗi em chỉ gặp ba bạn, gặp ai là do chỗ ngồi. Em gặp ba bạn mạnh có thể thua cả sáu ván dù nghĩ tốt hơn em gặp ba bạn mới học. Một bảng xếp hạng từ dữ liệu ít như vậy vừa không đúng vừa làm tổn thương.
Thứ nên ghi nhận là cách nghĩ. Thay cho điểm, giáo viên chọn ra những nước đi đáng kể: một em tìm ra con số phải giữ, một em đổi cách đi sau khi thua ván đầu, một em giải thích được vì sao mình thua. Những ghi nhận này ai cũng có cơ hội đạt, không phụ thuộc vào việc gặp đối thủ nào.
Học sinh lớn có thể tự đếm nếu muốn. Với khối cấp ba, một số em thích tự theo dõi thắng thua của mình qua nhiều buổi. Điều đó không sao, miễn là kết quả nằm trong phiếu riêng của em, không dán lên tường và không dùng để chấm điểm môn học.
Phần chia sẻ cuối buổi: biến ván đấu thành bài học
Mười lăm phút cuối là lúc các em nói ra điều đã tự phát hiện. Giáo viên điều khiển theo trình tự sau để không bị lạc sang chuyện ai thắng ai:
- Hỏi cả lớp một câu mở: "Có em nào phát hiện ra lúc nào thì mình chắc thắng không?" Chờ ít nhất năm giây trước khi gọi.
- Mời một em lên bảng đấu lại tình huống em đó nhớ, giáo viên đóng vai đối thủ. Cả lớp xem và đoán nước tiếp theo.
- Hỏi tiếp: "Nếu em là bạn kia, em sẽ đi khác ở chỗ nào?" Câu này buộc các em đặt mình vào vị trí đối phương.
- Ghi lên bảng quy luật mà các em tìm ra, bằng lời của các em. Ví dụ với bốc sỏi lấy 1 hoặc 2 viên: "Để lại cho bạn 3 viên thì mình thắng, vì bạn lấy 1 thì mình lấy 2, bạn lấy 2 thì mình lấy 1."
- Kiểm quy luật đó bằng một ván mẫu ngay trên bảng. Với ví dụ trên, nếu còn 6 viên: để lại 3 cho bạn là lấy 3 viên, nhưng luật chỉ cho lấy tối đa 2, nên phải để lại 6 cho bạn từ trước. Các em sẽ tự thấy các số 3, 6, 9, 12 đều là số "để lại cho bạn".
- Kết thúc bằng một câu hỏi mang về: "Nếu mỗi lượt được lấy 1, 2 hoặc 3 viên thì các số để lại là số nào?" Đáp án là các bội của 4, nhưng không nói ngay.
Phần này giúp em thua nhiều cũng có cái mang về: em biết mình thua ở chỗ nào và lần sau đi khác ra sao.
Những lỗi hay gặp ở buổi đầu tiên
Giải thích luật quá dài. Giáo viên nói mười lăm phút về luật mà không đấu mẫu, các em vẫn không hiểu và hỏi lại từng bàn. Đấu mẫu một ván trên bảng trong ba phút có tác dụng hơn mọi lời giải thích.
Chọn nội dung quá khó cho lứa tuổi. Nếu sau ván thử vẫn còn nhiều bàn chưa hiểu luật, hãy rút gọn luật ngay, ví dụ giảm số sỏi từ 21 xuống 10. Thua vì không hiểu luật thì các em chẳng học được gì về chiến lược.
Không có dụng cụ dự phòng. Một bàn mất sỏi, một bàn hết giấy, thế là hai cặp ngồi không và bắt đầu nói chuyện. Chuẩn bị thêm ba đến bốn bộ dụng cụ cho mỗi lớp.
Để các em tự chọn bạn đấu. Các nhóm bạn thân tụ lại một chỗ, em ít bạn bị bỏ ra ngoài, và các bàn chênh lệch trình độ quá xa. Xoay cặp theo dãy ghế giải quyết cả ba chuyện.
Khen người thắng trước lớp. Lời khen "em A thắng cả sáu ván" nghe vô hại nhưng ngầm tạo ra bảng xếp hạng. Khen nước đi và cách nghĩ, không khen số ván thắng.
Câu hỏi thường gặp
Buổi thi đấu trí ở lớp nên kéo dài bao lâu?
Với tiểu học, 45 đến 60 phút là vừa, mỗi vòng khoảng 10 phút. Với trung học, 90 phút cho ba vòng là hợp lý. Quá hai giờ các em mệt, chất lượng suy nghĩ giảm rõ và tranh cãi bắt đầu nhiều lên.
Lớp đông quá thì giáo viên quản lý các bàn thế nào?
Chọn trước bốn đến sáu em đã hiểu luật làm người hỗ trợ, mỗi em phụ trách một khu khoảng bốn bàn. Các em này trả lời câu hỏi về luật, còn tranh cãi về kết quả vẫn đưa lên giáo viên quyết.
Có nên cho điểm môn học dựa trên kết quả thi đấu không?
Không nên. Kết quả thắng thua phụ thuộc nhiều vào việc gặp ai, và chấm điểm theo đó làm các em sợ thử nghiệm. Nếu cần đánh giá, hãy dựa vào phiếu ghi nước đi em nhớ nhất và phần giải thích trong buổi chia sẻ.
Em nào thua liên tục và buồn thì làm sao?
Giáo viên ngồi xuống đấu cùng em một ván, vừa đấu vừa hỏi em đang định đi thế nào. Thường em sẽ tự tìm ra chỗ sai. Sau đó cho em dạy lại quy luật vừa tìm được cho bạn cùng bàn ở vòng sau.
Có cần mua bộ dụng cụ chuyên dụng không?
Không cần. Sỏi nhỏ, nắp chai, que tính, hạt đậu hay giấy kẻ ô đều dùng được cho phần lớn nội dung trong bài. Chỉ cần mỗi bàn có đủ số lượng và các bộ giống nhau để không ai thấy thiệt.
Học sinh đã biết lời giải từ trước thì buổi đấu còn thú vị không?
Em đã biết thì giao thêm việc: đấu với luật biến thể, như đổi số sỏi được lấy mỗi lượt, hoặc làm người hỏi trong buổi chia sẻ. Biết lời giải của một luật chưa có nghĩa là biết cách tìm lời giải cho luật mới.