Trong giai thoại Lương Thế Vinh cân voi, ông không cân con voi trực tiếp mà cho voi xuống thuyền, đánh dấu mực nước ngấn thuyền, dắt voi lên rồi chất đá vào thuyền tới đúng vạch ấy, sau đó cân từng phần đá và cộng lại. Khối đá làm thuyền chìm tới cùng một vạch thì nặng bằng con voi. Cái mưu nằm ở chỗ đổi một phép đo không làm nổi thành nhiều phép đo nhỏ ai cũng làm được.
Nhìn theo lối đối sách, câu đố cân voi là một nước đi của bên ra đề nhằm làm khó, và lời giải là nước đáp không cãi đề mà đổi khung bài toán. Phần dưới kể lại giai thoại, đi từng bước cách cân, kiểm phép tính sai số, chỉ ra vì sao đây là một nước đáp hay trong cuộc đấu trí, và cách bạn dùng cùng lối nghĩ cho những việc tưởng không đo nổi.
Giai thoại kể gì
Lương Thế Vinh là trạng nguyên thời Lê sơ, dân gian quen gọi là Trạng Lường vì nổi tiếng giỏi tính toán, đo đạc. Quanh ông có nhiều giai thoại, và chuyện cân voi là chuyện được kể nhiều nhất. Như mọi giai thoại, chuyện này có nhiều dị bản và không nên đọc như ghi chép lịch sử.
Theo lời kể phổ biến, một sứ thần phương Bắc sang, muốn thử tài người nước Nam nên đố ai cân được con voi. Thời ấy không có chiếc cân nào đủ lớn, con voi cũng không chịu đứng yên trên một tấm ván treo. Câu đố được đặt ra để cả triều thấy khó, và người ra đề tin rằng sẽ không ai trả lời được.
Lương Thế Vinh nhận lời. Ông cho dắt voi xuống một chiếc thuyền lớn đậu ở bến, chờ thuyền đứng yên rồi đánh dấu mực nước ở mạn thuyền. Sau đó dắt voi lên bờ, sai người khuân đá xuống thuyền cho đến khi thuyền chìm đúng tới vạch cũ. Cuối cùng đem số đá ấy cân từng phần bằng cân thường, cộng tất cả lại thì ra sức nặng con voi. Sứ thần phải chịu.
Cách cân này cũng xuất hiện trong truyện kể ở nước khác, điều đó cho thấy cái mưu đủ hay để nhiều nơi cùng giữ lại. Với người đọc hôm nay, giá trị không nằm ở chuyện ai nghĩ ra trước, mà ở cách nghĩ đằng sau.
Cách cân voi bằng thuyền, đi từng bước
Để thấy lời giải không chỉ khéo mà còn đúng, hãy đi lại từng bước và nói rõ vì sao mỗi bước cần thiết.
- Cho voi xuống thuyền và chờ thuyền đứng yên. Khi thuyền nổi yên, nước đẩy thuyền lên đúng bằng sức nặng của cả thuyền lẫn voi. Nếu thuyền còn chòng chành thì vạch nước đánh dấu sẽ sai.
- Đánh dấu mực nước ở mạn thuyền. Vạch này ghi lại "thuyền cộng voi chìm tới đâu". Nên đánh dấu ở cả hai mạn, vì voi đứng lệch một bên làm thuyền nghiêng.
- Dắt voi lên bờ. Thuyền nhẹ đi và nổi cao lên. Bây giờ phần chênh giữa vạch cũ và mực nước mới tương ứng với sức nặng con voi.
- Chất đá vào thuyền cho tới khi nước lại ngang vạch. Thuyền chìm đúng như lúc có voi thì đá nặng bằng voi, vì thuyền vẫn là chiếc thuyền cũ, nước vẫn là nước cũ.
- Cân từng phần đá bằng cân thường rồi cộng lại. Mỗi sọt đá đủ nhỏ để cân được. Tổng các lần cân chính là sức nặng con voi.
Mấu chốt nằm ở bước bốn: thay một vật không chia nhỏ được bằng một vật chia nhỏ tùy ý. Con voi không cắt ra từng phần được, nhưng đá thì bỏ bao nhiêu sọt cũng được.
Kiểm phép tính và sai số bằng số minh hoạ
Các con số dưới đây chỉ để minh hoạ cách cộng và cách ước sai số, không phải số đo một con voi có thật. Giả sử đá được cân thành mười mẻ, mỗi mẻ trên một chiếc cân có thể sai lệch tối đa 2 cân mỗi lần.
| Mẻ | Số cân đọc được | Cộng dồn |
|---|---|---|
| 1 | 300 | 300 |
| 2 | 295 | 595 |
| 3 | 310 | 905 |
| 4 | 288 | 1.193 |
| 5 | 302 | 1.495 |
| 6 | 297 | 1.792 |
| 7 | 305 | 2.097 |
| 8 | 290 | 2.387 |
| 9 | 308 | 2.695 |
| 10 | 255 | 2.950 |
Cộng lại: 300 + 295 + 310 + 288 + 302 + 297 + 305 + 290 + 308 + 255 = 2.950 cân. Kiểm lại bằng cách cộng theo cặp: (300 + 255) + (295 + 308) + (310 + 290) + (288 + 305) + (302 + 297) = 555 + 603 + 600 + 593 + 599 = 2.950. Hai cách cộng ra cùng một số.
Về sai số: mỗi mẻ lệch tối đa 2 cân, mười mẻ lệch tối đa 10 × 2 = 20 cân nếu mọi lần đều lệch cùng một phía. 20 chia 2.950 vào khoảng 0,7 phần trăm. Trên thực tế các lần lệch thường bù trừ nhau một phần, nên sai số còn nhỏ hơn. Chỗ dễ sai nhất lại nằm ở vạch nước: thuyền chưa yên hay sóng vỗ thì mỗi phân chênh lệch ở vạch có thể tương ứng với một khối đá đáng kể. Vì vậy bước chờ thuyền đứng yên quan trọng hơn bước cân.
Vì sao đây là một nước đáp hay trong cuộc đấu trí
Trong cuộc đấu này, sứ thần đi trước. Nước đi của ông là ra một đề bài mà theo cách hiểu thông thường thì không có lời giải. Mục đích không phải muốn biết con voi nặng bao nhiêu, mà muốn đặt bên kia vào thế chỉ còn hai lựa chọn: nhận là không làm được, hoặc cãi rằng đề vô lý. Cả hai đều là thua về thể diện.
Lương Thế Vinh chọn lựa chọn thứ ba mà người ra đề không tính tới: nhận đề, giữ đúng chữ của đề, nhưng đổi cách làm. Đề nói cân con voi, không nói phải đặt con voi lên một bàn cân. Khi bên ra đề đặt luật bằng lời, kẽ hở thường nằm ở những điều lời ấy không nói ra.
Nước đáp này còn có một cái hay thứ hai: nó kiểm chứng được trước mặt mọi người. Bất kỳ ai nghi ngờ đều có thể nhìn vạch nước và đếm lại từng mẻ đá. Một lời giải chỉ đúng trong đầu người giải thì đối phương còn cãi được, còn lời giải mà ai cũng thấy tận mắt thì đối phương chỉ còn cách chịu. Trong mọi cuộc đấu có người làm chứng, lời giải công khai và kiểm được mạnh hơn lời giải khôn nhưng khó hiểu.
Dùng mưu đổi cách đo vào việc hằng ngày
Lối nghĩ của giai thoại cân voi dùng được ở bất cứ đâu có một đại lượng quá lớn, quá khó hoặc không đo trực tiếp được. Vài ví dụ đời thường:
- Ước lượng tiền ăn cả năm của gia đình: không ai nhớ nổi, nhưng ghi đủ hai tuần rồi nhân lên thì ra con số đủ dùng để lập kế hoạch.
- Đo diện tích một mảnh vườn méo: chia thành vài hình chữ nhật và tam giác, đo từng hình, cộng lại.
- Biết một thùng hàng nặng bao nhiêu khi không có cân lớn: chia hàng ra từng túi, cân túi, cộng lại, giống hệt cân đá.
- Đánh giá một dự án "làm cả tháng" có kịp không: chia thành việc nhỏ từng ngày, ước từng việc rồi cộng.
- Trả lời một câu hỏi khó trong buổi phỏng vấn: thay vì đoán con số tổng, nói rõ cách bạn sẽ chia nhỏ để tính.
Câu hỏi bạn tự đặt trước khi bó tay với một việc tưởng không làm được: có thứ gì dễ đo hơn mà bằng đúng thứ mình cần đo không? Có cách nào chia nó thành nhiều phần nhỏ mà mình đã biết cách xử lý không? Giai thoại cân voi trả lời "có" cho cả hai câu.
Thử lại cách cân voi trong chậu nước ở nhà
Muốn trẻ hiểu giai thoại chứ không chỉ thuộc, bạn có thể làm lại phép cân này trong bếp với một chậu nước, một chiếc hộp nhựa nổi được, một quả cam, một túi gạo và chiếc cân nhà bếp. Quả cam đóng vai con voi, hộp nhựa là chiếc thuyền, gạo là đá.
- Thả hộp nhựa vào chậu, đặt quả cam vào giữa hộp, chờ nước lặng rồi dùng bút đánh dấu mực nước ở thành hộp, cả hai bên.
- Lấy quả cam ra. Hộp nổi cao hơn, vạch bút nằm trên mặt nước.
- Đổ gạo vào hộp từng thìa một cho tới khi nước lại vừa chạm vạch. Đổ chậm ở cuối, vì chỉ vài thìa là vượt vạch.
- Đổ gạo ra cân bằng cân nhà bếp, ghi lại số đọc được.
- Cân thẳng quả cam để so. Nếu làm cẩn thận, hai số gần nhau, chênh lệch thường chỉ vài phần trăm.
Khi hai số chênh nhiều, bạn và trẻ nên cùng tìm nguyên nhân thay vì kết luận phép cân sai: nước chưa lặng, vạch kẻ quá dày, hộp nghiêng vì gạo dồn một góc. Mỗi nguyên nhân là một bài học nhỏ về chuyện đo cho đúng, và cũng là lý do vì sao trong giai thoại, bước chờ thuyền đứng yên được kể kỹ như vậy. Không cần chấm điểm ai làm khéo hơn, chỉ cần để trẻ tự thấy vì sao gạo thay được cam.
Nhầm lẫn hay gặp khi kể và khi học theo giai thoại
Kể thiếu bước dắt voi lên. Có người kể rằng chất đá lên thuyền cùng với voi. Như vậy thì không so được gì. Phải có lúc thuyền chỉ chở voi, rồi lúc thuyền chỉ chở đá, cùng chìm tới một vạch.
Nghĩ rằng thuyền nào cũng được. Thuyền phải đủ lớn để chở voi mà không lật, và phải là cùng một chiếc thuyền cho cả hai lần. Đổi thuyền giữa chừng là mất chuẩn so sánh.
Coi lời giải là mẹo khôn vặt. Lời giải dựa trên một nguyên lý thật về sức nước đẩy vật nổi, và người giải hiểu nguyên lý đó. Mưu đổi cách đo chỉ đứng vững khi phép thay thế thật sự tương đương, không phải chỉ trông có vẻ hợp lý.
Học cách giải mà quên thái độ. Điều đáng học nhất có khi là thái độ không cãi đề và không bỏ cuộc. Nhiều người gặp đề khó sẽ tranh luận rằng đề sai trước khi thử tìm cách làm, và như thế là đã đi đúng vào thế người ra đề mong muốn.
Câu hỏi thường gặp
Lương Thế Vinh cân voi bằng cách nào?
Theo giai thoại, ông cho voi xuống thuyền, đánh dấu mực nước ở mạn thuyền, dắt voi lên rồi chất đá vào thuyền tới đúng vạch đó. Sau cùng cân từng phần đá bằng cân thường và cộng lại, tổng ấy bằng sức nặng con voi.
Vì sao đá làm thuyền chìm tới cùng vạch lại nặng bằng con voi?
Vì thuyền nổi yên thì sức nước đẩy lên bằng tổng sức nặng thuyền cộng vật chở. Cùng một thuyền chìm tới cùng một vạch nghĩa là sức nặng vật chở như nhau, nên đá và voi nặng bằng nhau.
Giai thoại Lương Thế Vinh cân voi có phải chuyện thật không?
Nên xem là giai thoại dân gian, có nhiều dị bản, và cách cân tương tự cũng có trong truyện kể ở nơi khác. Giá trị của nó nằm ở cách nghĩ đổi phép đo khó thành nhiều phép đo dễ, không ở việc xác minh sự kiện.
Cách cân voi bằng thuyền có sai số lớn không?
Sai số chủ yếu đến từ việc đánh dấu vạch nước khi thuyền chưa yên hoặc có sóng. Phần cân đá chia thành nhiều mẻ thì mỗi mẻ sai một chút, cộng lại vẫn nhỏ so với tổng, nhất là khi các lần lệch bù trừ nhau.
Có thể dùng cách nghĩ của giai thoại cân voi vào công việc ra sao?
Khi gặp một đại lượng quá lớn hay khó đo, bạn tìm một thứ tương đương dễ đo hơn hoặc chia nó thành nhiều phần nhỏ đã biết cách xử lý, rồi cộng lại. Lập ngân sách, ước tiến độ, đo diện tích đều dùng được lối này.
Trong cuộc đấu trí với sứ thần, điểm mạnh nhất của lời giải là gì?
Lời giải giữ đúng chữ của đề nhưng đổi cách làm, nên người ra đề không bắt bẻ được. Ngoài ra ai đứng xem cũng kiểm chứng được bằng mắt qua vạch nước và các mẻ đá, khiến đối phương không còn chỗ để cãi.