Truyện cổ tích Em bé thông minh kể một cậu bé nhà nông bốn lần giải những câu đố mà người lớn chịu: hỏi ngược lại viên quan, khiến vua tự nói ra rằng trâu đực không đẻ được, đòi rèn cây kim thành con dao để làm cỗ từ một con chim sẻ, và buộc chỉ vào con kiến để xâu qua ruột ốc. Ba lần đầu là cách đáp một đòi hỏi vô lý bằng chính lý lẽ của người đòi, lần cuối là giải thật một bài toán khó.
Đọc theo lối đối sách, mỗi lần giải đố là một lượt trong cuộc đấu giữa người có quyền ra đề và người không có quyền từ chối. Phần dưới kể tóm tắt truyện, phân tích bốn lượt bằng một bảng, rút ra ba kỹ thuật đáp lại đòi hỏi vô lý, chỉ ra khi nào nên dùng và khi nào không nên, kèm những câu hỏi gợi mở khi kể cho trẻ.
Tóm tắt truyện theo bốn lượt
Nhà vua muốn tìm người tài giúp nước, sai một viên quan đi khắp nơi ra câu đố. Quan gặp hai cha con đang cày ruộng, hỏi người cha: trâu của lão cày một ngày được mấy đường. Người cha lúng túng, cậu con trai liền hỏi lại: ngựa của ông đi một ngày được mấy bước. Quan không trả lời được, biết gặp người tài, về tâu vua.
Vua thử lần hai: ban cho làng ba thúng gạo nếp và ba con trâu đực, ra lệnh nuôi sao cho ba con trâu ấy đẻ thành chín con, năm sau đem nộp đủ, không thì cả làng chịu tội. Cậu bé bảo cha làm thịt một con trâu, đồ xôi cho cả làng ăn, rồi cùng cha lên kinh. Tới sân rồng, cậu khóc to, kể rằng cha không chịu đẻ em bé cho cậu có bạn chơi. Vua bật cười, bảo cha mày là giống đực thì đẻ sao được. Cậu bé đáp ngay: thế sao làng con lại phải nuôi trâu đực cho đẻ.
Vua thử lần ba: gửi một con chim sẻ, bắt dọn thành ba cỗ thức ăn. Cậu bé gửi lại một cây kim may, xin vua rèn giúp thành một con dao để xẻ thịt chim. Lần thứ tư, sứ nước láng giềng đưa sang một con ốc vặn dài, đố xâu một sợi chỉ mảnh xuyên qua đường ruột xoắn bên trong. Cả triều chịu, cậu bé vừa chơi vừa hát cách làm: buộc sợi chỉ ngang lưng một con kiến càng, một đầu ốc bôi mỡ, kiến ngửi mùi mỡ sẽ bò sang, kéo theo sợi chỉ. Sứ phục, vua phong cậu làm trạng nguyên. Truyện có nhiều dị bản, chi tiết từng lượt có thể khác đôi chút.
Bảng phân tích bốn lượt giải đố
Bốn câu đố trông giống nhau nhưng thật ra thuộc hai loại khác hẳn: ba câu đầu là đòi hỏi vô lý dùng để thử hoặc làm khó, câu cuối là một bài toán khó nhưng có lời giải thật.
| Lượt | Bên ra đề muốn gì | Cách đáp của em bé | Kỹ thuật |
|---|---|---|---|
| Trâu cày mấy đường | Thử xem có ai lanh trí | Hỏi lại ngựa đi mấy bước | Trả câu hỏi cùng loại cho người hỏi |
| Trâu đực đẻ con | Thử gan và trí, đặt cả làng vào thế khó | Dựng tình huống để vua tự nói trâu đực không đẻ được | Để đối phương tự thừa nhận chỗ vô lý |
| Chim sẻ ba cỗ | Thử lần nữa sau khi đã thua | Xin rèn kim thành dao | Đáp đòi hỏi vô lý bằng đòi hỏi vô lý tương đương |
| Xâu chỉ qua ruột ốc | Sứ nước khác làm khó cả triều | Buộc chỉ vào kiến, bôi mỡ đầu kia | Giải thật bằng sức của vật khác và động cơ của nó |
Điều đáng chú ý là cậu bé không dùng cùng một cách cho cả bốn lượt. Gặp câu đố vô lý thì làm lộ chỗ vô lý, gặp bài toán thật thì giải thật. Phân biệt được hai loại đề là nửa phần thắng; dùng mẹo hỏi ngược cho một bài toán thật thì chỉ lộ ra là mình không biết làm.
Ba kỹ thuật đáp lại một đòi hỏi vô lý
Hỏi ngược câu cùng loại. Câu "trâu cày một ngày mấy đường" không ai đếm, cũng như "ngựa đi một ngày mấy bước". Đặt hai câu cạnh nhau, người hỏi tự thấy câu của mình không đòi hỏi được ai. Kỹ thuật này hợp khi đối phương đang thử bạn, chưa có quyền lực trực tiếp đè lên bạn.
Để đối phương tự nói ra điều vô lý. Cậu bé không cãi rằng trâu đực không đẻ được, vì cãi lệnh vua là có tội. Cậu dựng một tình huống mà ở đó chính vua phải nói ra điều ấy. Một khi người ra lệnh đã tự nói, họ không còn đường bắt tội người khác. Đây là kỹ thuật mạnh nhất trong truyện, vì nó biến lời của bên mạnh thành bằng chứng chống lại chính đòi hỏi của họ.
Đáp bằng một đòi hỏi vô lý tương đương. Làm ba cỗ từ một con chim sẻ là không thể, rèn cây kim thành con dao cũng không thể. Cậu bé không từ chối, chỉ đặt điều kiện để làm, và điều kiện đó nằm ở phía người ra đề. Vua không làm được phần của vua thì cậu cũng không phải làm phần của cậu.
Lượt thứ tư khác ba lượt đầu ở chỗ nào
Câu đố xâu chỉ qua ruột ốc không vô lý. Con ốc có đường xoắn thông từ đầu này sang đầu kia, sợi chỉ mảnh đủ lọt qua, chỉ là tay người không luồn được. Nếu cậu bé đáp bằng cách đòi sứ thần làm một việc vô lý khác, sứ thần sẽ chỉ ra rằng đề của mình có lời giải và cả nước Nam thua.
Cách giải dựa trên hai thứ: một bên làm việc thay mình và một động cơ khiến bên ấy đi đúng hướng. Con kiến bò được trong đường xoắn mà tay người không vào được, còn mùi mỡ ở đầu kia khiến nó bò về phía ấy chứ không quay đầu. Ngoài đời, đây là lối nghĩ khi bạn không tự làm được một việc: tìm người hoặc cách có khả năng làm, rồi sắp xếp sao cho làm đúng việc ấy cũng là điều họ muốn.
Theo lối đối sách, lượt thứ tư dạy một bài học khác: không phải đề khó nào cũng là bẫy. Người quen đối đáp dễ mắc tật thấy câu hỏi khó là tìm cách vặn lại, trong khi có những câu chỉ cần ngồi xuống giải. Trước khi chọn cách đáp, hãy tự hỏi đề này có lời giải thật không. Nếu có, mọi mẹo hỏi ngược chỉ làm mất thời gian và mất uy tín.
Dùng các kỹ thuật này ngoài đời, đúng chỗ
Ba kỹ thuật đáp đòi hỏi vô lý hữu ích nhưng dễ bị dùng sai thành cãi chày cãi cối. Vài tình huống dùng hợp lý:
- Khách đặt hàng đòi "làm gấp, đẹp, rẻ" cùng lúc: đáp bằng cách đặt ba phương án cạnh nhau và hỏi khách chọn bỏ điều nào, để khách tự thấy đòi hỏi trọn cả ba không đứng được.
- Cấp trên giao chỉ tiêu không thể đạt với nguồn lực hiện có: đưa ra bảng tính và hỏi cần thêm người hay thêm thời gian, thay vì nói thẳng "không làm được".
- Người thân đòi bạn "lúc nào cũng phải nghe máy": hỏi lại họ có làm được điều đó không khi đang làm việc, để họ tự đặt lại mức đòi hỏi.
- Câu hỏi bẫy khi phỏng vấn kiểu "có bao nhiêu chiếc xe máy ở thành phố": đây là đề có cách giải, nên hãy ước lượng từng bước thay vì hỏi ngược.
Ranh giới quan trọng: chỉ dùng kỹ thuật làm lộ chỗ vô lý khi đòi hỏi thật sự vô lý. Dùng nó để né một yêu cầu hợp lý chỉ khiến người khác mất lòng tin ở bạn, giống như cậu bé mà hỏi ngược sứ thần ở câu đố con ốc.
Đặt mình vào chỗ nhà vua: vì sao lại ra đề vô lý
Đọc truyện, người ta thường đứng về phía cậu bé. Nhưng thử đổi vai: nếu bạn là nhà vua muốn tìm người tài, bạn sẽ ra đề thế nào? Một câu hỏi kiến thức thì người học nhiều trả lời được, nhưng chưa chắc đó là người xoay xở được khi gặp chuyện bất ngờ. Một đòi hỏi vô lý kèm hình phạt thì khác: nó lọc ra người vừa dám, vừa nghĩ được cách thoát mà không phạm thượng.
Theo lối đối sách, đề vô lý của vua là một phép thử có chủ đích. Người bình thường sẽ hoảng, tìm cách nuôi trâu đực cho đẻ, hoặc bỏ làng mà trốn. Người cãi thẳng thì lộ ra là thiếu khéo. Chỉ người đọc được ý đồ đằng sau đề, hiểu rằng vua đang thử chứ không thật sự cần chín con trâu, mới chọn được nước đáp đúng. Cậu bé thắng vì đọc đúng động cơ của người ra đề, không chỉ vì lanh miệng.
Bài học cho bạn khi đứng ở phía bị thử: trước khi lo làm sao đáp ứng một đòi hỏi kỳ quặc, hãy hỏi người ra đề thật sự muốn biết điều gì về mình. Còn khi bạn là người tuyển chọn, một tình huống khó có chủ đích thường cho biết nhiều hơn mười câu hỏi thuộc lòng, miễn là không để ai chịu thiệt thật vì phép thử ấy.
Những điểm hay bị hiểu sai
Cho rằng em bé hỗn với vua. Cậu bé chưa hề cãi lệnh. Cậu khóc, xin, nhờ vua rèn kim. Mọi lời đều ở dạng nhún nhường, chỉ có lý lẽ là sắc. Bài học nằm ở chỗ lời mềm mà ý cứng.
Nghĩ rằng giết trâu ăn thịt là liều. Cậu bé đã tính trước: nếu vua nhận ra đòi hỏi vô lý thì không ai bị bắt tội vì ba con trâu nữa. Ăn một con trâu và gạo nếp là biến phần thưởng thành bữa tiệc cho cả làng, đồng thời cho thấy cả làng đứng sau cậu.
Học thuộc mẹo thay vì học cách phân loại đề. Giá trị lớn nhất của truyện là chỉ ra hai loại đề và hai cách đáp. Thuộc mẹo hỏi ngược mà không biết khi nào nên giải thật thì sẽ thua ở đề thứ tư.
Xem truyện như chuyện xếp hạng trẻ giỏi. Khi kể cho trẻ, nên hỏi con sẽ làm gì nếu là cậu bé, nếu là viên quan, chứ không so bé nào nghĩ nhanh hơn bé nào.
Câu hỏi thường gặp
Truyện Em bé thông minh có mấy lần giải đố?
Theo bản kể phổ biến có bốn lần: hỏi lại viên quan chuyện ngựa đi mấy bước, khiến vua tự nói trâu đực không đẻ được, xin rèn kim thành dao để làm cỗ từ chim sẻ, và buộc chỉ vào con kiến để xâu qua ruột ốc.
Em bé xâu chỉ qua ruột ốc bằng cách nào?
Cậu bé buộc sợi chỉ ngang lưng một con kiến càng, bôi mỡ ở một đầu con ốc rồi thả kiến vào đầu kia. Kiến theo mùi mỡ bò qua đường xoắn bên trong và kéo sợi chỉ xuyên qua con ốc.
Vì sao em bé không cãi thẳng rằng trâu đực không đẻ được?
Vì cãi lệnh vua là có tội, còn nếu chính vua nói ra điều đó thì không ai bắt tội được ai. Cậu bé dựng tình huống người cha không đẻ em bé để vua tự thừa nhận đực thì không đẻ, rồi áp lại vào ba con trâu.
Bài học đối sách lớn nhất của truyện Em bé thông minh là gì?
Phân biệt đề vô lý với đề khó có lời giải. Đề vô lý thì làm lộ chỗ vô lý bằng chính lý lẽ của người ra đề, còn đề khó thì phải giải thật. Dùng nhầm cách đáp cho loại đề là thua.
Có nên dạy trẻ hỏi ngược lại người lớn như em bé trong truyện không?
Nên dạy trẻ nhận ra câu hỏi nào không có câu trả lời và cách nói nhẹ nhàng để chỉ ra điều đó, đồng thời dạy rằng câu hỏi có lời giải thật thì phải cố giải, không dùng hỏi ngược để né tránh.
Kỹ thuật đáp đòi hỏi vô lý bằng đòi hỏi tương đương dùng ở đâu ngoài đời?
Dùng khi ai đó giao một việc không thể làm với điều kiện hiện có. Thay vì từ chối, bạn nêu điều kiện cần để làm, như thêm người hay thêm thời gian, để người giao việc tự cân nhắc lại yêu cầu của họ.